Bizdiń elimizde statistika boiynsha baspanaǵa muqtaj 2 mln 300 myń adam resmi túrde tirkelgen eken (tirkelmegen bóligi de bar). Sonyń 1 mln 300 myńy jer kezeginde turǵandar kórinedi. Olardyń Astanadaǵy sany da 100 myńǵa jýyqtap qalypty. Al turǵyn úi kezeginde bas qalamyzda 40 myń otbasy tur desedi. Oǵan tirkelmei júrgenderdi qossaq, odan da kóp bolady.
«Kazjilstroi-Kooperatsiia» kooperativi mektepter men aýrýhanalarda ótkizgen áleýmettik zertteý boiynsha qyzmetkerlerdiń 65-70% paiyzy jaldamaly páterlerde turatyny anyqtaldy. Bul urpaǵymyzdyń bilimi men densaýlyǵyna jaýap beretin muǵalimder men dárigerlerdiń úshten ekisi úisiz-kúisiz júr degen sóz. Olardyń kúii jumys sapasyn tómendetetini aidan anyq. Úisiz júrgen jas otaýlardyń jaǵdailary tipti aýyr. Ádette bular eriniń bir jalaqysyna ómir súredi. Ol tabystyń jartysyn «balasynyń aýzynan jyryp» páter jalyna tóleidi. Endeshe jas januia balalarymen mólsheri 40-75 myń bolatyn jarty ailyqqa ómir súrip, balalaryn tárbielep oqytýy kerek. Sonda olar úige aqsha jinaý úshin tamaq ishpeýi kerek pe?! Al balasyn aǵylshynǵa, mýzykaǵa, sportqa jáne t.b. damytatyn oryndarǵa qaidan aparady?! Onyń bári aqsha emes pe? Jaldamaly páterde turǵan jastardyń aqshalary el qatarly ómir súrýine jetpei qinalady. Árine, osydan bir talai jastar jetispei qinalyp, araqqa da salynyp, qylmysqa da salynyp, aiyrylysyp ta jatyr. Qus ekesh qustar da uia salmai jumyrtqa salmaidy. Al tapqan aqshasy azyǵyna jetpeitin balalardy kim tabady?
Sondyqtan jas otaýlardy úimen qamtamasyz etý ulttyq qaýipsizdikke tikelei áseri bar, búkil qoǵam bop jabylyp sheshetin, kókeikesti áleýmettik másele!
Búgingi tańda Astanada qurylys júrmei tur deýge áste bolmas. Alaida, josparlanǵan kórsetkishter úige muqtaj adamdardyń suranystaryn qamtamasyz etýge múldem jetkiliksiz. Búginde qalalyq jerlerde páterlerdi jaldap baspanasyz júrgenderdiń basym kópshiligi jastar. Al jastar eldiń keleshegi, demografiialyq ósimniń kepili emes pe? Ókinishke qarai, olardyń basybaily páter alýǵa nietteri bolǵanymen múmkinshilikteri joq.
Qazirde halyqtyń úili bolýynyń 2-3 qana joly bar eken: biri – turǵyn úi qurylysyn damytý jónindegi memlekettik baǵdarlamalar, kooperatsiia, ekinshisi - ákimdikte páterdiń nemese jerdiń kezeginde turý, úshinshisi - bastapqy jarna jinap, sodan keiin ǵana ekinshi deńgeidegi bankterden nesie rásimdeý.
Qarjy Ministri Baqyt Sultanovtyń aitýynsha: «Qazaqstandaǵy ipotekalyq nesieleýdiń qazirgi jaǵdaiy mynadai: nesie alý úshin, páter qunynyń 30 paiyz mólsherinde bastapqy jarna jinaý qajet, al nesieniń jyldyq stavkasy 16-18 paiyz. Osyny eskersek, Qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi úshin qazirgi jaǵdaida ipotekamen baspana alý is júzinde qiyn bolyp tur» deidi.
Bizdiń elde jaǵdaiy joq jáne tabysy tómen adamdarǵa arnalǵan memleket tarapynan arnaiy baǵdarlamalar bar, biraq jetkiliksiz. Sol úshin de Elbasy men Parlament bekitken halyq kooperatsiiasyn qoldaý jaily tamasha zańdar oilastyrylǵan. Búgingi tańda, halyq kooperatsiiasy arqyly birigip salynatyn úiler, jastar men jaǵdailary joqtarǵa eń qoljetimdi amal men sheshim bolyp tabylady.
ShASh AL DESE, BAS ALATYN ShENDILERDIŃ HALYQ KOOPERATsIIaSYMEN KÚRESI
Kooperatsiia degenimiz, jái sózben aitqanda, qolda bardy biriktirip, birlesip belgili bir is tyndyrý degen sóz.
Iá, rasynda da, múddeles-niettes adamdardyń basyn qosyp, baspana máselesin sheshý – saýapty da, jaýapty is! Biraq aýyzben aitý bir de, ony oi men boiǵa sińirip, júzege asyrý bir! Meniń maqalamnyń asyl ózegi de – osynda!
Áńgime fizika-matematika muǵalimi bolǵan, ómirde matematikalyq analiz ben ratsionaldy oilaýdy jii qoldanatyn Ashat Bazarhanulynyń uiytqy bolýymen kooperatsiia amalymen salynǵan eki úii jaiynda. Ol elordamyzda baspanasyz júrgen bir qaýym jurtty azamattyq-quqyqtyq kelisimshart negizinde bastaryn biriktirip, ortaq qarajatqa úi salyp berýdi uiymdastyrdy. Bul úiler jekemenshiktegi jer men úige ortaq ielik jaily zańdarǵa súienip salynady. Bul zańdar men qarym-qatynastar «turǵyn úi týraly» jáne jer qatynastary kodeksinde kórsetilgen. Ol zańdar boiynsha QR azamattary ortaq ielikke jer alyp, oǵan ortaq ielikte bolatyn úi salyp, belgili bir bóligine, ne bólmelerge ie bola alady. Árkim bir bóliktiń iesi bolǵandyqtan, óz bóligin erkinshe paidalanyp, ony sata alady. Jáne bul jeke tulǵalardyń kooperatsiiasy kooperativti tirkemei-aq atqara alatyn quqyqtary.
Ashat Bazarhanulynyń aitýynsha, birigip úi salý ideiasyna túrtki bolǵan Astanaǵa bolashaq úshin jumys izdep kelgen birtalai tanys jastardyń pátárden páterge kóship, bar tapqanyn jalǵa tólep, úisiz-kúisiz júrgenderi boldy. Sonyń ishinde óziniń de týǵan inisiniń kelin men tórt balamen Seifýllin kóshesindegi «programma úileriniń» jertólede 18 sh.m. tar bólmege syimai, kúileri ketip otyrǵany da bar. Onyń ústine óziniń de úii búgingi tańda bankte kreditte tur. Úisiz adamnyń kúii de joq, kóńili de joq. Astanaǵa kóshken túgel jurttyń ýaiymdaityn kókeitesti máselesi – baspanaly bolý.
Osy oi-tolǵanystardyń bári tyǵyryqtan shyǵý amalyn izdeýge áser boldy.
Oi túiini bylai bopty: «Qolyndaǵy qarajaty jerdiń jarty qunyna da jetpeidi. Jurttyń da jaǵdaiy solai bolar. Jerdiń ózin kópshilik adam satyp ala almaidy. Amal bar ma?». Osy oilarmen tapqan sheshimi – «onda adamdardyń azyn-aýlaq qarajattaryn biriktirý kerek!». Kooperatsiianyń basty printsipi de osy.
Ol «Jumyla kótergen júk jeńil» degen atam qazaqtyń dana sózine saiady.
Sóitip, osy oimen Asekeń qaryzǵa jer izdep, Astanadan on shaqyrym jerdegi Esil aýdanyna kiretin Ilinka turǵyn mekeninde Seksek ata kóshesi 11-shi jeke menshik jer teliminiń iesimen jeti ai ishinde bólip tóleýge kelisimshart jasaidy. Astananyń bas arhitektory qol qoiǵan proekti boiynsha bastapqy jospar eki etajdy 24 bólmeli úi salý edi. Alaida áp degende, jarnamamen kelip, niet bildirgen jastardyń jartysynyń qarajaty bir bólmeniń qunyn tolyq tóleýge jetpedi. Senim bildirgen adamdardyń jaǵdaiy osy. Barmen bazar degendei, olarǵa jaǵdaiyna qarai jetpegen bóligin bólip tóleýge múmkindik berildi. Biraq, sol sebepten eki etajdy úidi tolyq bitirýge qarajat jetpei qaldy. Taǵy bir tyǵyryqtan shyǵatyn sheshim izdeý kerek boldy. Ol sheshim - aqshasyn tolyq tólei alatyndarǵa taǵy bir etaj ben mansardty etaj salý. Odan basqa amal bolmady. Zańda «bólmelerdiń úlkendigi men sanyna shekteý joq» dep jazylǵan. Odan basqa SNiP boiynsha IJS-ke tolyq 3 qabatty jáne shatyr astyna qosymsha mansardty etajy bar úi salýǵa bolady. Proektige qurylys byrysynda SNiPten aýytqymaityn ózgeris jasaýǵa bolady.
Sóitip, tolyq úsh etaj jáne mansardty etajy bar 45 bólmeli, paidaly aýdany - 1200 sharshy metr ortaq úi salyndy. Qurylysqa aqsha salǵan qatysýshylardyń kelisimshart boiynsha bólmeleriniń baǵasy qaladaǵy naryq baǵasynan 2.5-3 ese arzanǵa tústi. Sońynda bul úiden ala almai qalǵan adamdarǵa ekinshi úige birigý is-sharasy uiymdastyryldy. Ol jer de Ilinkanyń ishinde Batyr Baian kóshesi 95-shi jer telimi jeti aiǵa qaryzǵa alyndy. Ekinshi úi bas arhitektordyń bekitken proektisine sáikes salyndy. Ol eki etajdy jáne mansarty etajyn qosqanda paidaly aýdany - 906 sharshy metr, 37 bólmede 37 januia turady. Ashat Bazarhanuly osy qurylysty júrgizý barysynda kezdesken keibir keleńsizdikter men qiynshylyqtarǵa qaramastan alǵa qoiǵan maqsatyna qol jetkizdi. Aqshasy jetpei qinalyp, mardymsyz qarajatpen úlken is tyndyryldy. Eki úi salynyp, 82 otbasy bólmelerdiń kiltin aldy. Uiymdastyrýshynyń sózi ispen bekidi. Nátijeli bitken istiń óz salmaǵy bar degen osy emes pe?
Osy úilerge adamdar bar shamasyn saldy. Biri azyn-aýlaq jiǵan-tergenin berip, biri bankten ústeme nesie aldy. Bulardyń kooperatsiiaǵa birigýi sebebi kishigirim bolsa da óz bólmesi, óz baspanasy bolsynshy degen bir maqsat. Ai saiyn tapqan tabysynyń jartysyn jutatyn, tólei almasań kóshege qýatyn, arendadan qutylý báriniń armany edi. Bul adamdardyń osydan basqa úileri joq. Barlyǵy da qarapaiym eńbek adamdary, ishinde 90 paiyzy bala-shaǵasy bar jas otbasylar, zeinetker qarttar men múgedek jandar bar. Osyndai jaqsy amal taýyp, bárine qoljetimdi baǵa oilastyryp, igilikti is uiymdastyrǵan Asekeń bul adamdardy jaldamaly páter quldyǵynan qutylýyna sebepker boldy deýge bolady.
Biraq jańa ǵana úili bolǵan adamdardyń bul qýanyshy men úmitine jergilikti basshylar balta shapty. Onyń sebebi mynada: bul eki jer qaryzǵa alynǵandyqtan Ashat Bazarhanuly jerdi óz atyna jeti ai boiy aýdara almady. Sol sebepten qurylysqa ruqsat qaǵazdary bógelip, keshirek bastaldy.
Birinshi úige qosylǵan úshinshi etaj ben mansardtyń ózgertilgen proektige arhitektor qol qoimady. Sodan ákimdik te ruqsat qaǵaz bermedi. Al Batyr Baian kóshesindegi ekinshi úi bas arhitektor bekitken proektige tolyq sáikes salynsa da, kooperatsiiamen salynǵan kóp januia turatyn úi ekenin estigen ákimdik oǵan da ruqsatyn bermedi.
Salynyp bitken eki úide de qujattardan proekt, ekspertiza, tehnadzor, avtorskii nadzor, qurylys kompaniiasymen kelisimshart, BTIdan tehpasport, MChS-tiń órtqaýipsizdigi jaily ońdy sheshimi siiaqty zańdy qujattary bar. Tek ákimdik qana ruqsatyn bermedi. Ol azdai ákimdikte ótken vedomstvo aralyq jinalysta ákim orynbasary Horoshýn myrza bar qujattardy joqqa shyǵaryp, eki úidegi 82 otbasynyń múddesi men zańdyq qaqylary týraly sózderdi tyńdamai, «Ondai úilerge tyiym salý kerek!» dep, GASK qyzmetkerlerine eki úidi de buzý jaily sotqa aryz berýge tikelei tapsyrma beredi. Tyiý saiasaty osy jerden bastaldy. Osyndai da ákim basshy bolady eken-aý! Jaǵdaiy joq, úisiz adamdardyń jekemenshik jerdegi birigip salǵan jeke menshigin qurtpaq! Bala-shaǵasy bar jas januialardyń turyp jatqan jalǵyz kishkene (20 kv.m.) bólmesin kópsinip, buzýdan asqan qiianat bar ma?! Bul naǵyz halyqqa qarsy, memleketke qarsy áleýmettik qylmys emes pe?!
Mysaly, daiyn úidi buzbai proekti boiynsha úilerdi jónge keltirý, iia bolmasa jerdiń taǵaiyndalǵan maqsatyn ózgertý jaily sheshim qabyldaýǵa da bolar edi ǵoi! Jer Zańdary boiynsha jer iesiniń ondai quqyǵy bar.
Bulaisha birigip úi salýdyń halyq pen Úkimetke ekonomikalyq, ásirese áleýmettik turǵydan paidasy shash-etekten. Bir jaǵynan halyqqa jeńil, ekinshiden Úkimetke de kómegi tiedi. Óitkeni el Úkimetke qol jaimaidy, memleket biýdjetine kúsh túsirmeidi, óz máselesin ózi sheship jatady. Osyǵan jergilikti bilik bóget jasamasa, onda talai jas otaý birlesip qoljetimdi úi salyp alar edi. Basqasha aitqanda: joqtan bar jasalynar edi. Qalai desek te, kooperatsiia Úkimetke úlken demeý! Iaǵni, kooperatsiiamen salǵan úilerge ruqsat berý arqyly úi kezeginde turǵan úisizderdiń qataryn azaitýǵa bolar edi.
Endi, mine, osyndai igilikti jolmen salynǵan «halyqtyq» úilerden aiyrylý qaýpi tónip tur. Jergilikti bilik ákim qaýlysy berilmegenin syltaýratyp, airandai uiyp otyrǵan 82 shańyraqty ortasyna túsirmekke jantalasyp júr. Ondaǵy qanshama adamnyń taǵdyryna qalai bolsa, solai atústi qarai salǵandary sonshalyq, tipti, úidi buzý týraly sheshimdi bir aýyzdan sot pen ákimdik jáne prokýratýra kóp oilanbai-aq 15-20 minýttyń ishinde ǵana shyǵara saldy. Ekinshi apelliatsiialyq sot otyrysy da úilerdi buzý sheshimin 15-20 minýtta qabyldady.
Negizi, sot zańǵa tolyq ádil júginse, zań normalary boiynsha ata zańdaǵy azamattardyń baspanaǵa quqyǵy, jer men úi jaily kodeksterdegi birlesip ie bolý jaily zańdar, jekemenshiktiń múlkin qorǵaý zańdary jergilikti ákim qaýlysynan joǵary sanalady. Bul kóp zańdarmen qorǵalǵan, jeke menshikke satyp alynǵan jerdegi ortaq ieliktegi menshik úi. Jekemenshiktegi úidi syndyrý konstitýtsiia men kóp zańdy attaityn óreskel qatelik. Odan basqa sotta advokat bul úilerde 82 otbasynyń múddesi bar, olardy sotqa shaqyrtyp quqyqtaryn eskerýin talap etipti. Sot aitylǵan bar ótinishti aiaqasty qaldyrady. Demek, bul sottarda azamattardyń birneshe zańdy quqyqtary men zańdar buzyldy. Bul sottardyń zańdy jumysyn tekseretin joǵarǵy laýazymdy adamdardyń qulaqtaryna altyn syrǵa! Sóitip, 82 otbasy áleýmettik jáne zańdyq-quqyqtyq qysymǵa ushyrady. Olarǵa el aman, jurt tynyshta qiianat jasaldy. Odan bola, Esil aýdanynyń prokýratýra qyzmetkeri Baidaýletov Eljan tarapynan bolǵan mynandai óreskel zań buzýshylyq boldy. Ol sottyń úilerdi buzý týraly sheshimin alyp, eki úige baryp turǵyndardy sheshimmen qorqytyp, Ashat Bazarhanuly «bizdi aldap soqqan alaiaq» dep aryz jazyńdar dep úgit nasihat júrgizip ketti. Jas prokýrordyń bul qylyǵy qylmysqa jatady. Ol QR Qylmys kodeksiniń 361 jáne 362 babyna keletin qyzmetkerdiń ókilettik sheginen shyǵý jaily zańdy buzdy. Bul qylyqtan eki suraq týady: 1) Quqyq qorǵaýshymyz nege mundai zańsyz áreket jasaýǵa qoryqpaidy? Onyń da basy ekeý emes qoi. Endeshe ony Esil prokýratýrasynyń basshylary jiberip otyr degen sóz; 2) Nege olar Ashat Bazarhanulyn qýdalap, jantalasyp júr? Advokat osy suraq boiynsha kezekshi prokýror telefonyna qońyraý soǵyp, telefonmen aryzdanady. Alaida Baidaýletov Eljan bul is-áreketin moiyndamaidy. Sonda suraq týady: Eki úide ol bólmelerdi qaǵyp, otyz shaqty kýáger adamǵa úgit nasihat júrgizdi. Qalai ótirik aitýǵa beti shydap tur? Ne degen ar?! Ne degen bet?! Qudai saqtasyn bundai quqyq qorǵaýshylardan!
Demek, Baidaýletovke tapsyrma berip otyrǵan Esil prokýratýrasy basshylarynyń oiy zańdy burmalap úidi syndyrý ǵana emes, igilikti is bastap júrgen halyqtyń azamatyn túrmege jabý ǵoi!
Halyqtyń taǵdyryn osylaisha asyqsha iirip, Elordamyzda oiran sap júrgen osyndai sot pen prokýrorlardan qalai shoshymaisyń?! Mundai basshylar júrgen jerde, qandai damý bolmaqshy? Eger, uiymdastyrǵysh azamattarymyzdy úkimet qorǵai bilmese, onda halyq potentsialy ashylmaidy, el men jer kógermeidi.
Qýǵyndaýdyń syry
Ashat Bazarhanulynyń aitýynsha, ony qýǵyndaýdyń basty tabiǵi sebebi báseke men teris oida jatyr. Bul bir qyzyq áńgime. Asekeń adamdardy biriktirý úshin internetke jarnama salyp kózge túsedi. Ondaǵy baǵa qaladan 2.5-3 ese tómen. Bul jerde eriksiz konkýrentsiia jaily oi keledi. Qoldary uzyn myqtylardyń astyrtyn múddesi bar ekeni aidan anyq. Áitpese, Astanada statistika boiynsha jekemenshik jerge salynǵan 800 shaqty jataqhana tárizdi (obshejitie) jalǵa beriletin úi bar eken. Qalanyń orta tórinde salynǵandary da bar. Biraq qala syrtynda on shaqyrym shette salynǵan dál osy eki úi myqtylardyń kózine bóget bop tur. Sondyqtan ákimdik, prokýror men sot jabylyp, jeke menshiktiń bul qoljetimdi usynysyn jer-kókke syidyrmai tur. Asekeń bizdiń úi olarǵa bóget emes, kerisinshe kómek bolady deidi. Bul oi bailamy mynadai:
- Maǵan jarnamany oqyp kelgenderdiń eki toby bar. Biri – úi alýǵa jaǵdaiy barlar. Olar ortaq ieliktegi kóp bólmeli úi ekenin kórip, mensinbei burylyp ketedi. Ekinshileri – úi alýǵa jaǵdaiy joq nemese shamasy azdar. Bizge qosylýǵa niet bildiretin adamdarymyz osyndai. Kóbinese 20-30 jas arasyndaǵy jastar. Alatyndary 20 kv.m. kishkene bólmeler. Qaitsin, shamasy jetkenderi sol. Biraq qaisysynan surasań da «Biz arendadan qashyp, eki úsh jyl aqsha jiyp, esimizdi jiǵansha turý úshin keldik» deidi. «Es jiǵansha, aqsha jiǵansha» degen sózdiń ózi aityp tur. Árine, arenda úiinde turyp jinaǵan aqsha tesik shelekke quiǵan sýmen teń. Endeshe, bizdiń úiden ýaqytsha bólme alǵan adam páter alýǵa aqshany tezirek jinaidy. Bul durys amal men zańdy qubylys. Olai bolsa, bizdiń ýaqytsha «kommýnalkamyz» qurylys salasyndaǵy kompaniialarǵa tikelei kómegi bar degen sóz. Sondyqtan ol «myqtylarǵa» halyq atynan aitarym, bundai kishigirim kooperatsiiaǵa timeńder! Olardan búkil qoǵamǵa paidadan basqa ziiany joq. Úkimetke de, sizderge de kóp kómek. «Kóp túkirse, kól bolady» degen. Halyqqa jer berse, osy jolmen birigip, úilerin ózderi-aq salyp alar edi,- deidi.
Prezidentimiz N.Nazarbaev jergilikti basshylarǵa: «Halyqtyń taǵdyryn áleýmettik jaýapkershilikpen sheshińder, halyqtyq kooperatsiialardy qoldańdar» dep udaiy aityp keledi. Al «toq bala ash balamen oinamaidy» degendei, mynalardyń qulaǵyna «qystyń kózi qyraýda» dalada qalǵaly turǵan balalardyń jylaǵan úni jetpeitin bolǵany ma, sonda? Aý, sheneýnik myrzalar! Abai atamyz: «Eldiń paidasyn oila, óz paidań sonyń ishinde ǵoi» dep aitqan. Ózderiń de sol halyq pen úkimetti panalap júrsińder ǵoi! Prezidentimiz biyl ǵana «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasyn jazyp, ulttyq kod týraly másele kóterdi. Sol sizderdiń ulttyq kodtaryńyz qaida, myrzalar?
Osyndai keibir eline jany ashymaityn tasbaýyr sheneýnikterdi mynadai laýazymdy oryndarǵa otyrǵyzbas buryn, qatań súzgiden ótkizýimiz qajet shyǵar. Olardyń adamgershilik qasieti men aqyl parasatyna, oi-órisiniń keńdigine qarai sailasa, manaǵy úi buzý jaily óreskel sheshim qabyldanar ma edi?
Adamnyń sotyna emes, ar-namysyńnyń sotyna júginip, shamań kelse, bilik pen halyqtyń arasyndaǵy altyn kópir bolmaisyń ba, sheneýnik baýyrym-aý! (Men de 20 jyl sheneýnik atyna mingenmin, ol attyń dúleiligin de bilemin).
Uiymdastyrýshynyń daty
Qazir bul úilerdegi «shyqpa janym, shyqpalap» júrip, baspanaǵa ázer qol jetkizgen halyq: «ana sheneýnik bir kúni kelip, býldozermen súrip tastaidy-aý» degen qorqynysh turǵyndarǵa kúndiz-túni maza berer emes.
Ashat Bazarhanuly osy maqala arqyly úidi buzýǵa sheshim qabyldaǵan Astananyń ákimdigi, prokýratýra, sot jáne basqa da qatysy bar biliktegi shendi azamattarǵa aitar datyn usyndy:
Qurmetti bi-myrzalar!
Qazaqtyń «elim» demegen er jetim, «erim» demegen el jetim degen dana sózi bar. Sizderge Elbasy baǵdar berip, eldik saiasatty ustanyńdar, halyqqa qamqor bolyp qyzmet jasańdar dep, senim artty. Al sizder jeke menshikterdiń óz jerine birigip salǵan daiyn úidi buzýǵa úkim shyǵardyńyzdar. Sonda úidegi halyqtyń múddesin qaitpeksizder? Úige salynǵan aqshalarynyń ornyn toltyra alasyzdar ma? Joq. Álde turyp jatqan 82 otbasyna daiyn úi beresizder me? Joq! Endeshe bul halyqtyń múddesi qorǵalǵan ádil sheshim be? Joq. Halyqqa qarsy ádiletsiz sheshim!
Qarap tursam, sizder bulardy bala-shaǵasymen jylatyp, dalaǵa qýýǵa daiynsyzdar. Aityńyzdarshy, kimniń kózine bógetpiz? Sonshama jer-kókke syidyrmaityndai ne jazdyq?! Adamnan qoryqpasańyzdar, qudaidan qoryqsańyzdarshy! Qazaǵymnyń jeri tar ma, álde ózi tar ma? Túsinbeimin, ne paida tabasyzdar mundai qiianattan? Adamǵa jasaǵan jaqsylyǵyń da, qiianatyń da ózińe qaityp kelmeýshi me edi?! Qarapaiym halyqty jylatqan qai adam ońyp edi?! Adamǵa jaqsylyq jasaǵylaryńyz kelmese, eń bolmaǵanda ziian keltirmeseńizdershi!
Búkil dúnie júzi neshe krizisti basynan keshirip, kórpe tarylǵan zamanda, ókimetimiz úisizderdiń bárine úi bere almai jetispei jatqan shaqta bir jaǵynan shyǵysýdyń ornyna, sizder Elbasynyń saiasatyn aiaqtan shalyp otyrsyzdar! Daiyn úidi syndyrýda ekonomikalyq aqyl joq, áleýmettik jaýapkershilik te joq, zań deseńizder zańdylyq ta joq. Qansha adamnyń múddesi bar igilikti iske balta shaptyńyzdar! Sizderde meiirimdilik pen adamgershilik joq degen sóz. Halyqqa jany ashymaityn adamdar halyqqa bilik júrgizbegen jón. Ondai sot bilerdi jumystan bosatý kerek. Elbasy bul sumdyqtaryńyzdy estimei júr. «Ishten týǵan qyńyrdy tezge salsań túzelmes» degen bar. Nar Prezidentimiz úlken ambitsiialy josparlarmen sizderge «halyqqa qyzmet jasa» dep, otqa tartsa, abyroily iske tartsa, sizder saiasatty túsinbei, «shash al» dese, «bas alyp», boqqa tartyp jatyrsyzdar. Tegi, sizderdiń ambitsiialaryńyz qazaqstandyqtardyń kóshinen bólek bolsa kerek. Saiasat ta, ambitsiia da bir – eldi, jerdi kógertý.
Meiirimdi niet qylsańyzdar, halyqqa talai jaqsylyq jasap, abyroiǵa bólenesizder. Ómirlerińizde adamdarǵa qansha jaqsylyq istedińizder? Osy suraqtarǵa naqty jaýap bere alasyzdar ma?
Joǵarǵy sot tóraǵasyna
Qurmetti Joǵarǵy sot tóraǵalary! Degenmen, apelliatsiia sheshimi 82 shańyraqqa balta shapqaly tur. Qazir bul úide baspana ala almai júrgen qanshama otbasy turyp jatyr. Aldymyzda aqyrǵy úmitimiz – Joǵarǵy sot tur. Sot tóreshilerinen bala-shaǵaly 82 shańyraqtyń janaiqaiyn estip, olardyń arman taǵdyryna aiaqasty qaramaýlaryn suraimyn. Biz «bastan siraq shyǵaryp», jańalyq ashqan joqpyz. Bizdiń sharýa sondai qiyn da sharýa emes. Jalpy bundai ortaq aqshaǵa salynǵan ortaq ielikte sol ákimderden ruqsat berilgen úiler Astanada da, Almatyda da kóp kezdesedi. Syndyrýdan basqa zańdy amal sheshimderi de bar. Biri: Azamattyq kodekstiń 244 baby boiynsha ielik quqyǵyn berý. Ekinshisi: Jer kodeksiniń 49-1 baby boiynsha jer teliminiń arnaýly maqsatyn az páterli úige arnalǵan dep aýystyratyn úkimet qarastyrǵan zańdy joly bar. Ony ákimdik komissiia sheshýi tiisti. Zańnyń talaby boiynsha kommýnikatsiialyq múmkinshilikter bar bolsa, oǵan aýystyrýǵa negiz bolsa, komissiia aýystyrýǵa mindetti.
Elimiz de, Astanamyz da osyndai jaǵdaiy joq qarapaiym halyqtyń mańdai terimen salynyp jatyr. Olar da adam, olar da ózderińiz siiaqty baspanaǵa quqyǵy bar Qazaqstan azamattary. Jaǵdaiy joq halyq múddesi eskerýsiz qalyp otyr. Olardy óz jerine syidyrmasaq, qalai ómir súrmek?! Sizderdiń de qol ushtaryńdy beretin jaǵdaisyz týystaryńyz bar shyǵar. Bóten men jaqynǵa bólip jaratyny joq. Bári de óz baýyrlarymyz, bárine de baspana kerek.
Tóreshilerden surarym: Ne sheshseńizder de, 82 otbasynyń múddesin eskerip sheshińizder! Bilik te, ádilet te, 82 otbasynyń taǵdyry da sizderdiń qoldaryńyzda, qurmetti aǵaiyn!
Jaqsylyq júrgen jerde tapshylyq bolmaidy
Osyǵan orai, halyq taǵdyryna jaýapty atqaminerlerge aitarym mynaý: Seksek ata-11 men Batyr baian-95 úiiniń turǵyndarynyń bul baspanasy sizderdiki siiaqty olardyń da «janǵa jaily jumaq mekeni» emes pe? Endi kelip, bári daiyn bolǵanda olardyń altyn uialaryn buzyp, turmystaryna qolaisyzdyq týdyratyn bolsaq, elordamyzda onsyz da qańǵyp qalýdyń az-aq aldynda turǵan úisiz-kúisiz adamdardyń qataryn kóbeitip almaimyz ba? Erteńgi kúni olardyń kópshiligi mundai qysastyqqa shydai almai, mort synyp, kúrt opyrylsa ne isteimiz? Ákeleri sharasyzdyqtan shaitan sýdyń jeteginde ketip: «Eńbegim esh, tuzym sor boldy ǵoi» dep myna zaiyrly qoǵamǵa zyǵyrdany qainap, nalysa, analary: «qaida baryp kún kóremiz» dep qamyqsa, kóz ottary óship, ne zańǵa senbeitin, ne óz bolashaqtaryna senbeitin (qudai odan saqtasyn) Qazaqstan azamattary paida bolsa, qaitpekpiz?
Onda órkenietten qalyp, qalǵyp-múlgigen, rýhy janshylǵan, tek memleketten kómek kútip, soǵan ǵana mólie qarap otyratyn, jeteleseń de júrmeitin jetesizder men masyldardyń qarasyn kóbeitemiz. Olar qoidai jýasyp, birden qorqaqtyq, jaltaqtyq psihologiiaǵa ene bastaidy. Ondailar ultynyń namysyn qorǵaityn tulǵalar emes, aitqanǵa kónip, aidaǵanǵa júretin qarańǵy halyqqa ainalady. Bárine senimsizdikpen úrke qaraityn, bara-bara óz kóleńkesinen ózi qorqatyn boikúiez qul deńgeiine túsedi. Halyqty qoisha ári-beri aidaǵan Sovet ókimetiniń ekonomikasy nemen bitkenin bilemiz. Halyqtyń eńbektegi izdený talanty sóndirilip, jappai defitsitpen bitti emes pe! Halyqtyń izdengeni damyǵany, eldiń damýy degen osy!
Prezidentimizdiń jyl saiynǵy Joldaýlary halyqtyń ashylyp damýyna baǵyttalǵan taqyryptardy qamtidy. Sonyń biri halyq kooperatsiiasyn damytý. Men de bireýdiń taban aqy, mańdai terimen zorǵa alǵan baspanasyn ekinshi bireý súrip tastaǵaly jatqanda, aýzyma sý toltyryp alyp, ún joq, tún joq, mylqiyp otyrýymdy jón kórmedim. Áitpese, ózgege jany ashymaityn, jaqsylyqty júregi súimegen keibireýlerdiń «men - patriotpyn» dep qur daýryqqan sáýlesiz sanasy qaida aparyp soǵar deisiń?
Ókinishke qarai, osy bir «patriot» degen sózdi qazaqsha BAQ «ultjandy» degen sózben almastyryp júr. Alaida, «ultjandy» degen sóz qulaqqa sonsha jaǵymdy estilgenmen «patriottyń» maǵynasyn tolyq bere almaidy. Máselen, kez-kelgen adam, eger ol óz Otanyn, týǵan halqyn jaqsy kórse, «ultjandy» dep aitýǵa bolady. Al «patriot» ataný úshin eń aldymen sen sol óz Otanyńa, halqyńa igilikti naqty ispen paida keltirip, el kóshiniń bir júgin ózińe artyp, «Nar» bolýyń shart. Mine, men kórgen Ashat Bazarhanuly «patriot» dep aitýǵa laiyqty, igi isteri bar azamat. Sondyqtan da «patriot» degen qasterli sózdiń aýdarmasyn jasap shataspai-aq qoiaiyq, ol – halyqaralyq termin retinde óz mártebesin saqtap qala bergeni jón.
Al baspana máselesi - ultyńnyń taǵdyry jaily uly másele. Óitkeni bizdiń Qazaqstan qoǵamy baspana dertine áldeqashan shaldyqqan. Al ony emdeýdiń eń ońtaily joly - kooperatsiialardyń jumysyn jandandyrý, olarǵa bóget bolmaý.
Bolashaq urpaqtyń deni saý, kókiregi oiaý, sanasy biik, sapasy joǵary bolýy úshin el tizginin ustaǵan ár basshy ýyqtai el shańyraǵyna tireý bolyp, jastarǵa qol ushyn berip, halyqqa jan jaqty qamqorlyq jasap kómektesýi kerek.
KOOPERATsIIaNY QOLDAÝ SAIaSATY
2015 jylǵy 29 qazanda QR Prezidenti N.Á. Nazarbaev «Kooperativter týraly» QR Zańyna qol qoidy. Bul zań ókimet tarapynan halyqtyń hal-ahýalyn túbegeili jaqsartý jóninde jasalǵan keshendi shara. Jalpy Elbasymyz jergilikti basshylarǵa halyqtyq kooperatsiialardy qoldaýdyń ekonomikalyq jáne áleýmettik mańyzyn únemi aityp, tapsyryp júredi.
Qazirgi tańda QR Úkimeti kooperatsiiany qoldaýǵa barynsha zańdy jaǵdai jasady. Ony damytýǵa memlekettik biýdjetten qyrýar qarjylar bólinip, osy ýaqytqa deiin birshama sátti baǵdarlamalar qabyldandy.
RESPÝBLIKALYQ «JAS OTAÝ» QOǴAMDYQ QORY QURYLDY
Qazaq «tómengi aiyldyń batqanyn aidaýshy emes at biledi» degen. Elimizde úi ala almai júrgen qarapaiym halyqtyń jan daýysyn boiyna sińirgen Ashat Bazarhanuly osy ulttyq máselege óziniń ómirin arnamaq. Sol úshin ol «Jas otaý» atty respýblikalyq qoǵamdyq qoryn tirkedi. Qordyń maqsaty: jastar men tabysy az otbasylaryn baspanamen qamtamasyz etý. Qordyń qysqasha jospary:
- Úkimetten qala syrtynan kooperativti úiler salatyn tegin jer telimderin suraý;
- Zamanýi tehnologiialardyń jetistigin paidalana otyryp, shaǵyn jáne ortasha kólemdi 2-3 qabatty úiler salý;
- Qaltaly kompaniialardan qaitarymdy jáne qaitarymsyz qaryz alýǵa qol jetkizý (qaitarymdy qaryz mólsheri 90% jumys isteitin jastarǵa kirisine qarai, usteme paiyzsyz 1-5 jylǵa beriledi, al 10% qaitarymsyz qarajat jetim men múgedekterge arnalady);
Odan basqa Ashat Bazarhanulynyń fizik-injener retinde ózi oilastyrǵan jańa proektisi bar. Ol «Jasyl ekonomika» baǵdarlamasyna sai, Qazaqstanda buryn-sońdy bolmaǵan tyń joba – innovatsiialyq tolyq avtonomdy termos-úiler salý. Bul úiler jaryq pen jylýdy kún men jelden alatyndyqtan, energiiasy men sýy tolyq avtonomdy bolady. Qazirgi statistika kórsetkendei, aiyna ár otbasynyń kommýnaldyq qyzmetterge ǵana 15-30% qarajaty ketedi eken.
Termos-úilerdi jastarǵa ár sharshy metrin 60-80 myń teńgeden asyrmai berý kózdelýde. Sonda 20-30 sharshy metr bólmelerdiń quny - 1,2 millionnan bastap, 2 million shamasynda ǵana bolady. Iaǵni, jas otbasylar ai saiyn 50-100 myń teńgeden tólep, úidi 1-2-aq jylda qaryzǵa ala alady degen sóz. Tamasha emes pe?!
Qadirli oqyrman! Qazaqstan qoǵamynda qordalanyp jatqan áleýmettik máselelerdiń biri – baspana máselesin sheshýge qomaqty kómegin tigizý úshin qurylǵan «Jas Otaý» qoǵamdyq qory jaqyn arada QR Úkimetine atalmysh máselege qatysty úlken usynystarmen shyǵyp, birlestikte jumys jasaýdy maqsat tutady.
EPILOG
Ana bir jyly poiyzda janyna eki balasyn ertken júkti áielmen birge keldim. Óziniń óńi synyqtaý, balalarynyń júzi júdeýleý eken. Sóz arasynda baiqaǵanym: Astanadaǵy úilerin «ruqsat berilmegen jerge saldyńdar» dep, buzdyryp tastapty. Kúieýi sonda jumys isteýge qalyp, ózi bar bailyǵy - eki balasy men qytaidyń eki-úsh ala sómkesine salynǵan usaq-túiek dúniesin alyp, aýylyna qaityp bara jatqan beti kórinedi.
Ishine syimady bilem, maǵan birdeme aitqysy kelgendei aýyq-aýyq ár nárseniń basyn shala berdi. Syrt qaraǵanda da sherli adamǵa uqsaidy: «Qai jaqtyń týmalarysyńdar, qaryndasym?» dep jorta saýal tastadym. Ol bir sát únsiz qaldy da, aqyryn ǵana jótkirinip, júikesi sharshaǵan, qajyǵan keiipte uzaq-sonar bir áńgimeniń tiegin aqyryndap aǵyta bastady:«Úiimizden aiyrylǵannan keiin, páter jaǵalap kettik, aǵa» - dedi, tamaǵyna tirelip qalǵan óksigin áreń tejep. «Sodan ózimizdiki bolmaǵan soń, kóringenge kóztúrtki bola bastadyq. Bul jalǵanda tapqanynyńdy it jep, arqańdy bit jep, bireýge kiriptar bolǵannan qudai saqtasyn. Ábden sharshadyq (Kúrsindi).
Joq, aldynda da páterde turyp keldik qoi. Biraq «kooperatsiialar týraly» zań shyqqannan beri dostarymyz ben tanystarymyzdyń basyn qosyp, qalanyń alys túkpirinen jer telimin satyp aldyq ta, shaǵyn otbasylaryna arnalǵan jataqhana salǵan bolatynbyz. Jiyny – 50 otbasy. «Áiteýir, jaldamaly páterdi saǵalaǵannan qutyldyq qoi» dep, qonys toiyn da jasap tastadyq. Sóitip óz jyrtyǵymyzdy ózimiz jamap, alańsyz kúi keshe bastaǵan edik. Biraq ol dáýrenimiz de uzaqqa barmady» - dedi, kókiregi qars aiyryla.
«Kúieýim táp-táýir azamat, qoly sheber, jaqsy kisi, dos-týystyń arasynda da abyroily. Mebel shyǵaratyn fabrikada jumys isteitin. Taiaýda qysqartýǵa ilinip, jumyssyz bolyp qaldy. Turaqty tabysy bolmaǵandyqtan, qatty qinalyp ta júrdi. Ara-arasynda ashy sýdan urttap keletin qylyq shyǵara bastady. (Bizben turǵandardyń kópshiliginiń kúieýleri ishkilikke salynyp ta ketti. Áneýkúni, bir qurbymnyń kúieýi asylyp qaldy). Men shoshi bastadym, balalarymyz bolsa, mektep jasyna jetip qaldy, bul túrimizben olardy oqýǵa da jibere almaimyz ǵoi dep, aýyldaǵy áke-sheshemniń qolyna apara jatyrmyn. Sol jaqtan oqytpaqshymyz.
Reti kelse, qaitadan kooperatsiiaǵa birigip, Astanadan taǵy bir úi salyp alýǵa áreket jasap kórmekpiz» dedi solyǵy basylmaǵan qalpy...
Men de shyn kóńilimmen rýhani demeý jasap jibereiinshi dep, onyń sońǵy aitqan sózin apyl-ǵupyl qoldap: «Iá, qaryndasym. Jańadan kooperatsiiaǵa birigip, jańa jerden, jańa úi salasyńdar, áli. Saspa, azamatyń men balalaryń aman bolsyn!» dedim. «Iá, aǵa. Aitqanyńyz Alla Taǵalanyń qulaǵyna shalynsyn. Sizge kóp-kóp rahmet!» dep, álsiz ǵana demin ishine aldy da, eki balasyn qushaqtai bere, búk túsip, jatyp qaldy.
Únsizdik ornady. Oi, Alla-ai, buryn qalai baiqamaǵanmyn: qoryqsań, demin ishine alǵan únsizdikten qorqý kerek eken-aý...
Aidyn Yrysbekuly, QR Mádeniet jáne sport ministrligi Saraptamalyq Keńesiniń geraldist-sarapshysy, alashtanýshy
