Djeims Djois 1902 jyly Irlandiiany tastap, Parijde qýǵynda ómir súre júrip, suńǵyla kemeńgerligimen óz zamandastarynan áldeqaida aýqymdy ári kúrdeli maqsattardy aldyna qoia bildi. Katoliktik tárbie alǵan ol, óz zamanynyń jalǵandyǵyn jete túsinip, gýmanistik qalypta, XX ǵasyrǵa beiimdele bastaǵan zorlyq pen zulymdyqtyń aldyn alýǵa tyrysty. Onyń alǵashqy eńbekteri sheber áńgimeshildigimen tanylyp qana qoimai, álemdik óredegi Chehov, Mopassan syndy alyptarmen aty qatar atalady. Djois shyǵarmalarynda Irlandiianyń astanasy Dýblindi adami qasietten aiyrylyp, rýhani quldyraýǵa ushyraǵan jansyzdar qalasy retinde beinelep, ondaǵy qoǵamnyń jiirkenishti, usqynsyz tustaryn asqan sheberlikpen ózindik jazý mánerine salyp sýrettep beredi. Degenmen, bastapqy shyǵarmashylyǵynda Djois shynaiy realistik dástúrdiń aiaqtaýshysy retinde kórinse, kemeline kelgen tusta onyń basty qarsylasyna ainaldy.
Onyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy asa mańyzdy eńbeginiń biri «Ýliss» romany 1914 jyl men 1921 jyldar aralyǵynda ózi turǵan Tries pen Tsiýrih qalasynda jazylyp, 1922 jyly jaryqqa shyqty. «Ýliss» ataýymen «Odisseidiń» bailanysy baryn kitaptyń basyndaǵy Djoistyń emeýrininen anyq ańǵara alamyz. («Ýliss» ataýy «Odissei» keiipkeriniń atymen atalǵan). Gomerdiń «Odisseii» men para-par epos jazýǵa bel býǵan ol zamandastarynyń batyly baryp jaza almaityn taqyrypqa qalam tartýǵa bekinedi. Jazýshy Shekspir, Gomer, Dantelermen jarysa júrip, solar salǵan soqpaqty baǵdar etip alady. Álbette, mundai ózindik zamana eposy ádebiette ústemdik eter roman janryna ainalatyny anyq edi.
Djoistyń atalmysh romanynyń mańyzdy bóligi, iaki jetpis betke jýyǵy gomerlik shytyrman oqiǵalarǵa bailanysty órbigendikten, romannyń ár bóliminde «Odisseidiń» ártúrli saiahattaryna parallel uqsastyqtardyń tabylýy «Odisseimen» bailanystyrýdyń taǵy bir sebebin ańǵarýǵa bolady. Bul romanda oqyrman avtordyń túpki oiyn ańǵarmaýy da múmkin, sondyqtan, avtor oiyn bilý – romandy oqýdan da áldeqaida qundy bolary anyq.
Romanda kezdesetin basty úsh tulǵa – «Odissei» ańyzyndaǵy keiipkerleriniń prototipi. Baǵzy zamannyń Odisseiin Djois álemdik ádebiettiń tiianaqtalǵan obrazy retinde qabyldaidy. Anyǵynda Odissei – alǵashqy antikalyq keiipker. Tek qana qara kúshimen emes, aqyl-ailasymen de jan-jaqty ebin taýyp qorǵana bilgen azamat bolsa, Gomer Odisseidi ómirde kezdesetin barlyq er adamǵa tán róldermen kemeldendire otyryp, oǵan balanyń, kúieýdiń, ǵashyqtyń, ákeniń, kósemniń, kedeidiń, diplomat pen dańǵoidyń barlyq qasietterin toptasyrady. Bul oraida Gomer Odisseiaǵa ómirdiń barlyq tásilin jinaqtai otyryp, jan-jaqty adamdy beinelep berse, Djois óz romanynda irlandyq evrei Lepold Blýmdy osyǵan uqsas etip sýretteidi. Blýmnyń áieli Merion nemese Molli – zamanaýi Penelopa bolsa, al avtorǵa eń jaqyn, romannyń eń jas keiipkeri Stiven Dedlaýs – Odisseidiń uly Telemakpen paralleldi sáikestik tabady.
Roman 1904 jylǵy 16 maýsymdaǵy bir kúndik oqiǵamen órbidi (Bul kez Djoistyń bolashaq áielimen tanysý sáti retinde esinde qalǵan). Naqtylai aitar bolsaq, árqandai iste, árqandai oi men sezimde barlyq úsh keiipkerdiń ómiri kórgen túsinen oianýynan keiin áńgimelenedi. Kúndelikti kúibeńmen Leopold Blýmnyń bir kúnin jarnama agenttiginde ótkizgenin; al onyń áieli ánshi Molli sol kúni óziniń kóńildesimen kezdeskenin; óziniń jaisyz qylyqtaryna qarsy turý barysynda ózin-ózi tárbielep, metafizikaǵa degen beiimdiligin arttyrǵysy keletin, tań atysymen mektepte tálim berip, odan keiingi ýaqytyn kitaphanada ótkizetin oqymysty aqyn Dedalýstyń Blýmmen ashanada tanysýy, ekeýara suhbat Molli uiyqtap jatqanda Tomnyń úiinde jalǵasatyn oqiǵamen óriledi. Blým kitaptyń orta tusyn qamtysa, Molli men Stiven oqiǵanyń shetinen kórinis tabady. Roman Stivennen bastalyp Merionmen aiaqtalady. Oqiǵanyń negizgi siýjetteri osylai birtindep baiaý baiandalady.
Ainaladaǵynyń bárin baqylaýda ustap baiandaý Djoistyń «Ýlisstegi» basty ideiasy deýge bolady. Jai bir ádettegi kúnderde Eýropanyń eń kóne astanasy – Dýblinniń ótkeni jaily áńgime qozǵai otyryp, evrei men irlandyq eki ulttyń arasyndaǵy tarihi áńgimeleri arqyly, bir mezgilde búkil adamzattyń tarihyna qozǵaý salady. Jáne ózindik paiymymen aǵylshyn ádebietiniń tarihyn zerdelep, adam aqyl-oiynyń entsiklopediiasyn jasaidy. Keiipkerleriniń is-áreketteriniń negizi is júzinde olardyń sanasynda júzege asyrylǵandyqtan, roman ýaqyt pen ǵaryshtyń adam arasyndaǵy ámbebap sipatyna ie bolady. Sondyqtan, oqiǵa bir mezette oryn alyp, bir-birimen qabattasa bailanysyp otyrady. Osy maqsatta Djois mifte modernistik sipat taýyp, óz zamanynyń tolymsyz zańdylyqtarynyń synyna tótep beredi jáne mifologiialyq sanada adam tabiǵatyndaǵy barlyq qasietterdi toptastyryp, romanǵa tutastyq berip, mifologiianyń ádebi modernizmin qalyptastyrady.
Djois «Ýliss» jaiynda mifti zamanaýi qalypqa beiimdep jazǵysy keletinin aityp, «Odisseidiń» shynaiy mifke negizdelmegenin alǵa tartady. Sondyqtan, romandaǵy jekelengen epizodtarda negizgi keiipker Blýmǵa birde Vergilidiń, birde Hristostyń jáne Shekspirdiń kózimen qaraýǵa týra kelse, dál osylai Stivenge – Foma Akvinskidiń jáne Gamlettiń kózimen qarap, oqyrmanǵa álem tarihynyń mádenietterin ajyratý úshin joǵarǵy talǵamdaǵy óreniń biigin qalyptastyrýdy talap etedi. Sol úshinde «Ýliss» miftik roman ekeni túsinikti bolyp shyǵatyny daýsyz. Djois romanda tek qana túrli órkenietterdiń mifterin qoldanyp qana qoimai, ózindik jazý mánerindegi jeke mifin qalyptastyrǵan jazýshy. Sonymen birge, «Ýlisstiń» ratsionalizmge negizdelgen, ár sózi naqty qatal tártipke baǵynǵan, shifrlyq jumbaq roman ekendigin de ańǵaramyz. 1930 jyly kitaptyń jaryqqa shyǵýyna bailanysty pikir bildirýshiler jekelegen obrazdar men epizodtarǵa azdaǵan túsiniktemeler berip, maǵynasyn ashýda túrli paiymdar jasaǵan. Jáne árbir oqyrman úshin «Ýlisstiń» túpki oiy kómeski, kózqarastary qupiia qalpynda qalyp, oqyrmanǵa sońy joq boljam sekildi áser etedi.
Birshama oqyrmandar úshin Djois esimi ishki monolog tásilin alǵashqy qoldanýshy bolyp kórinýi múmkin. Biraq, muny Djoistyń ashqan jańalyǵy dep aita almaimyz. Máselen, XIX ǵasyrdyń realistik ádebietiniń alyby Lev Tolstoidyń shyǵarmasynda kórinis tapqan ózine ózi qol jumsar aldyndaǵy Anna Kareninanyń sapardaǵy oqiǵasy osy tásildi eske túsiredi. Djoistan buryn da modernister bolǵanymen, ol modernizmge jańa masshtab alyp keldi. Ol keiipkerlerdiń ishki monologtaryn negiz ete otyryp, romanda áńgimeleý tásilin sheber qoldana bildi. Jáne romanda álemdik ádebiet keiipkerlerin tereń meńgerip, olarmen syrlas bolýy sana aǵynyna qozǵaý saldy.
Djoistyń jazý máneri de kóp sóilemdermen adamdy jalyqtyryp jibermeitindei óte qarapaiym. Biraq, mátinniń ornalasýy men keiipkerlerdiń keibir is-áreketteri oqyrmandy shatastyryp, logikalyq jaqtan aýyrlyq týǵyzary anyq. Mysaly, romannyń aiaqtalar tusyndaǵy Mollidiń uiyqtar aldynda mińgirleitin qyryq bes bettik ishki monologyn aitýǵa bolady.
1922 jyly Angliiada bul kitapty oqýǵa tyiym salynady. Onyń negizgi sebebi, synshylardyń pikirinshe, keiipkerlerdiń ishki monology oqyrmandar sanasyna keri áserin tigizedi dep kiná taǵýynda edi. Biraq, Djois «Ýlisste», psihologizmdi qosa alǵanda, janr damýynda jańa dáýir ákelip, realizm men natýralizm dástúrin eńserip, ádetki baiandaý erejelerin keńeitip, kóne ańyzdy jańa zamanǵa sabaqtastyra bildi. Modernizmde qalyptasqan dástúrden bas tartý arqyly, eshkimge uqsamaityn ózgeshe jazý tásilin qalyptastyrdy.
Orys tilinen aýdarǵan Tilek YRYSBEK,
«Solaqailar» ádebi klýby
