"Á. Bókeihan atyndaǵy syilyqqa" usynylǵan saraptamalyq maqala
Qazaqstan KSRO-ǵa (Reseige) otar kezinde ult mektebi qalyptasty, jasyratyny joq biraz jetistikterge jettik. [1] Aitalyq, búgingi kúni álemde saýatsyzdyqty áli de jeńe almai kele jatqan elder bar. Máselenki, Indiiada, Pákistanda, kóptegen arab elderinde áli saýatsyz, ne shala saýatty adamdar kóp. Indiiada saýatsyzdar úlesi - 30%, Pákistanda - 45%, Bangaladeshte - 42%.
Kóptegen arab elderinde saýatsyzdyq biik deńgeide jáne saýatsyzdyq qaitadan ósip keledi. Al Djibýti, Iemen, Irak jáne Marokkoda saýattylyq arab memleketteriniń orta dengeiinen de tómen. Qazaq ziialy qataryna dindarlyq intelligentsiia, din salasynyń intellektýaldary, sondai-aq eldiń rýhaniiatynyń saqtalýyna kóp septigin tigizip kele jatqan azamattardy aitsa bolady.Olardyń ishinde ardager, buryńǵa partiia jáne Keńes úkimti qyzmetkerleri barshylyq. Bireýi shejire jinasa, ekinshisi resmi nasihatshylardyń qoly jetpei júrgen taqyryptardy qozǵap, jaqsy nátijege jetetkenin baiandaýǵa bolady.
Ulttyq mektepte oqýshylar dinamikasy (myń adam esebimen) [2]
| Ulttyq mektepte oqýshylar dinamikasy (myń adam esebimen) | |||||||
| Oqý jyldary | 1985/86 | 1987/88 | 1990/91 | 1995/96 | 2003/04 | 2006/07 | 2007/08 |
| Qazaq tilinde | 936.5 | 908.9 | 1008.1 | 1358.4 | 1662.5 | 1567.3 | 1553.5 |
| Orys tilinde | 2047.1 | 2009 | 2027.2 | 1584.9 | 1207.3 | 1029.1 | 957.3 |
| Uiǵyr tilinde | 13.5 | 11.0 | 13.8 | 20.7 | 20.3 | 16.4 | 15.4 |
| Ózbek tilinde | 60.4 | 58.0 | 64.8 | 69.1 | 86.5 | 81.8 | 80.3 |
| Ulttyq mektepte oqýshylar dinamikasy (myń adam esebimen) | |||||||
| Oqý jyldary | 2008/09 | 2009/10 | 2010/11 | 2011/12 | 2012/13 | 2013/14 | 2014/15 |
| Qazaq tilinde | 1542.8 | 1551.0 | 1573.7 | 1590.7 | 1617.6 | 1649.1 | 1716.1 |
| Orys tilinde | 903.9 | 868.5 | 843.4 | 819.5 | 805.4 | 779.7 | 802.1 |
| Uiǵyr tilinde | 15.4 | 14.7 | 14.4 | ... | ... | 14.4 | 14.7 |
| Ózbek tilinde | 79.2 | 79.1 | 78.9 | ... | ... | 77.9 | 79.0 |
Birinshi tujyrym, 1985/86 - 2014/2015 oqý jyldary arasynda orys tilinde oqýshylar sany azaidy: 2047.1 myńnan 802.1 myńǵa deiin. Iaǵni orys tilinde oqýshylar sany mólsheri 2.5 ese kemidi. Bul ózgeristerdiń bas sebebi – elimizdiń egemendik alýy. Totalitaralyq KSRO qulaǵannan keiin elimizdiń árbir ult ókilderi qalaǵanynsha tól mektebine balalaryn beretin boldy. Sonymen birge orys mektebinen basqa qazaq mektep joq jerler barshylyq. Bul qalalarǵa jáne soltústik ólkelerge qatysty jaǵdailar. Áli 10% qazaq balasy orys mektebinde oqyp júr. Al orys mektebinde qazaqsha úirený qiyn ekenin esepke alsaq, olar bolashaqta qazaqsha bilmegendikten mektep bitirisimen jumysqa turý olarǵa qiyndaidy degen sóz.Tipti dúbára urpaq subetnos qurýy yqtimal. Olardyń orystanýy, orysshyl bolýy , orystarmen nekelesýi tań emes. Tatarlarda shoqynǵan tatarlar ózderin kriashen dep eseptep, keibir sanaqtarda ózderin tatardan bólek sanaidy.
Ekinshi tujyrym, Egemen Qazaq respýblikasy basqa ult tilinde oqýshylar sanynyń ósýine múmkindik berdi. Sol sebepti túrli ult mektepterindegi oqýshylar sany ósti. Aitalyq, qazaq tilinde oqityndar sany: 1985/86 oqý jylynda - 936.5 myń bolsa 2014/15 jyly - 1716.1 myńǵa deiin ósti, ózbek tilindegi oqýshylar: 1985/86 oqý jyly - 60.4 myń oqýshy bolsa, al 2014/15 - 79.0 myń oqýshyǵa jetti, uiǵyr tilinde oqýshylar sany: 1985/86 oqý jylynda - 13.5 myń oqýshy bolsa, 2014/15- 14.7 myń oqýshydan asty. Sol siiaqty tájik mektepteri paida boldy.Sońǵy eki sanaqta uiǵyr sanynyń ósimi 7% jetpedi.Assimiliatsiialyq úrdister baýyrlas uiǵyrda kóp tarap keledi. Tipti ákesi de, sheshesi de uiǵyr azamattar qazaq bolyp óz erkimen jazylyp keledi. Qysastyq joq jerde toqtaý da joq ekenin aitamyz. Iaǵni, uiǵyr mektebi men klastar sany, sol siiaqty oqýshylar sany bolashaqta azaimaq.
Úshinshi tujyrym, ult mektep taǵdyry demografiialyq ósim men migratsiialarǵa táýeldi boldy. Orys tilinde oqýshylardyń sanynyń azaiýy sebebteriniń biri orys, ýkrain, nemis emigratsiiasy. Orys – Reseige, nemis – Germaniiaǵa, ýkrainder – Resei men Ýkrainaǵa attana bastady. Máselenki, 1990 jyly KSRO áli de bar kezde respýblikanyń 16 mln. 300 myń jurtshylyǵy boldy. Sol jyly tabiǵi ósim 233.5 myń, respýblikaǵa kóship kelgender sany - 180 myń, respýblikadan kóship ketkender sany - 272.4 myń adam boldy. Sonda 1990 jyly migratsiialyq saldo minýs 92.4 myń adam. Qazaqtyń basqa respýblikalardan jáne memleketterden qaitýy 1934 jyldan keiin (asharshylyq aiaqtalaǵannan keiin) bastalyp búgingi kúnge deiin jalǵasyp keledi. Al orys, ýkrain, belorýstardyń Qazaqstannan kóshýi 1970 jyldan bastalyp, ári de toqtamai tur. Sondyqtan «jergilikti qazaqtar slavian tektilerdi syidyrmai qýyp jatyr» degen sóz beker. KSRO-nyń otarlardy kolonizatsiialaý saiasaty 1970 jyldan bastap óz pármenin kórsetti. Kelesi faktor slavian halyqtary men tatarlardyń týý deńgeii tym tómen boldy, al 1992 jyldan bastap búgingi kúnge deiin orys, ýkrain, belorýs, tatarlar ishinde depopýliatsiia úrdisi baiqaldy. Iaǵni ólgenderdiń sany bul etnostarda týǵandardyń sanynan artyq. Atalǵan ult ókilderiniń sany kún sanap azaiyp jatyr. 1994 jyly elimizden 477 myń adam kóship ketti de, 70 myńdai adam kóship keldi. 1990 jyldan bastap kelgenderdiń basym kópshiligi oralmen edi. Mólsherlep alaǵanda oralmandardyń 60% - Ózbekstannan,12% - Qytaidan, 10% - Mońǵoliiadan, 8% - Túrkmenstannan, 4% - Reseiden eken. Jalpy, Qazaqstanda 1 million oralman aǵaiyn qonystanypty. Oralmandar negizinen balalaryn qazaq mektebine berdi. Sońǵy jyldary oralmandardy qabyldaý tym kúrt azaityldy. Sonymen birge orys, ýkrain, nemisterdiń ketýi de azaidy. Reseidiń federalyq baǵdarlamalary óz otandastaryn shaqyrý jumysyn istep jatyr. Máselenki, arnaiy shaqyrýdy Reseidiń ólkesi - Tatarstan da taratyp jatyr.
Tórtinshi tujyrym, buryn qalada qazaq mektebin, tipti klasyn ashý qiyn boldy. Biz KSRO kezindegi Shona Smahanuly, Muhtar Qazybekulynyń erligi men belsendiligin aityp otyrmyz. Búgingi tańda qazaqtyń jartysynan kóbi, 57% qalada turady. Qazaq mektebi qala mektebine ainaldy. Árine bul basqa sapalyq kórsetkish. Bolashaqta aýyl oqýshylary úlesi tómendei bermek.
Besinshi tujyrym, búginde elimizdegi mektepterdiń oqýshylarynyń 73% - qazaqtar, 14% - orystar, 4% - ózbekter, 1.5% - uiǵyrlar, 1.3% - ýkrainder. Qazaq balalarynyń 90% -ǵa jýyǵy qazaq mektebine barady jáne bul kórsetkish ósip keledi. Bolashaqta 120% , iaǵni qazaq mektebiniń oqýshylarynyń 20% basqa etnos ókilderi bolmaq.
Altynshy tujyrym, sońǵy jyldary Soltústik Qazaqstan oblysynda qazaq oqýshylar sany qysqarýda: 2013 jyly - 21116 oqýshy (139 mektepte) qazaq tilinde oqysa, 2014 jyly 20813 oqýshy (136 mektepte) qazaq tilinde oqydy. QR Bilim Ministrligi, Prezident Ákimshiligi biz kórsetken osy keleńsizdikti saralap, durys shara qoldanady dep esepteimiz. Jańa ministr osy máselege nazar aýdarýǵa tiis.
Jetinshi tujyrym, qazaqtyń úlesi 70% jaqyndady. Qazaq jyldam qarqynmen ósip keledi. Egerde 1989 jyly qazaqtyń sany - 6 mln. 534 myń, 1999 jyly – 7 mln. 985 myń, 2009 jyly - 10 mln. 096 myń, al 2015 jyldyń 1 qańtaryna eseptelgen memstat agenttiginiń boljamy boiynsha - 11 mln. 497 myńǵa jetippiz. 1989-2015 jyldary qazaqtyń jalpy ósimi - 5 mln. (naqtyraq aitsaq 4 mln. 963 myń) bolypty. Bizge ulttyq biregeilik kerek. [3] Ol – qazaqstandyq ult emes, Úlken qazaq ulty. Basqa ult ókilderine ákimshilik kedergisiz qazaq bolyp jazylýǵa múmkindik berý (qazaqsha bilgen jaǵdaida). Eger oralman baýyrymyz: «Meni jat jerde ózbek, qaraqalpaq, qyrǵyz, t.b. ult ókili retinde ákimshilik jolmen jazyp jiberdi, biraq men qazaqpyn» degenge azamattyqty da, qazaqtyqty da berý kerek. Sol siiaqty identifikatsiiany ózgertý quqyǵy jeke ult ókilderine de berilý kerek. Bul bizdiń elimizdiń KSRO totalitarlyq júiesiniń ozbyrlyǵynan bas tartqanymyz bolady. Qazaqstannyń egemendigi basqa ult ókilderine de óz jaqsylyǵyn tigizý kerek deimin. Olai desek, orys bolyp jazylyp ketken ýkrainder, evreiler, tatarlar tól ulttylyǵyna oralady.
Segizinshi tujyrym, máselenki, ózbek, uiǵyr, tájik mektebin bitirip, odan keiin ne iske, ne oqýyn jalǵastyrýǵa jaramai, jaǵdaiy jaisyz júrgen azamattardy qaitemiz. Sol siiaqty orys mektebin bitirgen orys balalary tipti ýniversitettiń orys bólimin bitirip, qazaqsha bilmegendikten ofis qyzmetine de jaramai jatyr. Ózbek,tájik mektebiniń túlegi shetinen ketpenshi men dúkenshiden asa almai júr. Orta mektep pen ýniversitet áleýmettik ósýge, karera jasaýǵa jol ashýy kerek emes pe? Sondyqtan az ulttar (orys mektebi sonyń ishinde) mektebin jappaý kerek shyǵar, biraq ol mektepterde 80% sabaq qazaq tilinde ótý kerek, sonda ǵana ulttyq azshylyqtar mektebin bitirgender óz talaby men talantyna sáikes Qazaqstannan óz ornyn tabady, tipti táýir qyzmettik karera jasaidy.
Toǵyzynshy tujyrym, Jalpy, tilder lokaldyq tilder, ólkelik tilder jáne dúniejúzilik tilder bolyp birneshege bólinedi. Tildik koniýktýra jáne tildik diversifikatsiia. Ispan, arab, orys, frantsýz tilderi ólkelik tilder. Nemis tili men japon tili lokaldyq til qatarynda. Biraq bul tilder ozyq tehnologiia men ǵylym tili. Hindi, ýrdý, sýahili, bahasa – pálendei damymaǵan elderdiń tili ólkelik tilder sapyna jatady. IJÓ kólemi boiynasha Indiia álemde tórtinshi orynda, biraq ol mańyzdy emes. Tildik koniýnktýra jáne tildik diversifikatsiia talaby bizge bir-eki tildi ǵana tańdaýdy durystaidy. Solardyń ishinde eń mańyzdysy aǵylshyn tili men qytai tili. Bizdiń Prezident progressist, ozyq adam, zaman talaby men jańalyqtyń lebin ýaqytynda sezedi. Mektep pen Joǵary oqý júiesine aǵylshyn tilin engizý negizinen orys tili esebinen bolý kerek. Egerde orys tiline qaitadan ústemdik bersek, qazaq tili taǵy da sheginýge májbúr bolady. Egerde biz aǵylshyn tiline erik berip qazaq tilin qorǵasaq, aǵylshyn tili orys tilin ózi yǵystyrady. Men ózim Ýniversitette aǵylshyn tilinde tarih páninen sabaq beremin, meniń biraz stýdentterimniń orysshasynan aǵylshynshasy táýir. Resei ekonomikalyq, tehnologiialyq baǵytta kenjelep keledi, bizge orys tilin qoldaý saiasaty qajet emes.
Bizdiń Ǵylym, Mektep pen Joǵary oqý orny júiesiniń bir eleýli kemshiligi – ol aǵylshyn tiliniń jetispeýshiligi. Myqty dep júrgen ǵalymdarymyz aǵylshynsha til qatpaidy, iaǵni oqymaidy. Egerde álemdegi Ǵylym men Bilim júiesi aǵylshyn tilinde desek, onda kóp ǵalymdarymyz álemdik úrdisten tys júrgen «qaraǵymdar». Bizge shet tilder diversifikatsiiasy kerek. Biz orys tilimen ońasha qaldyq. Qytaidyń álemdegi ekonomikalyq qýatyn esepke alyp otyryp biz qytai tehologiialaryn jersindirý jáne igerý mamandyǵyn igergenimiz abzal. Sol siiaqty Qytai qazaqtary atamekenge jetýden buryn sol memleketterdegi tehnologiialyq mamandyqtardy igergeni jón. Buryn frantsýz, nemis fakýltetteri bar bolatyn, olar ǵaiyp boldy. Endi qytai tilin oqytýdy da memleket shyndap qolǵa alý kerek. Bul mańyzdy baǵytty ózimen ózin jiberýge bolmaidy.
Onynshy tujyrym, postkolonialdyq kezeńde biz úsh modernizatsiia jasaýymyz kerek: ol ekonomikalyq modernizatsiia, áleýmettik modernizatsiia jáne rýhani modernizatsiia.Modernizatsiia refomalar arqyly júredi. Ekonomikalyq modernizatsiia naryqtyq reformalar júzege asyrdy. Qazaqstannyń sátti reformalarynyń biri. Ol úkimettik páterlerdi jekeshelendirý, usaq orta jáne iri kásioryndardy jeke menshikke jáne investorlarǵa berý. 2002 jylǵa taman bul is sátti aiaqtalyp, biz AQSh-tan qoldaý taptyq. Biraq biz fermerlerge jerdi jekeshelendirip bermeppiz, olar sol jerdi bankterge kepildikke berip kredit alýy kerek-ti. Sonymen birge biz iri latifýndiialardyń paida bolýyna jol berdik – óreskel úlen jer menshigi qalyptasty.Olar sý tegin sol jerdi alyp qymbatqa satpaq.Úshinshi modernizatsiia - ulttyq keiipke qaityp kelý amaldaryn júzege asyrý. Ol qazaq mektebiniń ústemdigin ornatý. Orys tiline táýeldilikti joiý. Intellektýaldyq sferada qazaq jáne aǵylshyn tilderi júrý kerek. Ulttyq identifikatsiiany (pereidentifikatsiia) qaita júzege asyrý ýaqyt talaby.
Ázimbai ǴALI, tarih ǵylymdarynyń doktory, dotsent.
Álem tarihy kafedrasynyń professory.
Abai atyndaǵy QAZUPÝ. Almaty. Qazaqstan
Ádebietter pen nusqalar:
1.ÁZIMBAI ǴALI: ULT MEKTEPTERINIŃ HAL-KÚII QANDAI? 19.01.16 abai.kz Atalǵan maqala burynǵy nusqanyń óńdelgen túri.
Azimbai Gali Arabica-kofe bez kofeina.2015; https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_literacy_rate
- www.stat.kz;www.nao. kz Dannye MON RK (NOBD 2014) Srednee obrazovanie v Kazahstane:sostoianie i perspektivy.Analiticheskii sbornik.Astana.2015
3. Ázimbai Ǵali Ulttyq bolmys jáne sipattar. 18.12.2015 http://www.shyn.kz
