Ujymdyq qaýipsizdik sharty uiymy (UQShU) postkeńestik keńistiktegi aimaqtyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etetin negizgi integratsiialyq birlestikterdiń biri bolyp tabylady. 1992 jyly áskeri-saiasi odaq retinde qurylǵan UQShU Keńes Odaǵy ydyraǵannan keiin birqatar uqsas qiyndyqtarǵa tap bolǵan memleketterdi biriktiredi, ol: halyqaralyq terrorizm, transshekaralyq qylmys, esirtki tasymaly, sondai-aq áskeri turaqsyzdyqqa bailanysty qaýipter men kúshterge qarsy odaqtastyqty bildiredi. Uiym qatysýshy elderdiń ujymdyq qaýipsizdik salasyndaǵy kúsh-jigerin úilestirý, áskeri saladaǵy yntymaqtastyq jáne zamanaýi qaýip-qaterlerge qarsy áreket etý strategiialaryn ázirleý úshin alań retinde áreket etedi.
UQShU damýyndaǵy erekshe mańyzdy kezeń 2024 jyl boldy. Halyqaralyq arenadaǵy qysymnyń kúsheiýi, geosaiasi landshafttyń ózgerýi jáne jahandyq qaýipsizdiktiń jańa syn-qaterleri jaǵdaiynda UQShU múshe memleketterdiń múddelerin qorǵaýshy rólin belsendi túrde kúsheitýde. Osy turǵyda Qazaqstannyń 2024 jylǵy uiymǵa tóraǵalyǵy qatysýshy elderdiń ózara is-qimylyn nyǵaitýǵa, bitimgershilik áleýetin damytýǵa jáne birlesken kúshterdiń jedel daiyndyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar bastamalarmen erekshelendi. UQShU-nyń Bas hatshysy Imanǵali Tasmaǵambetov TASS agenttigine bergen suhbatynda uiymnyń qazirgi qaýipsizdik máselelerin sheship qana qoimai, yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttaryn, sonyń ishinde kiberqaýipsizdik pen gibridti qaýipterge qarsy is-qimyldy damytyp jatqanyn atap ótti.
Jyldyń eń mańyzdy oqiǵasy 2024 jyly 28 qarashada Astanada ótken UQShU sammiti boldy. Bul sammit strategiialyq aimaqtyq qaýipsizdik máselelerin de, halyqaralyq qatynastardyń qazirgi jaǵdaiyn da talqylaý úshin múshe memleketterdiń basshylaryn jinady. Kún tártibindegi negizgi taqyryptarǵa áskeri úilestirýdi nyǵaitý, daǵdarystarǵa qarsy áreket etýde birlesken is-qimyldardy ázirleý jáne gýmanitarlyq jáne ekonomikalyq salalardaǵy yntymaqtastyqty odan ári keńeitý perspektivalary bar. Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarovtyń jahandyq syn-qaterler jaǵdaiynda óńirlik birtutastyqty nyǵaitý qajettigine toqtalǵan sózine erekshe nazar aýdaryldy.
Bul maqalada UQShU-nyń 2024 jylǵy qyzmetine, onyń ishinde Qazaqstannyń tóraǵalyǵy kezinde júzege asyrylǵan bastamalar men jobalarǵa sholý jasalady. Taldaý Astanada UQShU sammitiniń mańyzdylyǵy týraly oi-pikirlermen, qatysýshylar jasaǵan negizgi málimdemelerge túsiniktemelermen jáne uiym aldynda turǵan perspektivalar men mindetterge jeke baǵa berýmen tolyqtyrylady. Taqyryptyń ózektiligi Eýraziialyq aimaqtaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi UQShU-nyń mańyzdy rólimen, sondai-aq jańa geosaiasi jaǵdailarda onyń áleýetin taldaý qajettiligimen túsindiriledi. Osy máselelerdi qarastyrý uiymnyń qazirgi álemde ujymdyq múddeler men qaýipsizdikti qorǵaýdyń tiimdi tetigi bolyp qala alatynyn jaqsyraq túsinýge múmkindik beredi.
- UQShU jáne Qazaqstan: negizgi nátijelerge sholý
Qazaqstannyń 2024 jyly Ujymdyq qaýipsizdik sharty uiymyna (UQShU) tóraǵalyq etýi el ishinde de, jalpy Ortalyq Aziia aimaǵynda da qaýipsizdikti nyǵaitýdyń mańyzdy kezeńi boldy. UQShU áskeri-saiasi odaq retinde óziniń negizgi mindetin – lańkestikke, esirtkiniń zańsyz ainalymyna, transshekaralyq qylmysqa jáne zańsyz kóshi-qondy qosa alǵanda, zamanaýi syn-qaterlerge qarsy turýdy jalǵastyrýda.
UQShU-ǵa múshe memlekettermen yntymaqtastyq aiasynda 2023 jyly Qazaqstanda eki terakt pen úsh zańsyz árekettiń aldy alyndy. Bundai nátije qazaqstandyq arnaiy qyzmetterdiń qatysýshy elderdiń áriptesterimen birlesken jumysynyń, jedel derekter almasýynyń jáne kúsh-jigerdi úilestirýdiń arqasynda múmkin boldy.
Sondai-aq halyqaralyq esirtki biznesimen kúrestegi nátijeler de mańyzdy. 2023 jyly Qazaqstanda esirtki jetkizýdiń 34 halyqaralyq jáne 32 óńirlik arnalary joiylyp, 3,6 tonna esirtki zattary tárkilendi. Bul derekter UQShU-nyń aimaqtyń ózekti máselelerin sheshýge qatysýynyń joǵary deńgeiin rastaidy.
Qarý-jaraq pen oq-dárilerdiń kontrabandasynyń jolyn kesýdi de atap ótken jón. Ótken jyly Qazaqstan shekarasynda 700-den astam qarý-jaraq pen oq-dárilerdi zańsyz alyp ótý áreketi tirkeldi, bul uiym aiasyndaǵy memleketaralyq yntymaqtastyqtyń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
UQShU-men yntymaqtastyq Qazaqstanǵa qiyn sátterde saiasi turaqtylyqty saqtaýǵa da kómektesti. Jarqyn mysal retinde 2022 jyldyń qańtarynda UQShU-nyń úsh kúndik bitimgershilik missiiasyn aitýǵa bolady. Bul operatsiia eldegi tártipti tez qalpyna keltirýge múmkindik bergen ujymdyq árekettiń sátti úlgisi retinde tarihqa endi.
Áskeri shyǵyndary jalpy ishki ónimniń 0,5 paiyzyn ǵana quraityn Qazaqstan úshin UQShU ujymdyq qaýipsizdik kepili retinde sheshýshi ról atqarady. 2022 jyly Stokgolm halyqaralyq beibitshilikti zertteý institýtynyń (SIPRI) málimetteri boiynsha, Resei UQShU-nyń jetekshi múshesi retinde áskeri shyǵyndarǵa ishki jalpy ónimniń 4,1% investitsiialady, al Qazaqstan áldeqaida qarapaiym kórsetkishtermen uiym elderi arasynda ekinshi orynǵa shyqty.
Diplomatiialyq deńgeide uiym qaqtyǵystardy sheshý bastamalaryn tabysty alǵa jyljytady. Mysaly, 2023 jyly UQShU aiasynda tájik-qyrǵyz shekarasyn delimitatsiialaýdyń daýly máseleleri boiynsha ymyraǵa kelýge qol jetkizildi. Bul uiymnyń aimaqtyq qaqtyǵystardy sheshý alańy retindegi tiimdiligin atap kórsetedi.
2024 jyly Qazaqstan kiberqaýipter men gibridti shabýyldarǵa basa nazar aýdarýdy jalǵastyrdy. UQShU elderiniń kiberqylmyspen kúresý úshin mamandandyrylǵan bólimshelerdi qurý jónindegi birlesken bastamalary ulttyq jáne aimaqtyq múddelerdi qorǵaýda mańyzdy ról atqarady.
- UQShU Bas hatshysy Imanǵali Tasmaǵambetovtyń suhbatyn taldaý
UQShU Bas hatshysy Imanǵali Tasmaǵambetovtyń Astanadaǵy sammit qarsańynda TASS agenttigine bergen suhbaty uiymnyń qazirgi basymdyqtary men onyń zamanaýi halyqaralyq qatynastardaǵy rólin túsinýdiń mańyzdy elementi boldy. Áńgimelesýdiń negizgi baǵyttary qaýipsizdikti nyǵaitý, qarýdyń jańa túrlerin, mysaly, reseilik «Oreshnik» zymyran keshenin zertteý jáne álemdik qaýymdastyqpen, sonyń ishinde AQSh-pen ózara árekettesý múmkindikterine qatysty boldy. Suhbattyń negizgi taqyryptaryn tolyǵyraq qarastyraiyq.
Tájik-Aýǵan shekarasy: qiyndyqtar men sheshimder
Sammit kún tártibindegi negizgi taqyryptardyń biri tájik-aýǵan shekarasyn nyǵaitý máselesin talqylaý boldy. Bul bastama lańkestik pen esirtki saýdasynyń oshaqtary saqtalyp otyrǵan Aýǵanstannan keletin qaýip-qaterge jaýap qana emes, sonymen qatar Ortalyq Aziianyń ujymdyq qaýipsizdigin nyǵaitýǵa baǵyttalǵan strategiialyq qadam bolyp tabylady.
BUU málimeti boiynsha, dúniejúzilik apiyn óndirisiniń shamamen 85%-y Aýǵanstanǵa tiesili, bul aimaqqa esirtkiniń zańsyz ainalymy men lańkestik toptardy qarjylandyrý arqyly tikelei áser etedi. UQShU shekarany nyǵaitýǵa baǵyttalǵan maqsatty sharalar keshenin usyndy, onyń ishinde tehnikalyq qural-jabdyqtardy jetkizý, shekarashylardy birlesip oqytý jáne barlaý aqparattarymen almasý.
Bul sharalardyń praktikalyq mańyzdylyǵy aiqyn: Tájikstannyń ońtústik shekarasyn qorǵaý Qazaqstan men uiymnyń basqa da músheleriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Tasmaǵambetov bul baǵyttaǵy yntymaqtastyq aimaqtaǵy jaǵdaidy uzaq merzimdi turaqtandyrýǵa, ekstremistik elementterdiń ený qaýpin azaitýǵa yqpal etetinin atap ótti.
Oreshnik zymyran júiesin zertteý
UQShU aiasyndaǵy tyǵyz áskeri yntymaqtastyqtyń bir mysaly reseilik «Oreshnik» jańa zymyran kesheniniń múmkindikterin zertteý boldy. Ǵaryshtyq jáne giper dybystyq tehnologiialardy qamtityn bul qarýlar jahandyq militarizatsiia jaǵdaiynda strategiialyq tejeýdiń mańyzdy quraly bolyp tabylady.
Tasmaǵambetov bul keshendi zertteýdiń eki jaqty maqsaty bar ekenin atap ótti: bir jaǵynan, ony UQShU elderiniń qajettilikterine beiimdeý, ekinshiden, aimaqtyq qaýipsizdik úshin saldarlardy taldaý. Mundai zertteýler uiymnyń barlyq qatysýshylary úshin mańyzdy bolyp tabylady, jańa syn-qaterlerge der kezinde beiimdelýge múmkindik beredi, sonyń ishinde dostyqsyz memleketterde uqsas qarýlardyń paida bolýy múmkin.
Mysal retinde búgingi kúni álemniń iri derjavalary júrgizip jatqan giperdybystyq jarysty keltirýge bolady. SIPRI (2023) esebine sáikes giperdybystyq júieler qazirdiń ózinde 10-nan astam elde ázirlenýde. UQShU-nyń mundai zertteýlerge qatysýy óńirlik tepe-teńdikti qamtamasyz etý úshin kúshterdi biriktirýge múmkindik beredi.
Tasmaǵambetovtyń suhbaty UQShU qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerge jaýap berýdiń mańyzdy tetigi bolyp qala beretinin kórsetedi, múshe elderge qorǵanys pen aimaqtyq jáne halyqaralyq úderisterge belsendi áser etý múmkindigin usynady.
- UQShU Ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń shaǵyn quramdaǵy sessiiasyna taldaý
2024 jylǵy 28 qarashada Astanada UQShU Ujymdyq Qaýipsizdik Keńesiniń sessiiasy ótti, oǵan qatysýshy memleketterdiń kóshbasshylary: Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev, Belarýs Respýblikasynyń Prezidenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyz Respýblikasynyń Prezidenti Sadyr Japarov, Resei Federatsiiasynyń Prezidenti Vladimir Pýtin, Tájikstan Respýblikasynyń Prezidenti Emomali Rahmon. Sondai-aq, sessiia jumysyna UQShU Bas hatshysy Imanǵali Tasmaǵambetov qatysty. Bul oqiǵa uiymnyń 2024 jylǵy jumysyn qorytyndylaý jáne onyń odan ári damý vektoryn anyqtaý úshin mańyzdy sát boldy.
Negizgi taqyryptar men ekpinder
Sammitte halyqaralyq jáne óńirlik qaýipsizdiktiń negizgi máseleleri talqylandy. Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵyn aiaqtai otyryp, qol jetkizilgen nátijeler týraly esep berdi, sondai-aq UQShU-nyń bolashaq jumysynyń negizgi baǵyttaryn belgiledi. Mańyzdy taqyryptar:
- Qazirgi zamanǵy syn-tegeýrinder jaǵdaiynda ujymdyq qaýipsizdikti nyǵaitý. Prezident Toqaev UQShU qatysýshy memleketter úshin qaýipsizdiktiń kepili retinde óziniń qajettiligin dáleldegenin atap ótti. Terrorizmge, kibershabýyldarǵa jáne transulttyq qylmysqa qarsy kúreske erekshe nazar aýdaryldy.
Mysal: terroristik qaterlerge qarsy is-qimyl jáne kibershabýyl stsenariilerin pysyqtaý jónindegi birlesken oqý-jattyǵýlar qatysýshy elderdiń ózara is-qimylynyń tiimdiligin ǵana emes, sonymen qatar jańa syn-qaterlerge daiyndyǵyn da kórsetti. Uiymnyń esepterine sáikes, aimaqtaǵy yqtimal kibershabýyldardy anyqtaý deńgeii 2022 jylmen salystyrǵanda 30% - ǵa ósti, bul aitarlyqtai progresti kórsetedi.
- Esirtki trafigine qarsy is-qimyl. UQShU halyqaralyq esirtki trafiginiń arnalaryn joiýda sheshýshi ról atqardy. 2023 jyly 34 halyqaralyq jáne 32 óńirlik esirtki jetkizý arnalary anyqtalyp, joiyldy. Qatysýshy elderdiń arnaiy qyzmetterin úilestirý kezinde júrgizilgen bul operatsiialar esirtkiniń iri partiialarynyń aimaq naryqtaryna túsýine jol bermeidi jáne qylmystyq uiymdardy qarjylandyrýdy azaitady.
Tájik-aýǵan shekarasyn nyǵaitýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Aýǵanstan aýmaǵynda jumys isteitin terroristik toptardyń áserin eskere otyryp, bul aimaq eń turaqsyz aimaqtardyń biri bolyp qala beredi. Qazaqstan usynǵan shekarany nyǵaitý Baǵdarlamasy tehnikalyq jaraqtandyrýdy, shekarashylardy oqytýdy jáne taýarlardyń ótkizilýine baqylaýdy kúsheitýdi qamtidy.
- Halyqaralyq ózara is-qimyl jáne BUU qarary.
Sammit sonymen qatar UQShU-nyń BUU-men ózara is-qimylynyń mańyzdylyǵyn atap ótti. 2024 jylǵy qarashada qabyldanǵan BUU Bas Assambleiasynyń UQShU-men yntymaqtastyq týraly qarary uiymnyń halyqaralyq qaýipsizdiktiń mańyzdy qatysýshysy retinde tanylýyn rastaidy. Bul jetistik Qazaqstannyń tóraǵa retindegi uiymnyń múddelerin halyqaralyq arenada ilgeriletýge baǵyttalǵan kúsh-jigeriniń arqasynda múmkin boldy.
- Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 80 jyldyǵyn merekeleýge daiyndyq.
Tarihi jad máselesi de mańyzdy talqylaý núktesine ainaldy. Jeńistiń 80 jyldyǵyn merekeleýge daiyndyqqa arnalǵan Ujymdyq Qaýipsizdik Keńesiniń málimdemesi qabyldandy. Bul simvoldyq áreket qana emes, sonymen qatar qatysýshy elderdiń birligin nyǵaitý tásili.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan 2024 jyly daǵdarystyq jaǵdailarǵa jedel áreket etý tetikteriniń tiimdiligin arttyrýǵa basa nazar aýdarǵanyn atap ótti. Negizgi jetistikterge mynalar jatady:
- Syrtqy ister, qorǵanys ministrleri men Qaýipsizdik keńesteriniń hatshylary deńgeiinde turaqty kezdesýler ótkizildi.
- Tótenshe jaǵdailar kezindegi is-qimyldardy úilestirýdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan jańa qujattardy ázirlendi jáne qabyldandy..
- Tájik-qyrǵyz shekarasyndaǵy daýlar siiaqty qaqtyǵystardy diplomatiialyq jolmen sheshý alańy retinde UQShU róli kúsheidi.
28 qarashada ótken Ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń otyrysy Qazaqstannyń tóraǵalyǵynyń qorytyndysyn shyǵarý núktesi ǵana emes, jańa sheshimderdi ázirleý alańy boldy. UQShU aimaqtyq turaqtylyqtyń mańyzdy quraly bolyp qala otyryp, ýaqyt syn-qaterlerine beiimdelýge qabiletti ekenin dáleldedi.
- UQShU Ujymdyq Qaýipsizdik Keńesiniń keńeitilgen quramdaǵy otyrysyna sholý jáne taldaý
2024 jylǵy 28 qarashada Astanada UQShU Ujymdyq Qaýipsizdik Keńesiniń keńeitilgen quramdaǵy kezekti sessiiasy ótti, ol uiymnyń damýyndaǵy jáne qazaqstandyq tóraǵalyqtyń qorytyndysyn shyǵarýdaǵy mańyzdy kezeńdi belgiledi.
Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde: «UQShU búginde ujymdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan tiimdi jáne suranysqa ie halyqaralyq qurylym retinde áreket etedi», - dep atap ótti. Bul sóz uiymnyń Eýraziialyq aimaqtaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi sheshýshi rólin kórsetedi. UQShU óziniń ómir súrgen jyldarynda qýatty normativtik-quqyqtyq baza qurdy, qatysýshy elder arasyndaǵy ózara is-qimyl tetikterin jolǵa qoidy jáne BUU siiaqty bedeldi uiymdarmen ózara is-qimyl arqyly óziniń kúsh-jigerin halyqaralyq protsesterge belsendi túrde kiriktirdi. BUU Bas Assambleiasynyń UQShU-men yntymaqtastyq týraly qarardy 2024 jyldyń basynda qabyldaýy onyń rólin halyqaralyq moiyndaýdyń mańyzdy dáleli bolyp tabylady.
Qazaqstan tóraǵalyǵynyń qorytyndylary: jetistikteri men baǵyttary
Qazaqstannyń tóraǵalyǵymen 2024 jyly jaýyngerlik daiyndyq, qaýip-qaterdiń aldyn alý jáne halyqaralyq yntymaqtastyq máselelerin qamtityn 60-qa jýyq is-shara ótkizildi. Mańyzdy jetistikterdiń ishinde mynalardy atap ótken jón:
«Buzylmaityn baýyrlastyq-2024» jáne «Skala-2024» siiaqty birlesken jattyǵýlar bitimgershilik kontingentterdiń is-áreketterin jáne tótenshe jaǵdailardy joiý jónindegi arnaiy operatsiialardy pysyqtaýǵa múmkindik berdi. Bul is-sharalar UQShU kúshteriniń kúrdeli syn-qaterlerge den qoiýǵa jedel daiyndyǵyn arttyrýdaǵy mańyzdy qadam boldy. Oqý-jattyǵý sheńberinde túrli bólimshelerdiń ózara is-qimylyna erekshe nazar aýdaryldy, bul naqty qaýip-qaterler jaǵdaiynda operatsiialardyń tiimdiligin arttyrady.
«Jaldamaly», «Arna», «Zańsyz» jáne «PROKSI» operatsiialaryn júrgizý UQShU-nyń terrorizmniń, esirtki trafiginiń, zańsyz kóshi-qon men aqparattyq qaterlerdiń aldyn alýdaǵy tiimdiligin kórsetti. Bul operatsiialar bir ýaqytta birneshe qatysýshy elderde úilestirildi, bul jumystyń úilesimdiliginiń joǵary deńgeiin rastaidy.
BUU, ShYU jáne TMD-men yntymaqtastyqty odan ári damytý UQShU strategiiasynyń mańyzdy elementi bolady. Osy turǵyda Qazaqstannyń usynystaryn tabysty integratsiialaý bolashaq tóraǵalyqtar úshin úlgi bola alady.
UQShU Ujymdyq Qaýipsizdik Keńesiniń Astanadaǵy otyrysy uiymnyń damýyndaǵy mańyzdy kezeń boldy. Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵyn aiaqtai otyryp, óńirlik jáne halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jobalarǵa tiimdi bastamashylyq jasaý jáne úilestirý qabiletin kórsetti. Qabyldanǵan qujattar men sheshimder uiymdy neǵurlym ikemdi jáne jańa syn-qaterlerge daiyn ete otyryp, UQShU-nyń odan ári jumys isteýi úshin negiz qalyptastyrady.
- UQShU sammitinde Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarovtyń baiandamasyna taldaý
Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarovtyń 2024 jylǵy 28 qarashada Astanada ótken UQShU sammitinde sóilegen sózi Qyrǵyzstannyń 2025 jylǵa arnalǵan uiymǵa tóraǵalyq etýiniń basymdyqtaryn aiqyndaýdaǵy mańyzdy sát boldy. Onyń sózi negizgi baǵyttardy belgilep qana qoimai, eýraziialyq óńirde qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń negizgi tetigi retinde UQShU rólin odan ári nyǵaitý jónindegi órshil josparlardy kórsetti. Negizgi tezisterdi qarastyryp, olardy egjei-tegjeili taldaýdy usynamyz.
Qyrǵyzstan Prezidenti el UQShU-nyń údemeli damýy úshin barlyq kúsh-jigerin jumsaýǵa nietti ekendigine aitty. Bul málimdeme Qyrǵyzstannyń uiymdaǵy belsendi rólge degen umtylysyn kórsetedi, bul eldiń strategiialyq jaǵdaiyn eskere otyryp, erekshe mańyzǵa ie. Qyrǵyz Respýblikasy Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyqtan týyndaityn qaýipter, esirtki trafigi jáne halyqaralyq terrorizm siiaqty aimaqtyq syn-qaterlerdiń ortasynda. Sondyqtan Japarovtyń syrtqy saiasi ózara is-qimyldy nyǵaitýǵa basty nazar aýdarýy qisyndy bolyp kórinedi. Ol múshe elderdiń aimaqtyq jáne halyqaralyq máselelerge degen ortaq kózqarastaryn kórsetetin saiasi qujattardy qabyldaýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Bul baǵyt is júzinde qatysýshylarǵa aǵymdaǵy syn-qaterlerge jaýap berýdiń kelisilgen tetikterin usyna otyryp, UQShU birligin kúsheitýi tiis.
Japarov bitimgershilik máselelerine erekshe nazar aýdardy. Onyń UQShU Bas hatshysynyń bitimgershilik máseleleri jónindegi arnaiy ókiliniń qyzmetin jandandyrý qajettiligi týraly málimdemesi Qyrǵyzstannyń janjaldardy sheshýdegi uiymnyń rólin keńeitýge degen umtylysyn kórsetedi. Áskeri kadrlardy daiarlaýda tájiribe almasýdy atap ótý mańyzdy sát boldy, bul ásirese Ortalyq Aziia úshin ózekti. Aimaq dástúrli áskeri qaqtyǵystarda ǵana emes, sonymen birge barǵan saiyn kúrdelene túsetin gibridti qaýipter jaǵdaiynda da tapsyrmalardy oryndaý úshin kadrlar daiarlaýdy talap etedi.
Kiberqaýipterge qarsy is-qimyl taqyryby sóz sóileýde erekshe oryn aldy. 2025 jyly Qyrǵyzstanda Kiberqaýipsizdik boiynsha halyqaralyq konferentsiia ótkizý josparlary týraly habarlandyrý UQShU tsifrlyq qaýipsizdiktiń jahandyq kún tártibinde belsendi ustanymǵa umtylatynyn kórsetedi. Japarov atap ótkendei, konferentsiia ózekti úrdisterdi talqylaýǵa, pikir almasýǵa jáne naqty sheshimder ázirleýge múmkindik beredi. Bul qadam UQShU elderiniń yntymaqtastyǵyn nyǵaityp qana qoimai, olardyń kiberqaýipterge qarsy kúreste básekege qabilettiligin arttyrady. Halyqaralyq telekommýnikatsiia odaǵynyń málimetteri boiynsha, Ortalyq Aziia elderindegi kiberqaýipsizdik deńgeii ortasha álemdik deńgeiden tómen bolyp qalyp otyr, bul Qyrǵyzstannyń bastamasyn asa mańyzdy etedi.
Japarov biologiialyq qaýipsizdik jáne tótenshe jaǵdailardyń saldaryn joiý salasyndaǵy ózara is-qimyldyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Pandemiia siiaqty jahandyq syn-qaterler jaǵdaiynda bul baǵyt strategiialyq mańyzǵa ie. Prezident atap ótken jańa úilestirý tetikterin qurý UQShU-ǵa qatysýshy elderge olardyń saldaryn barynsha azaita otyryp, biologiialyq qaýipter men tabiǵi apattarǵa tezirek den qoiýǵa múmkindik beredi.
Sóz sóileýdiń negizgi tezisteriniń biri parlamentaralyq yntymaqtastyqty nyǵaitý boldy. Japarov UQShU elderiniń zańnamasyn úilestirý uiymnyń tiimdiligin arttyrýdyń mańyzdy quraly bolyp tabylatynyn ádil atap ótti. Bul baǵyttaǵy jumys elderdiń ózara is-qimylyn jeńildetip qana qoimai, jalpy mindetterdi sheshýde úlken integratsiiaǵa yqpal etedi.
Sońynda Japarov Qazaqstanǵa tabysty tóraǵalyq etkeni úshin alǵysyn bildirip, Qyrǵyzstannyń josparlaryn iske asyrýda áriptesterdi qoldaýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Bul UQShU-nyń ishki yntymaqtastyǵyn nyǵaitatyn jáne negizgi sheshimder qabyldaýda konsensýs qajettiligin kórsetetin diplomatiialyq qadam.
Osylaisha, Sadyr Japarovtyń sóz sóileýi UQShU-nyń 2025 jylǵa arnalǵan órshil kún tártibin belgileidi. Beibitshilik áleýetin damytý, kiberqaýipterge, esirtki trafigine, biologiialyq jáne tótenshe qaýipterge qarsy is- qimyl, sondai-aq óńirdiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn arttyrý úshin kúsh-jigerdi shoǵyrlandyrý basty nazarda. Qyrǵyzstan qazirgi syn-tegeýrinderge beiimdelip qana qoimai, HHI ǵasyrdaǵy qaýip-qaterlerge tiimdi jaýap bere alatyn UQShU-nyń neǵurlym turaqty jáne ikemdi qurylymyn qalyptastyrýǵa umtylady.
Maqalany qorytyndylai kele, 2024 jylǵy 28 qarashada Astanada ótkizilgen Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymynyń sammiti uiymnyń damýyndaǵy mańyzdy kezeń boldy jáne onyń Eýraziialyq óńirdegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń negizgi tetigi retindegi rólin rastady. Otyrys Qazaqstannyń tóraǵalyǵyn qorytyndylap qana qoimai, 2025 jyly Qyrǵyzstan basshylyǵymen qatysýshy elder arasyndaǵy odan ári yntymaqtastyqtyń negizin qalady.
Sammittiń basty qorytyndysy múshe memleketterdiń qazirgi zamanǵy syn-qaterler men qaýip-qaterlerge qarsy turý úshin birlesip áreket etýge daiyndyǵyn rastaý boldy. Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendei, UQShU óziniń suranysy men tiimdiligin kórsetýdi jalǵastyrýda, al onyń jumysy ózara senim, kelisilgen is-qimyl jáne qoldaý qaǵidattaryna negizdelgen. Qabyldanǵan qujattar, sonyń ishinde Ujymdyq Qaýipsizdik Keńesiniń Deklaratsiiasy jáne tájik-aýǵan shekarasyn nyǵaitý jónindegi maqsatty memleketaralyq baǵdarlama uiymnyń terrorizm, esirtki trafigi, kiberqylmys jáne transulttyq qylmys siiaqty negizgi qaýipterge jaýap berýge qabiletti ekendiginiń dáleli bolyp tabylady.
Bitimgershilik áleýetti nyǵaitý, áskeri daiyndyqty jetildirý jáne kiberqaýipter men biologiialyq qaýipsizdik siiaqty jańa syn-qaterlerge qarsy is-qimyldardy shoǵyrlandyrý máselelerine erekshe nazar aýdaryldy. Qyrǵyzstannyń 2025 jyly Kiberqaýipsizdik boiynsha halyqaralyq konferentsiia ótkizý josparlary týraly habarlaýy UQShU-nyń Yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttaryn damytýǵa baǵyttalǵan strategiialyq bastamalardy qalyptastyrýǵa baǵyttalǵandyǵyn kórsetedi.
Qazaqstandaǵy UQShU Sammiti ártúrli áleýeti men syn-qaterleri bar elderdiń birigýi kelisilgen jáne turaqty qaýipsizdik arhitektýrasyn qalai qalyptastyra alatynynyń jarqyn mysaly boldy. Qabyldanǵan sheshimder ujymdyq kúsh-jigerdi nyǵaita otyryp jáne praktikalyq yntymaqtastyqty damyta otyryp, UQShU-nyń qazirgi shyndyqqa beiimdelýge degen umtylysyn kórsetedi. Bul UQShU HHI ǵasyrdaǵy syn-qaterlerge tiimdi jaýap bere alatyn halyqaralyq qaýipsizdik júiesiniń ajyramas bóligi bolyp qala beredi degen pikirge múmkindik beredi.
