[caption id="attachment_13651" align="alignright" width="355"]
Mundai olqylyqtyń orny memlekettik mekemeler tutastai memlekettik tilge kóshkende ǵana joiylar degen úmitpen ómir súrip kele jatqanymyzǵa talai jyldyń júzi boldy. Jýyrda 2025 jyly barlyq is-qaǵazyn memlekettik tilge kóshiremiz degen ýájdi estidik. Odan buryn 2020 jyly kóship bolatynymyzǵa imandai sengenimiz jáne shyn. Solai aitqan. Baǵdarlamasy áli ózgergen joq. Tek oiy ózgerdi...
Memlekettik tildi damytý baǵdarlamasynyń josparyna sensek, buǵan deiin keibir oblystar men memlekettik mekemeler memlekettik tilge kóship boldy. Shyn ba eken?.. Kúmánimiz bar.
Másele tek is-qaǵazdy qazaqsha júrgizýge tirelip tursa, onda osyǵan deiin memlekettik tilge kóship boldy delinetin oblystar men mekemelerde bári oidaǵydai bolýǵa tiis qoi... Ondai aqparatty estimedik. Kóptegen oblystar men memlekettik mekemelerde áli de bolsa tildik máseleniń ýshyǵyp turǵanyn jasyrǵannan memleketke de, qarapaiym halyqqa da paida joq.
Memlekettik til tóńireginde kóterilgen máseleler, aitylǵan ideialar, usynys-pikirler, bergen ýádeler men oryndalmaǵan arman-tilekter shash-etekten. 25 jyl boiy tolastamaǵan daý-damaidyń bárin jinasańyz, oqý úshin bir adamnyń ómiri jetpesi anyq.
Biz qazaqsha saittar ashyp, kompiýter tiliniń keibir mehanizmine qazaqsha qaripterdi kirgizgenimizge mázbiz. Aianyshty!
Shyndyǵynda, ádemi sózder men qaǵaz júzinde qabyldanǵan talai sheshimder bar, eger olardyń bári iske assa, dál búgingidei jaǵdaida otyrmas edik. Budan góri kúrdelirek dúnielerdi – ǵylym men tehnologiianyń qazaq tilinde sóileýi jóninde pikirtalas ótkizer edik. Iri kompaniialardyń jumysyn tanystyratyn anyqtamalyqtar men tehnikalyq zattardyń túsindirmesin, jańa qoldanysqa engen nanotehnologiianyń jumys isteý tártibin men mańyzyn, biotehnologiiadaǵy ǵylymi tenjdentsiianyń órisin qazaqsha aýdarýdyń standartyn oilap bas qatyrar ma edik?! Álemdegi jańa tehnologiialar týraly qazaqsha maǵlumattyń saýatty jarnamasy nege joq degen suraq ta qoiyp otyrar ma ek... Baltyq elderindegidei.
Oǵan dál qazir eshqandai múmkindigimiz joq... Innovatsiia, tehnologiia, ǵylym bolsa jyldan-jylǵa kúrdelenip, biriniń ornyn ekinshisi basyp keledi.
Biz qazaqsha saittar ashyp, kompiýter tiliniń keibir mehanizmine qazaqsha qaripterdi kirgizgenimizge mázbiz. Aianyshty!
2025 jyly is-qaǵazdarymyz qazaqsha, tutas qurylym – tehnikalyq, tehnologiialyq, ǵylymi júie oryssha iaki aǵylshynsha bolyp tursa, onda mundai ótirik naýqannyń soqyr tiyndyq paidasy joq!
Biz basqany qoiyp, eń aldymen ǵylymdy qazaqshalaýǵa kiriskenimiz jón. Bul bos sóz bolmaý kerek. Áli de kesh emes. Tym quryǵanda ýniversitet oqýlyqtaryn qazaqshaǵa aýdarý jaǵyn jedel túrde qolǵa alǵan durys. «Mádeni mura» sekildi «Ǵylymi mura» memlekettik baǵdarlamasyn qabyldap, júieli ári saýatty jospar aiasynda jumys isteý – búgingi kúnniń basty talaby! Menińshe, bizdiń ǵalymdardyń mundai baǵdarlamany oidaǵydai oryndaýǵa ábden múmkindigi bar. Bireýler úshin bul eski usynys. Ult bolashaǵy úshin tyń usynys deýge bolady. Biz osyny oryndamai (oryndatpai) alǵa ozbaimyz. Kósegemiz kógermeidi...
5 jyl keter, 10 jyl keter! Meili.
2025 jyly is-qaǵazdarymyz qazaqsha, tutas qurylym – tehnikalyq, tehnologiialyq, ǵylymi júie oryssha iaki aǵylshynsha bolyp tursa, onda mundai ótirik naýqannyń soqyr tiyndyq paidasy joq!
Joǵary oqý oryndarynyń kóptegen stýdentterimen sóilesip júrmiz. Keibir mamandyqtar boiynsha bilim alatyndar qazaq toptarynda oqyǵanymen, joǵarǵy kýrstarda orys toptaryna qosylýǵa májbúr. Sebep ekeý: oqýlyqtyń tapshylyǵy jáne keibir ustazdardyń memlekettik tildi bilýge qulyqsyzdyǵy.
Oqýlyq demekshi, qazir jastar internetke júginedi. Barlyǵyn ǵalamtordan alǵysy keledi. Ǵylymi jańalyqtar, ǵylymi kitaptar, ony qoiyńyz, qylaiaǵy kýrstyq jumystardyń deni durys qazaqsha nusqalary joq. Bar, sapasyz, birinen biri kóshirgen. Ǵylym qazaqsha sóilemei, olar qai qazaqshaǵa jetissin...
Budan da qaýiptisi, ózge tilden kileń jaqsy, tolymdy dúnielerdi oqyp ósken jastardyń sanasynda óz tilin, óz tarihyn, óz ultyn ózgelerden kem sanaý psihologiiasy qalyptasady. Muny jeńý qiyn...
Túptep kelgende, 25 jyl boiy biz bilim men ǵylym salasyn reformalaýdan aryǵa bara almadyq. Bul reformalar «reforma jasaý úshin» ǵana jasalyp kelgeni ókinishti, árine. Nátijesiz, júiesiz dúnieden júieli mehanizm qurylmaq emes. Bilim men ǵylym ministrleriniń qanshaýy aýysyp úlgerdi. Men sanynan jańyldym. Kóbiniń atyn da umyttyq.
Iá, shalajansar aýdarmalar bar. Ýniversitette sabaq beretin ustazdardyń keibiri memlekettik tilde kitap jazý «talabyn oryndaý úshin» tolymsyz aýdarmalarmen oqýlyq qurastyrýdy daǵdyǵa ainaldyrǵan. Ásirese, bul úrdis tehnikalyq ýniversitetterde «qalypty jaǵdai» sanalyp barady. Munymen ǵylym ozbaidy, tozady. Qazaq tiline bulai «qyzmet etý» – óz ultyńnyń bolashaǵyna qarsy jumys isteý.
Bizdińshe, bul bir ýniversitettiń nemese ustazdardyń emes, tutas júieniń syrqaty. Osyǵan deiin ýniversitetter qaýymdastyǵy iaki ýniversitettegi birlestikter aqyldasyp, ǵylymdy qazaqshalaýǵa júieli jumys istese, bálkim biraz jumystyń basy qaiyrylyp ta úlgerer edi.
Bizdińshe, bul bir ýniversitettiń nemese ustazdardyń emes, tutas júieniń syrqaty. Osyǵan deiin ýniversitetter qaýymdastyǵy iaki ýniversitettegi birlestikter aqyldasyp, ǵylymdy qazaqshalaýǵa júieli jumys istese, bálkim biraz jumystyń basy qaiyrylyp ta úlgerer edi. Ondai qozǵalysty baiqamadyq. «Ǵylymdy qazaq tilinde sóiletý» degen taqyryptar aiasynda azyn-aýlaq baiandamalar men jattandy pikirtalastardan qolymyz timei júr. Bes saýsaqty aýyzǵa salmai, jeke-jeke mamandyqtar boiynsha tolymdy oqýlyqtar shyǵara bergen bolsaq, onda da biraz isti ońdy aiaqtar ek...
Sondai-aq, memlekettik tilde zań shyǵarýdy qolǵa alatyn kez keldi. Baiaǵyda-aq solai jasaýymyz kerek edi...
Buǵan da sol júiesizdik, ǵylymnyń tolyq qazaq tilinde sóilemegen múkistigi, sala mamandarynyń tildi bilmeýi, kásibi aýdarmashylardyń joqtyǵy kesirin tigizip otyr.
Ádebiet deisiz be? Ol da jetisip turǵan joq. «Mádeni mura» baǵdarlamasymen 100 tomdyq kórkem ádebiet shyqty. Jete me? Ádebiet jańarmaýshy ma edi? Tym qurysa, jyl saiyn Nobel syilyǵyn alǵan jazýshyny ýaqtyly aýdaryp turýǵa bolady ǵoi. Jazýshylar odaǵy tym qurysa osy sharany qolǵa alsa, eshkim kese-kóldeneń turmas. Bir kem dúnie. Qaptaǵan baspalar qaida qarap otyr? Ádebi úrdistiń shańyna da ilese almaityn olardan ne qaiyr kútemiz?.. Tym qurysa, ádebiet salasynda ózgelermen ilesip, eńsemizdi tiktesek jarar edi-aý...
«Psihologiia», «Filosofiia», «Mádeniettaný» atalymdary boiynsha jaryq kórgen 10 tomdyqtardyń baryna shúkir... Sonyń keibirin oqyrman túgil, aýdarmashynyń ózi túsinerine kúmánmen qaraimyn...
Tilge quiylǵan investitsiianyń eń mándisi – ǵylymdy qazaq tilinde sóiletý.
Qaitalap aitqym keledi, Qazaq memleketi óziniń tól tilin tórge ozdyramyn dese, áýeli sol tildiń ǵylymi fýnktsionaldyq múmkindigin nyǵaitýy kerek. Onsyz tókken ter, qajyrly eńbek dalaǵa kete bermek.
Toqtaráli TAŃJARYQ
