Prezident Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda "jasyl energiianyń" mańyzdylyǵyna toqtala kele, «Qazaqstan – álemdegi eń iri ýran óndirýshi memleket. Endeshe óz jerimizde atom stantsiiasyn salýǵa ábden qaqymyz bar. Keibir sarapshylar shaǵyn iadrolyq stantsiialar salý kerek degen pikir aitady. Alaida kóptegen azamat pen birqatar sarapshylar iadrolyq stantsiianyń qaýipsizdigine kúmánmen qaraidy.Semei poligony halqymyzǵa qanshama qasiret ákelgenin eskersek, olardyń kúdigin túsinýge bolady», - dedi Toqaev parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda.
Memleket basshysy osy másele boiynsha qoǵamdyq tyńdaýlardy, egjei-tegjeili, keń aýqymdy talqylaýlardy jalǵastyrý qajettigin jetkizdi.
-«Biz mańyzdy strategiialyq máselelerge qatysty túpki sheshimdi referendým arqyly qabyldaýymyz qajet. Bul – 2019 jyly sailaý aldynda meniń halyqqa bergen ýádem. Atom elektr stantsiiasyn salý nemese salmaý máselesi – bul elimizdiń bolashaǵyna qatysty asa mańyzdy másele. Sondyqtan ony jalpyulttyq referendým arqyly sheshken jón dep sanaimyn. Naqty merzimin keiin anyqtaimyz», - dep atap kórsetti Prezident.
Óskemen qalasynda qoǵamdyq keńes músheleri, úkimettik emes uiym ókilderi men qoǵam belsendileri sarapshylarmen birlesip, ekonomikalyq jáne saiasi turǵyda asa mańyzdy máseleni talqyǵa saldy.
- «Atom elektr stantsiialarynda úlken artyqshylyqtar bar – bul úlken energiia syiymdylyǵy, otyndy qaita paidalaný, óitkeni organikalyq otyndy jaǵý kezinde kúl men qoj kóp qalady. Sondai-aq ekologiialyq erekshelikter, parniktik gazdardyń tómendeýi, ekonomikanyń ósýi bolmaq. Qazirgi ýaqytta usynylyp otyrǵan zamanaýi reaktorlardy salý kezinde osy tájiribeniń barlyǵy eskerildi, kóptegen qorǵanys jáne qaýipsizdik júieleri bar», – dedi D. Serikbaev atyndaǵy ShQTÝ sáýlet, qurylys jáne energetika mektebiniń dekany Aibek Aqaev.
Sarapshylardyń pikirinshe, bul reaktorlarda passivti jáne belsendi qaýipsizdik júieleri bar. Atap aitqanda, reaktor bolat pen betonnan jasalǵan qorǵanys qabyǵynyń (kontaimenttiń) ishinde ornalasqan. Kontaiment 8 baldyq jer silkinisine, sý tasqynyna jáne tipti 720 km/saǵ jyldamdyqpen ushatyn 400 tonnalyq ushaqtyń áserine tózimdi. Sonymen qatar, reaktor passivti jáne apattyq salqyndatý júielerimen jabdyqtalǵan.
- «Atom elektr stantsiiasynyń qaýipsizdigine keletin bolsaq, onyń qorǵanys sharalaryn josparlaý aimaǵy 3 shaqyrymnan aspaidy. Aýyr apattyń yqtimaldyǵy 10 million jylda bir jaǵdaidy quraidy. Qazirgi reaktorlar tereń eshelondalǵan qorǵanysqa ie», - dep túsindirdi QR Ulttyq iadrolyq ortalyǵynyń Atom energiiasy institýty direktorynyń orynbasary Erbolat Qoianbaev.
Sondai-aq Ulttyq iadrolyq ortalyq qaýipsizdik máselelerin zertteý aiasynda tájiribelik zertteýler júrgizýde. AES salý jónindegi daiyndyq jumystaryna ǵylymi-tehnikalyq qoldaý kórsetip otyrǵanyn QR Ulttyq iadrolyq ortalyǵynyń bas direktory Erlan Batyrbekov aityp ótti.
-«Bul baǵytta aýqymdy daiyndyq jumystary júrgizildi. Osy ýaqytqa deiin Qazaqstannyń túrli óńirlerinde AES salý múmkindigine taldaý jasaldy. Osy saladaǵy tájiribemiz ben biliktiligimizdi eskere otyryp, biz atom elektr stantsiiasynyń jumys isteý tsikliniń barlyq kezeńinde osyndai qoldaý kórsetýge daiynbyz», dedi Erlan Batyrbekov.
Iá, atom elektr statsiiasy degen kezde, Qazaqstan halqynyń úreimen qaraityny túsinikti. Sebepte joq emes. 40 jyl jerimizdi ýlap, milliondaǵan adam zardap shekti. Hirosima men Nagasaki, 1986 jyly Chernobyldaǵy jáne Japoniia elindegi Fýkýsimadaǵy atom elektr stantsiiasyndaǵy apattar el esinde. Atomnyń qaýipti jaǵyn ǵana aitýdamyz. Energiia kózi turǵysynan qaraǵanda, onyń áldeqaida qaýipsiz ekenin, beibit maqsatta qoldansa energiianyń qainar kózi ekenin bile bermeimiz. Qazaqstan beibit atomdy qoldanysqa engizýde kóptegen qadamdar jasaýda. Sondyqtan mamandar beibit maqsatqa qoldanylatyn atom óndirisinen qorqýdyń qajeti joq deidi. Qazirgi tańda álemde 500-ge tarta iadrolyq reaktor jumys istep tur, 100-ge jýyq atom reaktoryn iske qosý jobasy bar. Atomdy beibit maqsatta tiimdi paidalaný eldiń damýyna, ósip-órkendeýine jol ashar múmkindiktiń biri deýge bolady. Sala mamandarynyń pikirinshe bizde energiianyń balama kózin damytýǵa shikizatta, kadrda, saqtaityn infraqurylymda jetkilikti. Aldaǵy mindet atomdy qyryp-joiý quraly emes, beibit maqsatta qoldanýdyń qazaqstandyq úlgisin qalyptastyrý. Osy jolda izdenis kóp.
Qýanysh Rahmetollauly
