Ataýly jiynǵa elimizdegi filosofiia, saiasattaný, mádeniettaný, dintaný jáne tarih salasynda aty máshhúr ǵalymdar keldi. Raýshanbek Borambaiulynyń elge tanymal shákirtteri, ǵalymnyń taǵylymdamasynan ótken ár salanyń belgili mamandary, qazaq ǵylymynyń damýyna birge úles qosqan zamandastary men ýniversitet ustazdary qatysyp, sharanyń ózekti máselelerin ortaǵa sala otyryp, qyzyqty da tartymdy ótýine yqpal etti.
Shara kezinde óz pikirin ortaǵa salǵan belgili ǵalym, filosofiia ǵylymdarynyń doktory Jaqan Moldabekov uzaq jyl ustazdyq jolynda áriptes ári dos bolǵanyn, R. Ábsattarovtyń sonaý Keńes odaǵy kezinde ulttyq múdde úshin aiǵaisyz eńbek ete bilgen azamattyń biri ekenin aita kelip: «Filosofiia ǵylymynyń elimizdegi negizderin qalaýshylardyń biri dep osy Rákeńdi aitsaq bolady. Aldyńǵy tolqynnyń eńbegin kemeldendire otyryp, asa ózekti taqyryptardy qamtydy. Eń áýeli osy ǵylymnyń ýniversitette júieli oqytylýyna úzdiksiz ter tókti. Elden buryn ál-Farabi murasyn zertteýge bet buryp, dańqty babamyzdyń filosofiialyq traktattarynyń máni men maǵynasyn bizge ǵana emes, tutas Keńes odaǵyna túsindirdi. Sonaý Kiev ýniversitetinde oqyp júrip ol ál-Farabi týraly kólemdi maqalalar jazdy. Ol jyldary Farabidyń qazaq ekenin, tipti ondai adam bolǵany jóninde kóp eshkim bile bermeitin», – dep, Ábsattarov áleminiń san qyrlylyǵy jóninde pikirin bildirdi.
Jaqan Moldabekov sondai-aq adamnyń elge syilylyǵy – biliminde emes, minezinde ekenin aitady. «Elge qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen Álihan Bókeihanovtyń tujyrymy osy Borambaiulynyń boiynan tabylatyn qasiet», – deidi ol.
Elge belgili ǵalym, akademik Sultan Sartaev bolsa Ábsattarovty pikirlesi, syilasy ári jaqyn inisi retinde baǵalaidy.
«Bireýler inim degen sózdi jerlestigimen, rýlastyǵymen túsindirgisi keledi. Bul – tómen oily adamdardyń tirligi. Raýshanbek Borambaiulyn erteden bilemin. Syrttai súiinip júrgen kezderim kóp boldy. Keiin aralasyp kettik. Bir baiqaǵanym, Raýshanbek – óte týrashyl azamat. Onymen áńgimelesseń, tek filosofiia, saiasat tóńireginde emes, kez kelgen taqyrypta aýqymdy áńgime aitady. Ári sol oilarynyń kóbin jalań sóz, jaidaq bailammen emes, tujyrymdy, dáleldi oimen kómkeredi. Ár joly pikirleskende onyń boiynan buryn baiqamaǵan ózgeshelikti, tereńdikti kóresiń. Bul naǵyz ǵalymǵa tán sipat», – deidi akademik.
Al tarih ǵylymdarynyń doktory Mámbet Qoigeldiev bolsa, Ábsattarov týraly aitý úshin onyń ǵylymdaǵy jolyna úńilý kerek dep sanaidy. Ol Qazaqstanda «ǵalym» atanǵan adamdardyń kóptigin, sonyń edáýir bóligi «ataq pen abyroi» úshin ǵalymdyqqa umtylǵanyn jasyrmaidy. «Ábsattarov ol sanatta emes. Ol búgingi deńgeige tynbai izdený, talmai eńbektený arqyly jetti. Kiev ýniversitetinde oqýdyń ózi ekiniń birine buiyrmaǵan baq edi. Al Ábsattarov bolsa, sol ýniversitten ǵylym kandidaty bolyp elge oraldy. Keiin taǵy da sol shetelge baryp doktorlyǵyn qorǵady. Qazir aitýǵa ońai, biraq dál sol kezeń úshin doktorlyq qorǵaý naǵyz «inemen qudyq qazǵandai» jumys bolatyn», – degen Mámbet Qoigeldiev Ábsattarovtyń saiasattaný, filosofiia ǵylymdarynyń qazaq tilinde sóileýine yqpal etken az ǵalymnyń biri ekenin aitady.
M. Qoigeldiev kóptegen ǵalymdardyń qazaq tilinde ǵylymi eńbek jazýǵa qulshynbaýy, tipti ony qajetsiz dep sanaityndyǵy jasyryn emes ekenin, mundai syrqat qazaq tiliniń órkendeýine eń negizgi bóget bolyp otyrǵanyn jasyrmaidy.
«Bizdiń ǵalymdardyń bir kemshiligi – bári orys tilinde bar degen túsinikteriniń berik ornaǵany. Iá, orys tilinde bar ekeni ras. Biraq zaman ózgerdi, qoǵamdyq orta ózgerdi, sana ózgerdi. Qazaq tili – ǵylym tili bolmai, órkendemeidi. Ábsattarov ǵalym retinde sony shyn júregimen sezingen tulǵa. Keńes odaǵy kezinde-aq birneshe monografiiasyn ana tilinde shyǵardy. Sodan beri úzdiksiz jazyp keledi. 2011 jyly jaryq kórgen ekitomdyq «Saiasattaný» oqýlyǵyn bóle-jara atar edim. Mundai oqýlyqtar bizge asa qajet. Bul – ult saiasatyn ulttyq ǵalymnyń oi-dúniesimen zerdeleý. Saiasaty óz tilinde, eń bastysy, óz ultynyń jaǵdaiy men bolmysyna sai júrgizilmegen eldiń bolashaǵy da bulyńǵyr. Bizdiń biliktegiler Ábsattarovtyń eńbekterine nazar aýdarýdy qolǵa alýlary kerek».
Tarihshy-ǵalym Ábsattarovtyń eki tilge birdei júirik ekenin aita otyryp, onyń oryssha jazǵan dúnielerin oqysańyz da ulttyq múddege kereǵar emes, bura tartpaidy. Keibir ǵalymdar ǵylymǵa qiianat jasamaimyz dei otyryp, qazaqsha oqýlyǵy men oryssha oqýlyǵynyń arasyna ótkel turǵyzady. Iaǵni, orystildi aýditoriiaǵa yńǵailaimyz dep, adaldyq printsipinen attap ketetin jaǵdailary kezdesedi.
«Ábsattarov eńbekterin alysta júrsem de oqityn adamnyń biri – menmin. Onyń ár eńbegin, maqalalaryn oqý – men úshin qyzyq ári qajet. Qyzyq bolatyny – ol asa ózekti taqyryptardy jaza otyryp, qazaq filosofiiasynyń, dala danalarynyń kózqarastaryn álemdik aqyl-oi bilgirlerimen ushtastyra oi qozǵaidy. Batystyń qateligi nede? Bárin tek Batystan izdeýge qumarmyz. Shyǵys halqy ómirdiń ózeginde otyryp, sol ómirmen jarasym tabýǵa umtylady. Men qazaqtyń burynǵy danalarynyń oilarynan keńdikti, mahabbatty, ómirdiń qadirin jete túsinýge degen umtylysty baiqaimyn. Ony men Ábsattarov eńbekteri arqyly bildim», – deidi konferentsiiaǵa Germaniiadan arnaiy qonaq bop kelip, tushymdy oilarymen bólisken ǵalymnyń biri, filosofiia ǵylymdarynyń doktory Iogann Raý.
I. Raý saiasattaný ǵylymynda ózindik orny bar ǵalymnyń bir artyqshylyǵy keńestik kózqarastardan, ǵylymi keibir tujyrymdardan tez arylyp, jańa serpinmen izdengenin, bul ǵylym jolyndaǵy adam úshin óte qajetti minez ekenin jetkizdi.
«Mysaly, Keńes odaǵy ydyraǵanda nebir aty áigili professorlar, ǵalymdar qai joldy tańdaryn bilmei daǵdardy. Kúni keshegi aitqan kóptegen oilary, jasaǵan tujyrymdary selge ketti desek te bolady. Sebebi, saiasattyń yǵyna qarai ári ózderi de kúmánsiz sene otyryp, solai jazǵan. Ásirese, qoǵamdyq pán ǵylymdary solai júrdi. Ony jasyrýdyń qajeti joq. Bul tyǵyryqtan erte shyqqan ǵalymdar bar. Biraq olardyń sany onshalyqty kóp emes. Áli de sol Keńestik ideia negizinde oilap, sony armandaityn adamdar, ǵalymdar jeterlik. Ábsattarov – erte oianǵan tulǵa. Ol Keńestik júieniń ǵylymi burmalaýshylyǵyn erte seze bildi ári imperiia ydyraǵanda daǵdarǵan joq. Jańa júieni, naryqtyq ekonomikaǵa sai ǵylymi tujyrymdardyń ózgeretinin túsinip, ózindik jol izdedi. Ǵalymdy qazaqstandyq saiasattanýdyń negizin qalaýshy retinde kóp ǵalym aityp jatyr. Men ǵalymdardyń osy sóziniń negizi – onyń jańashyldyǵynda dep bilemin», – deidi I. Raý.
Ǵalym Raýshanbek Borambaiuly kókjiektiń nuryn – bolashaq jaily erte ańǵarǵan sanaýly tulǵalardyń biri. Ol – Qazaqstanda saiasattaný ǵylymynan doktorlyq dissertatsiia qorǵaýdy Máskeýge san márte baryp, bul ózekti máseleni ońdy sheship, bekittirgen, osy salanyń bilgir mamany retinde san taraý eńbek jazyp, sheteldiń basty oqý ordalarynda arnaiy shaqyrtýmen dáris oqyǵan, qazaqstandyq etnosaralyq kelisim men birlikti nyǵaitýǵa ǵylymi turǵydan ólsheýsiz úles qosqan ǵalym.
T. TAŃJARYQ.
