Ras, synnyń durys-burystyǵyn ártúrli kózqarastar men jeke baǵalaýlarǵa bailanysty anyqtaý kerek. Ártúrli múddeli taraptardyń UQShU músheliginiń artyqshylyqtary men kemshilikteri jaiyndaǵy jan-jaqty pikirleriniń bolýy múmkin ekenin moiyndaý mańyzdy. Al synnyń negizdiligin Qazaqstannyń ulttyq múddelerine, onyń qaýipsizdik qajettilikterine, uiymnyń jalpy tiimdiligi men jaýapkershiligine qanshalyqty sáikes keletinine qarai baǵalaýymyz kerek.
Rasynda, UQShU-ǵa músheligimiz ujymdyq qorǵanys, aimaqtyq qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq jáne birlesken áskeri jattyǵýlar men jiyndarǵa qol jetkizý siiaqty áleýetti artyqshylyqtar beredi. Bul kórshi eldermen yntymaqtastyq alańyn usyna otyryp, Qazaqstannyń qaýipsizdigin jaqsarta túsedi. Dese de, uiym ishindegi neǵurlym kúshti memleketterdiń yqpal etý dárejesine, ulttyq egemendiktiń yqtimal shekteýlerine jáne uiymnyń paida bolǵan qaýipsizdik problemalaryn tiimdi sheshýge qabilettiligine qatysty alańdaýshylyqty da joqqa shyǵarmaý kerek.
Halyqaralyq quqyq turǵysynan alǵanda, UQShU-nyń quryltai qujattarynda, onyń ishinde Ujymdyq qaýipsizdik týraly shartta kórsetilgen qaǵidattardy túsinýdiń mańyzy zor. Bul printsipter ulttyq egemendikti qurmetteýge, múshe memleketterdiń ishki isterine aralaspaýǵa jáne syrtqy agressiiaǵa ujymdyq jaýap berýge basa nazar aýdarady. Uiymnyń egemendikke áseri nemese ishki isterge aralasýy týraly kez kelgen alańdaýshylyq osy printsipterge sáikes baǵalanýy tiis. Sondai-aq halyqaralyq quqyq uiymǵa múshe memleketterge óz mindettemelerin, quqyqtaryn jáne kópjaqty uiymdarǵa qatysýynyń yqtimal saldaryn baǵalaý úshin negiz beretinin atap ótken jón.
Saiasattanýshy Rýstam Býrnashevtyń de paiymy osyǵan saiady. «Qazaqstannyń UQShU-ǵa músheligine qatysty alańdaýshylyqtar» degen tujyrym taldaýǵa kelmeitin nárse. Osy taqyrypqa kelgende qoǵamda tym kóp alańdaýshylyq bar, biraq olar júielene bermeidi jáne kóbinese jai ǵana ideologiialyq sipatta bolyp keledi... Men ózime jii pikir bildirýdi suraityn eki negizgi máseleni atap óteiin. Birinshisi – UQShU – Reseidiń tóńireginde qurylǵan uiym jáne sáikesinshe, Reseidiń múddesin kóbirek kórsetedi. Ekinshisi – uiymǵa múshe elder Resei bastaǵan qaqtyǵystarǵa tartylýy múmkin. Ras, bul ekeýi de qorqynyshty. Alaida, men bul ekeýi de, ádette, UQShU-nyń qalyptasý tarihyn, uiymnyń jarǵylyq qujattaryn jáne olardy qoldaný tájiribesin tolyq túsinbegenderdiń aityp júrgeni der edim», - deidi ol.
Shyndyǵynda, bul - óte úlken suraq, dese de oǵan múmkindiginshe qysqasha jaýap berýge tyrysyp kórsek. Eń aldymen, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shartqa 1992 jyly qatysýshy elderdiń qaýipsizdigine syrtqy agressiiadan da, osy shart aiasyndaǵy qaqtyǵystardan qorǵaýǵa da kepildik beretin qujat retinde qol qoiylǵanyn este ustaǵan jón.
Máselen, qujattyń 1-babynda «Qatysýshy memleketter memleketaralyq qatynastarda kúsh qoldanýdan nemese kúsh qoldaný qaýpinen bas tartýǵa mindetteledi» delingen. Iaǵni, múshe-memleketter ózara jáne basqa memleketter arasyndaǵy barlyq kelispeýshilikterdi beibit jolmen sheshýge kúsh salady. Qatysýshy memleketter áskeri odaqtarǵa kirmeidi jáne memleketterdiń kez kelgen toptaryna qatyspaidy, sondai-aq basqa qatysýshy memleketke qarsy baǵyttalǵan árekettermen teń bolady. Osy tusta, baiqasaq, barlyq qatysýshy elderdiń múddeleri teńdei kórinis tapqan.
Dál osyndai jaǵdai 2002 jyly shartty UQShU-ǵa ainaldyrǵannan keiin de jalǵasty. 1993 jylǵy shartqa qol qoiǵan, biraq odan eshbir mán-maǵyna tappaǵan elder – Ázerbaijan, Grýziia jáne Ózbekstan respýblikalary ony uzartýdan bas tartty. Basqa elder, eń aldymen, Aýǵanstandaǵy jaǵdaidy eskere otyryp, UQShU-ny qoldady jáne negizgi qujatyn qabyldady. Sonymen birge uiym ishindegi memleketter basqa da artyqshylyqtarǵa ie boldy, mysaly, reseilik qarý-jaraq pen áskeri tehnikaǵa qol jetkizý máselesinde. Osylaisha, uiym bastapqydaǵydai Reseidiń ǵana emes, onyń basqa músheleriniń de múddelerin kórsetti.
Ekinshi suraqtyń da jaýaby ońai. UQShU múshe elderdi belgili bir mindettemelerdi oryndaýǵa májbúrleitin tetikterdi qarastyrmaidy. Ujymdyq qaýipsizdik týraly sharttyń 2-babyna sáikes, «bir nemese birneshe múshe memleketterdiń qaýipsizdigine, turaqtylyǵyna, aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigine qaýip tóngen jaǵdaida» UQShU tek «birlesken konsýltatsiialar tetigin» iske qosady. Iá, árine, Sharttyń 4-babynda uiymǵa qatysýshylardyń birine qarsy agressiia barlyq qatysýshylarǵa qarsy agressiia retinde qarastyrylady.
Sonymen qatar, bul jaǵdaida uiymnyń qatysýshylary óz seriktesine «qajetti kómekti, onyń ishinde áskeri kómekti kórsetýge mindetti». Alaida, qaitalai ketetin nárse, elderdi bul mindettemeni oryndaýǵa májbúrleitin jáne ony júzege asyrý formatyn aiqyndaityn tetikter joq. Sondyqtan, eger Qazaqstan UQShU aiasynda júzege asyrylatyn belgili bir operatsiiaǵa nemese aktsiiaǵa qatysýdy qajet dep sanamasa, olai bolmaýy ábden múmkin.
Al jaqynda, dálirek aitsaq, qyrkúiek aiynda Qazaqstan Senaty UQShU-nyń róli óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etýde irgeli bolyp qala beredi degen sheshim shyǵardy. Joǵary zań shyǵarýshy organnyń otyrysy barysynda depýtattar Májilis ratifikatsiialaǵan uiymnyń qyzmetin tiimdi etýge baǵyttalǵan qujattardy maquldady. Onyń bir jańalyǵy, UQShU-ǵa kirmeitin aýmaqtardaǵy BUU bitimgershilik missiialaryna qatysý úshin úilestirýshi memleket paida bolady. Onyń qamqorlyǵymen BUU bitimgershilik operatsiialarynda paidalaný úshin Ujymdyq bitimgershilik kúshteri bolady. Úilestirýshi memleket basqa máselelermen qatar logistikalyq, qarjylyq jáne kólik problemalaryn da sheshedi.
Bul rette senatorlar úilestirýshi memleketti tańdaýdyń sharttary men kriteriilerin naqtylaýdy surady. Buǵan Qorǵanys ministriniń orynbasary Sultan Kamaletdinov mindetter, fýnktsiialar jáne úilestirýshi memlekettiń tańdaýy týraly sheshimdi uiymǵa qatysýshy elderdiń memleket basshylary kiretin UQShU Ujymdyq qaýipsizdik keńesi qabyldaitynyn aitty. Al Senat spikeri Máýlen Áshimbaev UQShU-ǵa múshe kez kelgen memlekettiń sailanýǵa quqyǵy bar-joǵy, rotatsiia printsipi siiaqty saýaldar qujattyń tiisti baptarynda qarastyrylatynyn jetkizdi. Osylaisha, Senat ta Májilis ratifikatsiialaǵan UQShU-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy UQShU kúshteriniń múshe memleketterdiń aýmaqtarynda ýaqytsha bolýyna bailanysty ister boiynsha iýrisdiktsiia men quqyqtyq kómek kórsetý máselelerin aiqyndaityn kelisimdi maquldady.
«Bul kelisim bir eldiń áskeri qyzmetkeri UQShU-nyń basqa elinde qyzmettik mindetterin atqarý kezinde qylmystyq, ákimshilik nemese tártiptik quqyq buzýshylyq jasaǵan jaǵdailardy sheshýdi retteidi», - dep túsindirdi senator Sergei Ershov. Demek, qujatta quzyrly organdardyń ózara is-qimyl mehanizmi, quqyq buzýshylyq jasaǵan kezde qabyldaýshy jáne jiberýshi taraptardyń quzyretin shekteý, quqyq buzýshylyqtardy tergeýge qatysatyn qorǵaýshylardyń, sarapshylar men mamandardyń qatysý tártibi, sondai-aq quqyq buzýshylyqtardy ózara taný tártibi qarastyrylǵan.
«Mysaly, Qyrǵyzstanda ornalasqan bizdiń áskeri qyzmetshimiz ózimizdiń áskeri qyzmetshimizge qarsy qylmys jasasa, ol bizdiń zańdar men bizdiń bilik tarapynan jaýapqa tartylady. Eger ol qabyldaýshy taraptyń áskeri qyzmetshisine qarsy áreket jasasa, onda onyń zańdary boiynsha jaýap beredi. Qylmys izderin anyqtaý, qylmys jasaǵan adamdardy tabý jáne ustaý úshin birlesken jedel-izdestirý toptary qurylady. Sonymen birge, egemendik pen qaýipsizdikke nuqsan keltirý qaýpi bar bolsa, sondai-aq ol suraý salynǵan taraptyń ulttyq zańnamasyna qaishy kelse, zań kómegin kórsetý týraly ótinish qabyldanbaýy múmkin», - dedi senator.
UQShU-nyń áýelden áskerlerdi úilesimdi qarý-jaraqpen qamtamasyz etý, sondai-aq meditsinalyq qamtamasyz etý boiynsha kelisilgen saiasaty bar. Tiisti qujatty kezekti ret ratifikatsiialaýdy da Senat maquldady. Osy tutsa «UQShU-ǵa qatysy joq elderdiń nemese uiymdardyń standarttary boiynsha jańa tehnologiialar men óndiristi engizý josparda bar ma?» degen saýaldyń týatyny taǵy zańdylyq. Sultan Kamaletdinov atap ótkendei, elimizdiń áskeri qaýipsizdigin qamtamasyz etýde áskeri-ónerkásip keshenin ártaraptandyrý mańyzdy oryn alady. Qazirgi ýaqytta Qorǵanys ministrligi ýákiletti memlekettik organdarmen birlesip, satyp alýdy ártaraptandyrý boiynsha jumys júrgizýde.
«Árine, UQShU qarýlarynyń ózara árekettesýine qoiylatyn talaptar oryndalady. Sonymen qatar, biz qarapaiym qarý-jaraq pen tehnologiialardy satyp alý máselesi boiynsha UQShU-ǵa kirmeitin basqa memlekettermen de jumys istep jatyrmyz. Mysaly, Qazaqstan ushqyshsyz ushatyn apparattardy túrik kompaniialarynan, Izrailden jáne Qytaidan satyp alady. Biz sondai-aq ispandyq aviatsiialyq kompaniialardan áskeri-kólik ushaqtaryn satyp alamyz, al Batys elderi men AQSh-tan atys qarýyn satyp alamyz», - dedi Qorǵanys ministrligi basshylyǵynyń ókili.
Demek, UQShU-dan Qazaqstanǵa ziian joq, eshqandai múshe memleket Reseidiń yqpalyna nemese múddesine qyzmet etpeidi. Barlyǵy teń quqyly. Joǵaryda saraptaǵanymyzdai, paidaly jaǵy barshylyq.
