– Baǵdat Amangeldiuly, «Shyǵys» óńirlik qolbasshylyǵyna qarasty áskeri bólimderdiń qyzmeti men mindetterine ne kiredi, keńirek aityp berseńiz?
– Ótken jyly quqyq qorǵaý jasaqtarynyń quryla bastaǵanyna 30 jyl toldy. Demek, bizdiń qolbasshylyq úsh onjyldyq qatarynan áskeri qyzmettiń mindetterin asqan jaýapkershilikpen atqaryp keldi. Osy úrdisti budan keiin de saqtaimyz degen senimdemin.
Ulttyq ulannyń qyzmettik-jaýyngerlik qyzmetiniń mańyzdy túrleriniń biri qoǵamdyq tártipti qorǵaý ári qadaǵalaý bolyp sanalady. Patrýldik qyzmet bólimsheleri elimizdiń qalalarynda qaýipsizdik pen tártipti qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, quqyq qorǵaý organdarynyń áskeri qyzmetshileri qoǵamdyq-saiasi, mádeni jáne sporttyq, onyń ishinde halyqaralyq mańyzy bar is-sharalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi.
Bul rette Ulttyq ulannyń bólimsheleri erekshe mańyzdy nysandardy, naqtylai aitqanda atomdyq jáne energetikalyq kásiporyndardy qorǵaýdy qamtamasyz etedi. Olarǵa qylmystyq-atqarý júiesi mekemelerin kúzetý mindetteri de júkteledi, sondai-aq tótenshe jaǵdailardyń saldaryn joiý jumystarymen de ainalysady.
Al «B» arnaiy jasaq bólimsheleri elimizdiń aýmaǵynda qarýly qylmyskerlerdi zalalsyzdandyrý, zańsyz áskerilendirilgen nemese qarýly jasaqtardyń, uiymdasqan qylmystyq toptardyń qyzmetin toqtatý baǵytynda arnaiy operatsiialarǵa qatysady. «Shyǵys» óńirlik qolbasshylyǵy 1962 jyly qurylyp, sodan beri jeke adamnyń, qoǵam men memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn túrli zańsyz shabýyldardan qorǵaý maqsatynda qyzmettik-jaýyngerlik tapsyrmalardy oryndap keledi.
«Shyǵys» óńirlik qolbasshylyǵynyń dańqty jolyn datalarmen sabaqtasaq: 1961 jyly 6638 áskeri bólimi irge qalady, onyń birinshi komandiri maior Ivan Minovich Lazarenko bolǵan. Bul áskeri qurylymdy 250-shi jeke ishki jáne konvoilyq qaýipsizdik diviziiasy dep te atady. 1962 jyly áskeri bólim Jaýyngerlik Týmen marapattaldy.
2013 jyly Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń qaýlysymen Qazaqstan Respýblikasy Ishki ister ministrligi Ishki áskerleriniń Shyǵys bólimshesi Ishki ister ministrligi Ishki áskerleriniń «Shyǵys» óńirlik qolbasshylyǵy bolyp qaita ataldy. Al 2014 jyldan bastap Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblikasy Ishki ister ministrliginiń ishki áskerleri Ulttyq ulany bolyp qaita quryldy.
Aita ketý kerek, 6638 áskeri bóliminiń áskeri dástúrleri qyzmettik-jaýyngerlik jáne arnaýly tapsyrmalardy oryndaýda, onyń ishinde quqyq tártibin, strategiialyq obektilerdi qorǵaýda, tabiǵi apattar men qoǵamdaǵy turaqsyzdyq saldaryn oqshaýlaýda aiqyn kórinis tapty. Máselen, aldyńǵy jylǵy qańtarda oryn alǵan jappai tártipsizdikter kezinde bizdiń jaýyngerlerimiz ózderine júktelgen tapsyrmany múltiksiz oryndady.
Sonymen qatar quqyqtyq tártiptiń jai-kúii, sondai-aq jaýyngerlik jarys qorytyndysy boiynsha «Shyǵys» óńirlik qolbasshylyǵy birneshe jyl qatarynan óńirlik qolbasshylyqtar arasynda aldyńǵy qatardan kórinip keledi.
– Ulttyq ulan halyqaralyq deńgeide qandai eldermen yntymaqtastyq ornatqan? Joǵarydaǵydai mindetterdi moinyna alǵan qurylymǵa mundaǵy baǵyttaǵy sharýalar da asa qajet siiaqty.
– Álbette, Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq ulany áskeri kadrlardy daiarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyrý, qurylymdyq bólimshelerdiń qyzmetin uiymdastyrý jáne qoldaý salasynda tájiribe almasý máselelerinde memleketter arasyndaǵy ózara qurmet, egemendik pen teń quqyqtylyq negizde halyqaralyq yntymaqtastyqty retimen júzege asyryp keledi.
Munyń ishine mádeni jáne sporttyq ózara árekettesý de kiredi. Olardyń qatarynda Resei Ulttyq ulany, Belarýs Respýblikasy Ishki ister ministrliginiń Ishki áskerleri, Túrik Respýblikasynyń jandarmeriiasy men Qytai Halyq Respýblikasynyń Halyqtyq qarýly politsiiasy, sondai-aq basqa da elderdiń qaýipsizdik kúshteri bar. Olarmen túrli baǵytta tyǵyz qarym-qatynas ornatqanbyz. Bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beretin bolady.
– Áskeri bólimder barlyq qajetti qural-jabdyqtarmen, qarý-jaraqtarmen jetkilikti túrde jabdyqtalǵan ba jáne ótkizilip jatqan oqý-jattyǵýlardyń róli qandai?
– «Shyǵys» óńirlik qolbasshylyǵyna qarasty áskeri bólimder jeke qurammen, qajetti qarý-jaraqpen, jaýyngerlik, arnaiy tehnikamen jáne materialdyq resýrstarmen normativke sai jabdyqtalǵany alǵa qoiylǵan mindetterdi oidaǵydai sheshýge múmkindik beredi.
Áskeri bólimderdi daiarlaý normativtik quqyqtyq aktilerdiń talaptaryna, Qazaqstan Respýblikasy Ishki ister ministriniń, Qazaqstan Respýblikasy Qorǵanys ministriniń, Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysynyń buiryqtaryna sáikes júzege asyrylady.
Jedel daiarlyqtyń negizgi maqsaty óńirlik qolbasshylyqtyń basqarý organdarynyń jáne áskeri bólimderdiń jaýyngerlik ázirlikteriniń joǵary deńgeiine jetkendegi is-qimyldarǵa turaqty jaýyngerlik (jumyldyrý) jáne jedel daiyndyǵyn qamtamasyz etý, daǵdarysty jaǵdailarda jedel iske kirisý, sonymen qatar, terroristik qaýip tóngen oqiǵada saqadai sai bolý degenge saiady.
Kásibi daiyndyqty udaiy jetildirý maqsatynda josparǵa sáikes oqý-jattyǵý jiyndary, jattyǵýlar, qyzmetkerlerdi oqytý jáne basqa da is-sharalar ótkiziledi. Máselen, jýyrda Óskemende apparat basshysynyń orynbasarlaryna arnalǵan oqý-ádistemelik jiyn ótti.
Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen Ulttyq ulannyń 40-qa jýyq ofitseri qatysqan oqý-jattyǵý jiynynda óńirlik qolbasshylyqtardyń, Ulttyq ulan akademiiasynyń jáne áskeri bólimder áskerileriniń qyzmeti men áskeri ázirligin sarapqa salǵanbyz. Onda apta boiy gvardiiashylar kúzetetin nysanǵa shabýyldy toitarý taktikalyq tásilderi men ádisteri boiynsha tájiribelik sabaqtar ótip, ofitserler ártúrli pozitsiialardan oq atý, shabýyldaýshyny ustaý jáne joiý jumystarynda daiyndyq máselelerin pysyqtady. Kásibi daiyndyqtaryn tekserý maqsatynda ofitserler qyzmettik mindetteri men basqarý qujattarynyń talaptaryn bilý baǵytynda test tapsyrdy. Jiyn barysynda «Áskeri bólimdegi kezekshiniń jáne onyń kómekshisiniń daǵdarystyq jaǵdai kezindegi is-áreketi» siiaqty túrli taqyryptarda synaq sabaqtary uiymdastyryldy.
Bir aita keterligi, mundai is-sharalardyń legi jyldyń tórt mezgilinde de, ártúrli oryndarda jalǵasyn taýyp otyrady.
– Baǵdat Amangeldiuly, tártip saqshylarynyń qoǵamdyq tynyshtyqty kúzetýdegi jumysy jaiynda ne aita alasyz?
– Patrýldik qyzmetti atqarý, qala kóshelerin qaraý kezinde tártip saqshylary jedel basqarý ortalyǵynan kelip túsken habarlamalarǵa jedel áreket etedi. Quqyqtyq tártipti saqtaýda biz memlekettiń bet-beinesimiz dep aita alamyz, sondyqtan kóptegen halyqaralyq is-sharalarda bizge qatysýshylar men qonaqtardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jaýapkershiligi júkteledi. Bul degenińiz, bile bilgenge úlken ári jaýapty sharýa.
Bizdiń tártip saqshylary kezekshilikte bolmasa da, demalys kúnderi nemese serýendep júrgen kezinde de qiyn jaǵdailarda azamattarǵa qol ushyn sozýdan qaimyqqan emes. Demek, bizdiń qatarymyzdaǵy árbir jaýyngerdiń maqsat-muraty sol desem, qatelespeimin. Kún saiyn munyń kóptegen mysalyn da kórip-bilip júrmiz.
Máselen, Úlbi ózeniniń mańynda qalyp qoiǵan áskeri bólimniń sarbazy efreitor Tilek Qumarbekov sýǵa batyp bara jatqan balany ajaldan qutqaryp qaldy. Ol kezde bizdiń batyrymyz da erlik jasaǵanymen, sýǵa batyp kete jazdady, oǵan jaqyn mańdaǵy adamdar kómekke keldi.
Taǵy bir mysal. Óskemende eńbek demalysynda júrgen áskeri bólimniń kelisimshart boiynsha áskeri qyzmetkeri, serjant Rizabek Qanapiianov týysy Manarbek Aýǵanbaevpen birge órtenip jatqan úiden kórshisin aman alyp qalǵan. Bul rette áskeri adamnyń ózi de erligi týraly eshkimge tis jaryp aitpaǵan, bólimshe komandiri gvardiianyń erligi jaiynda Shyǵys Qazaqstan oblysy Tótenshe jaǵdailar departamentiniń habarlamasynan bilgen.
Sodan keiin serjant Rizabek Qanapiianov adam ómirin saqtap qalýǵa bailanysty tótenshe jaǵdaida kórsetken erligi men kásibiligi úshin arnaiy nagradamen marapattaldy. Bul ony qanattandyrǵany sózsiz. Bul jerde ol erlikti marapat alamyn dep jasamaǵanyn taǵy eskerińiz.
– Baǵdat Amangeldiuly, keremet! Endi áskeriler úshin ózekti taqyrypqa oralsaq, olar qandai áleýmettik paketpen qamtamasyz etilgen, memleketten qandai jeńildikter qarastyrylǵan, baspanamen qalai qamtamasyz etilgen?
– Óte mańyzdy saýal, memleket áskeri qyzmetshilerdi áleýmettik qamtamasyz etýge erekshe kóńil bólip jatqanyn bilesizder. Onyń ishinde ofitserler men áskeri qyzmetkerlerdiń kelisimshart boiynsha úsh jylǵa jalaqysyn 70 paiyzǵa deiin arttyrý jáne tegin meditsinalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi sheńberinde memleket esebinen áskeri-meditsinalyq mekemelerde kepildendirilgen meditsinalyq kómek kórsetý, sondai-aq qarajatty óteý sharalary bar. Bul qarjyny meditsinalyq qyzmetterdiń kepildik berilgen kóleminiń sheginde emdelýge jumsai alady.
Turǵyn úi máselesine kelsek, kelisimshart boiynsha barlyq ofitserler men áskeri qyzmetkerlerge jaldamaly baspanada turý úshin aqsha tólenedi. Sonymen qatar olar «Áskeri baspana» memlekettik baǵdarlamasy boiynsha jeke baspana satyp ala alady.
Qazirgi kezde joǵary oqý oryndarynda tegin bilim alý múmkindigi qarastyrylyp jatyr. Tipti, sheshimin tapty desek te bolady. Munyń da igiligin kóredi degen oidamyz sarbazdarymyz.
– Áskeri qyzmetker bolǵysy keletinder sizderdiń qatarlaryńyzǵa qalai qosylady? Qandai da bir sharttary nemese talaptary bar ma?
– Áskeri qyzmetke kirý úshin eń aldymen fizikalyq turǵydan sap-saý jáne psihikalyq ahýaly turaqty bolý mańyzdy. Kóbinese Ulttyq ulanda qyzmet etkenderdiń kóbi quqyq qorǵaý organdarynda qyzmet etý úshin qalyp jatady.
Áskeri ant qabyldaý aldynda áskerge shaqyrylǵandardyń barlyǵy jas sarbazdar kýrsynan ótip, onda qyzmet etý erejeleri jan-jaqty oqytylady, sondai-aq zańnamalyq bazamen tanystyrylady.
Ofitserler korpýsy eki sanatqa bólinedi: áskeri bilimi bar, oǵan áskeri ýniversitet qabyrǵasynda alǵan mansaptyq ofitserler jáne azamattyq joǵary oqý oryndary men olardyń janyndaǵy áskeri kafedralardy bitirgen zapastaǵy ofitserler kiredi. Mysaly, Óskemen qalasynda tiisti bilimdi Shyǵys Qazaqstan tehnikalyq ýniversitetiniń áskeri kafedralarynda alýǵa bolady.
Al mansaptyq ofitser bolý úshin Petropavl qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq ulanynyń Áskeri institýtyna túsý kerek, onda kýrsanttar tórt jyl boiy oqý kýrsynan ótip, oqýdy aiaqtaǵannan keiin olar ártúrli laýazymdarda qyzmet etedi. «Áskeri erlik», «Ofitser namysy», «Sarbazdyń erligi» degen uǵymdar bar, bul jastardy mamandyq tańdaýda bizdiń qatarymyzǵa jii tartady, biraq ol úshin qaisarlyq, tabandylyq jáne jeńiske degen umtylys qabileti siiaqty erekshe qasietter qajet ekenin de este ustaǵan jón. Qorqynysh pen qiyndyqtardan qaimyqpaý kerek.
Búgingi tańda áskeri mamandyq abyroily da qurmetti, óitkeni áskeri qyzmet qai zamanda da abyroily is, erlik pen janqiiarlyq mektebi bolǵan. Áli de solai bola beredi.
– Áńgimeńizge rahmet! Sarbazdarymyzdyń kúshi sarqylmasyn!
Suhbattasqan Ashat QOIShYǴARAULY
