Ýahabilikpen kúres tarihynan sóz

Tarihqa kóz júgirtsek, ýahabshyldyqtyń Qazaqstanǵa kelgeni búgin emes. Zertteýshilerdiń eńbekterine súiensek, búginde Saýd Arabiiasynyń dini ideologiiasyna ainalǵan osy bir kereǵar ilim Orta Aziia jerine 1952-1982 jyldar aralyǵynda, Orta Aziia musylmandarynyń dini basqarmasynyń (orys tildi derekterde qysqartylyp, SADÝM dep beriledi) mýftii bolǵan Ziiaýiddin Babahanovtyń (1908–1982)  kezinde berik ornyǵa bastaǵan. Belgili osy sala ǵalymdarynyń aitýynsha, Babahanovtyń áý bastan ýahabshyldyq rýhynda qalyptasýyna  onyń ustazy, tashkenttik dindárlar arasynda «Shami damolla» atymen tanymal Said ibn Mýhammad ash-Shamiad-Dimashkiat-Tarablýsi (1867–1932) áser etken. Kairdegi «Ál-Azhar» dini oqý ornynan dáris alǵan Shami damolla hanafittik-sopylyq dástúrler tamyr jaiǵan Ferǵana alqaby men Samarqand qalasyndaǵy islam ǵulamalary ustanǵan dini tártipterdi tárk etken áreketterin bastaidy. Áýlielerdi qurmetteýge qarsy shyqqan ol Quran men «sahih» («shynshyl») hadisterge ǵana súiengen bolyp, «taza islam» kontseptsiiasyn nasihattaidy. Qashqarda din ýaǵyzdap júrip, Pekin túrmesine túsken ony patsha úkimetiniń konsýly qytailardan attai qalap, bosatyp alyp, Orta Aziiadaǵy jergilikti ǵulamalardyń ideologiialyq qarsylyǵyn basyp-janshýǵa paidalanbaq nietpen, arnaiy Tashkentke aldyrǵan eken. Sóitip júrgende, 1917 jyly orys patshasy II Nikolai taqtan taidyrylady. Eń qyzyǵy, patsha paidalanýdy kózdegen Shámi damollany endigi jerde keńester biligi qoldai bastaidy. Ol kezde keńesterdiń islam sotsializmin paidalaný týraly ideialary kelmeske ketken edi. Soǵan qaraǵanda, patsha biligi men keńesterdiń Ortalyq Aziiadaǵy jergilikti dini elitany talqandaý úshin «syrtqy kúshti» paidalaný týraly ustanymy birdei bolǵanǵa uqsaidy. Al halyqty biriktirý qýaty mol dástúrli islamnyń Keńes úkimeti úshin básekeles kúsh retinde qabyldanǵany sózsiz. Sóitip 1943 jyly SADÝM qurylǵannan keiin, Shami damollanyń ideialary, is júzinde, osy keńesterdiń qoldaýymen júzege asqan. Endigi jerde, keńestik memlekettiń apparattyq kúshimen «jergilikti», «ulttyq» islamdy qaralaityn materialdar jappai taratyla bastaidy. Ǵalymdardyń pikirinshe, dindi retteý úshin qurylǵan keńestik qurylymdardyń basty murasy da osy dini-fýndamentalistik aǵymnyń, iaǵni  «ýahabshyldyqtyń» óńirge taralýy boldy.

Shami damolladan alǵan tárbiesi men 1947-1948 jyldary Saýd Arabiiasynda alǵan bilimine súiengen Babahanov, salafilik ilimniń negizin qalaýshy Takiaddin Ahmad ibn Taimiianyń «taza islamǵa oralý» uranyn Orta Aziia jerinde júzege asyrýǵa bar kúsh-jigerin saldy. Babahanov basqarǵan SADÝM sopylyqty dinge qosylǵan jasandy jańalyq, iaǵni «bidǵat» dep tanyǵan, áýlielerdiń molalaryna ziiarat etý siiaqty dini dástúrlerdi islamǵa jat qylyqtar dep jariialaǵan pátýalardy kóptep shyǵarady. SADÝM pátýalaryndaǵy «salafilik» mazmundy erte ańǵarǵan jergilikti din ǵalymdary salafilik-ýahabshyldyqqa qarsy ideologiialyq kúres júrgizdi. Ondai ǵalymdar Qazaqstanda da qyzmet etti. Solardyń biri – uzaq ýaqyt boiyna SADÝM-nyń Qazaqstandaǵy qaziy (ýákiletti ókili) qyzmetin (1952–1972) atqarǵan Sádýaqas Ǵylmani edi. Ǵylmani islam dininiń kórnekti ǵulamalarynyń ýahabshyldyqtyń ideologiialyq platformasyn teristeitin eńbekterin aýdardy. Máselen, Ǵylmani tárjimalaǵan Hýsain Mýhammad Mahlýftyń «Safýat-ýl baian limaǵani-il Quran» («Quran sózderiniń maǵynalaryna jasalǵan taza ashyqtama») atty eńbekte Imam Taimiia pikirleriniń qate ekeni táptishtep turyp dáleldenedi. Qoljazbada salafilerdiń Quran Kárimniń 53-súresiniń 39-aiatyn teris túsindirgen tápsirin synǵa alady. Bir Qudaidan basqany moiyndamaýǵa shaqyratyn salafi-dindarlar osy aiatqa arqaý bolǵan «adamnyń paidasyna óziniń qylǵan eńbegi ǵana qyzmet etedi» degen ustanymdy ózderinshe túsindiredi. Atalǵan eńbektiń kirispesinde: «Joǵarydaǵy aiatty tárjimalap-tápsirlep, ashyqtap, oiyn túiip, úkim shyǵarǵan Shaihýl-islam Ahmad ibn Taimiia:«Adam óziniń ǵana eńbegimen paidalanady, basqanyń eńbegimen emes», –deidi. Al bizdiń shariǵatymyzda basqanyń eńbegin paidalaný kitap (Quran), súnnet (Hadis) jáne ijmamen (ǵulamalardyń pikir birligi) dáleldenip, bekitilgen. Ibn Taimiianyń kózqarasy boiynsha, ilanǵan adam ijmany jyrtqan – harkilijma bolady, iaǵni durys kózqarastan aýytqyp adasqan. Ibn Taimiianyń bul kózqarasy shariǵatqa teris ekenin mýfti ǵulama naqty dáleldermen batyl qylyp, joqqa shyǵarǵan», –delingen. Budan soń, S.Ǵylmani Mahlýftyń Ibn-Taimiianyń ustanymyn joqqa shyǵaratyn 21 dálelin tizip, kórsetedi. Onyń ishinde: «eger adam basqa bireýdiń eńbeginen eshqandai paida ala almaityn bolsa, Paiǵambar s.ǵ.s. nege úmmetterine shapaǵat qylady? Olarǵa tozaq otynan qutylýyna kómektesedi? Nelikten namazdy jamaǵatpen oqýdyń saýaby jeke oqyǵannan artyq bolady?» – degen ýájderdi keltiredi

Salafilik-ýahabshyldyq ideologiianyń islammen esh ortaqtyǵy joq ekenin basqa da dindarlar kórsetedi. Solardyń biri – túrkimen jurtynan shyǵyp, Irandaǵy Irfanabad medresesiniń jetekshisi bolǵan Ábdýrahman ahýn Tańli Tana. Bizgeǵulamanyń óleń joldarymen órilgen ósiet naqyldary jetti.

Maqshar kúni aian – azap kesheri,

Ádil Haqtyń qiyn bolar esebi, –

Azǵyndardy «ýahhabshylar» desedi, –

Habardar bol, ýahhabshylar qolynan,–

dep jyrlaǵan ahýn osy bir teris ilimniń shyǵý tegin de sóz etedi:

Abdýl ýahhab Nájdidi estip kórdiń be? –

Durys ony ońnan, soldan tanyǵan.

Týdy ol laǵin bir myń bir júz on birde,

Habardar bol, las, nastyń halynan.

Buǵan deiin biz sóz etken ibn Taimiia da Ábdýrahman ahýnnyń nazarynan tys qalmaǵan:

Bul, “maqsatpen” ibn Taimia azdy da,

Ibn Qaiim damytty ony baǵzyda.

Nájdi laǵin taratty elge jazdy da,

Habardar bol, shaitandardyń tobynan.

Ýahabshylardyń kesirli ideialaryn ahýn bylaisha áshkereleidi:

«Qabirlerdi etý kúná ziiarat,

Bir Alladan basqany ataý – qiianat.

Rasýl de bola almaidy tiianaq». –

Habardar bol! – Solai deidi ol ylań.

Aitady olar: «Tek Allany shaqyr, – dep, –

Aitpa nábi, ýálilerdiń atyn, – dep. –

Dáýre, isqat, pidiiaǵa haqyń joq!» –

Habardar bol, buzyqtardan molynan.

Qurydy, – der, kisilerdi dáýre etken,

Musylmandy jikke bólip áýre etken.

Qabirlerdi byt-shyt qyldy!

Jaý netken! –

Habardar bol, shaitandardan joly qan (Ádebi aýdarma)

Bas-aiaǵy 17 shýmaq óleńde ǵulama ýahabshyldyqtyń tarihyn, dini ustanymdary men ýájderin sipattap, teristegen. Ahýnnyń bul óleńdi din jolynda júrgen baýyrlaryn ýahabshyldyqtyń shyrmaýyna túsýden saqtap qalý nietimen shyǵarǵanyn baiqaimyz.

Aqyn ýahabshylardy áshkereleýde Paiǵambarymyzdan (s.ǵ.s) Hazireti Omar arqyly jetken myna bir hadisin de óleń jolyna qosady. Hadistiń mamuny mynadai: «Paiǵambar s.ǵ.s. duǵa qylyp otyryp, «Alla, óz berekeńdi Shamǵa, Iemenge engize kór!» – deidi. Sonda sahabalardyń biri turyp: «Ýa, Rasýlýlla, Najdini qospadyńyz», – dep eskertedi. Paiǵambar s.ǵ.s. ekinshi márte duǵasyn taǵy da: «Alla, óz berekeńdi Shamǵa, Iemenge engize kór!» – dep jasaidy. Sahabalar taǵy da suraidy: «Najdi qalyp qoidy ǵoi», – dep. Sonda Paiǵambar s.ǵ.s.: «Kúmánim bar, ol jaqtan zilzala, fitna (azdyrý) shyǵady jáne shaitannyń múiizi shyǵady», – dep jaýap qaitarady».Keń taralǵan osy hadisti Ábdýrahman ahýn bylai jyrlaidy:

“Shaitan múiizi shyǵar, – degen, Nájdińnen,” –

Rasýl sózin estimegen az, múldem.

Bar musylman, kúres álgi azǵynmen,

Habardar bol, ergenderden sońynan!

Dindi ishten iritken aǵym ókilderin osy siiaqty ótkir túrde synaý ýaqyt ótken saiyn keń etek jaia bastady. Munyń sebebi de aiqyn, ýahabshyldyq ideologiia jergilikti dini dástúrlerge ǵana emes, san ǵasyrlar boiy qalyptasqan ulttyq salt-dástúrler men mádenietke de keri áserin tigizdi. Ýahabshylar dindi ár túrli halyqtardyń etnomádeni, tarihi, áleýmettik erekshelikterine negizdelgen barlyq «jat», «kirme» túsinikter men tájiribelerden tazartý jolynda joiqyn kúres júrgizýdi ózderine maqsat etip qoidy. Olar islamdaǵy barlyq jańalyqtan bas tartýdy, áýelgi dogmalarǵa qaita oralýdy, onyń qatań túrde, dálme-dál  oryndalýyn talap etedi.

Salafilik-ýahabshyldyq ideologiiaǵa qarsy dástúrli din ókilderiniń júrgizgen isteri erekshe atap ótýdi qajet etedi. Orta Aziiadaǵy dástúrli din ókilderiniń ýahabshylarmen kúresi ótken ǵasyrdyń 70 jyldarynan bastaý alady. Bir mýftiiatqa qaraityn Orta Aziiadaǵy musylman qaýymyna indete enip, iritki salǵan aǵymǵa qarsy kúres júrgizgenderdiń biri – Muhamedjan Hindýstani. Hanafilik ustanymdarǵa qarsy Ferǵana alqabynda paida bolǵan jańa dini kósemderge alǵash ret «ýahabshyl» degen ataýdy bergen de osy Hindýstani bolǵan. Ǵulama óz qarsylastarynyń saiasi talaptarynyń, ǵuryptyq jáne dogmattyq ustanymdarynyń Saýdiialyq Arabstandaǵy ýahabshylarǵa uqsaitynyn basty nazarǵa aldy. Hindýstanidyń saýdiialyq ýahabshyldyqpen tanystyǵy onyń 1929 jylǵy osy elge barǵan qajylyq saparynan bastalǵanǵa uqsaidy. Hindýstani ýahabshylardy áshkereleitin birneshe eńbekter jazyp, Ferǵana alqabyndaǵy musylmandardyń teris aǵym áserinen jik-jikke bólinýin toqtatýǵa tyrysty.

1989 jyly Hindýstani qaitys bolǵannan keiin burynǵy mýfti Muhammad Sadyq Muhammad Júsip musylmandardyń arasynda tereńdep bara jatqan jiktelýdi toqtatýǵa talpyndy. Alaida 1991 jyldyń qarasha aiynda Dini basqarmanyń ǵimaratynda ótken pikirtalasta ýahabshyldar men hanafitterdiń arasyn bitistirý is júzinde múmkin emestigi aiqyn kórindi.

Keńes úkimeti qulaǵannan keiin, baqylaýsyz qalǵan toqyraý jyldary arab elderine baryp dini bilim alǵan jastardyń yqpalymen Qazaqstanǵa dendep engen salafilik-ýahabshyldyq ideologiia 2000 jyldardan keiin erekshe kúsheie bastady. Jańa kezeńdegi dini fýndamentalizm ideialarynyń, ýahabshyldyqtyń údeýine alańdaýshylyq bildirgen ziialylar baspasóz arqyly ún qatyp, óz pikirlerin bildirip jatty. Negizinen, keńestik ideologiianyń shyrmaýynda júrip, islamnyń negizderi, ustanymdary, dogmattary turmaq, jalpy dinniń qoǵamdaǵy róli týraly jarytymdy bilim almaǵan qazaqstandyq shyǵarmashyl intelligentsiia uzaq ýaqyt boiyna eldiń islamdaný protsesiniń baǵyt-baǵdaryn dál paiymdai almai keldi. Osy kezdegi birli-jarymdy maqalalar kóbine saýal túrinde jazylyp, onda avtorlardyń óz qaýip-kúdikteriniń qanshalyqty oryndy ekenine ishtei senimsizdigi sezilip turdy. (Sóz oraiyna qarai aita keteiik, basym kópshilik ziialy qaýymnyń bul háli búgingi kúnde de onsha kóp ózgere qoiǵan joq.) Táýelsiz Qazaqstan tarihynda, ásirese, 2000 jyldardyń basynan bastap dini-pálsapalyq taqyrypta tushymdy jariialanymdarymen tanylǵan «Altyn orda» aptalyǵy bul baǵytta belsendi pozitsiia ustandy. Osy táýelsiz basylymda din taqyrybynda qundy-qundy maqalalar jariialanyp turatyn. 2002 jyldyń 25 qazanynda «Altyn Ordada» Záýresh Samattyń «Ustanǵanymyz «taza» islam ba, álde arabtyń salt-dástúri me?» degen maqalasy jaryq kórdi. Mádeniettanýshylar arasynda eleýli serpilis týǵyzǵan bul maqalada kópten beri aitylýy kútilip júrgen qazaqtardyń dástúrli dini qandai degen saýal aiqyn qoiyldy. Maqala avtory ózi qoiǵan saýalynyń oryndylyǵyna degen senimsizdigin: «(…) biz úshin ata-baba dini – islam. Sondyqtan, men ózimdi úlgili musylman áieli sanamasam da, islam dinine qatysty kóterilgen máselelerdiń bári meni qyzyqtyrady… Degenmen, men ózimdi tolǵandyrǵan kóp máselelerdiń jaýabyn taba almadym», – dep túsindiredi (Altyn Orda 25.10.2002, 8-bet). Avtordy tolǵantqan saýaldardyń deni ýahabshyldyq sipattaryna qatysty. Hat avtory: «Taza islamdy» ustanatyndar qazaq tili men salt-dástúrlerine bógdelikpen qaraidy. Mundai musylmandarmen aralasqan kezde taǵy bir unamaityny, olardyń barlyǵy derlik qazaqtyń salt-dástúrlerin basy artyq sanaityndyǵy. Mysaly, shildehana, qaitys bolǵan adamnyń jetisi, qyrqy, as berý. Jas musylman qyz bir joly kórshi ájesin jerleýge barýǵa jinalǵan mamasyna munyń bári jasaityn túgi bolmaǵasyn, oilap tabylǵan qazaqy aqymaqshylyq ekenin aityp saldy», – dep jazady. Z.Samat óz maqalasynda bas mýftige qandai naqty elder, qai kezden beri memlekettik din retinde Hanbal mashabyn ustanady? Bul aǵym barlyq arabtarǵa ortaq pa? Ýahabshylarmen talibandar ideologiiasyn salystyrýǵa bola ma? Ýahabshylardyń áleýmettik ádildikke kózqarasy, dinniń qoǵamdaǵy róli, ulttyq  mádenietke, tilge áseri t.b. qandai?» – degen saýaldar qoiady. Z.Samattyń tereń teologiialyq tartystyń taqyryby bolarlyq suraqtaryna mýftiiat ta, basqa da jaýap qaiyrǵan joq.

Mundai dogmalyqqa qarsy ún qatyp, pikir bildirgen ziialy qaýym ókilderi az bolmady. Ásirese, qoǵamdaǵy qandai ózgeristerge bolmasyn bei-jai qaramaityn shyǵarmashyl ortada ýahabshyldyq áreketter ashyq talqylandy. Máselen, belgili aitysker aqyn Dáýletkerei Kápuly osydan toǵyz jyl buryn Muhamedjan Tazabekovpen bolǵan aitysynda onyń teris dini ustanymyna qatysty óz pikirin búkpesiz jetkizgen edi. Sol kezde-aq «erekshe» dini ýaǵyzǵa den qoiyp júrgen Muhamedjannyń ustanymyn Dáýletkerei bylaisha synǵa alady:

Haq jolyn jaratqannyń súiip júrmin,

Bol adam, pendelikten biik júrgin.

Ótkende Oral baryp teatrda

Shariǵat jaiynda jiyn qyldyń,

Astanada mýzakademiiada

Zikir qylǵan jastarǵa tiym qyldyń.

Igilikti is qylyp el aralap,

Árine, jalpaq jurtty súiindirdiń.

Biraq ta Qoja Ahmet babamyzdyń

Jolyn joqqa shyǵaryp qiyn qyldyń

Onyń durys el árýaqqa baǵynbasyn,

Basqany bir Allaǵa siyndyrdyń.

Senen basqa biletin dindárlar bar

Nege sonsha asyǵys túiin qyldyń,

Dál osylai shalaǵai sheshimdermen

Muhamedjan, bizderdi kúiindirdiń…

Árkim óz betterinshe áńgime aityp,

Ultymnyń ýaqytyn uttyrmasyn!

Qazaqty qai ushpaqqa shyǵarady,

Sáldemen sándegender syrt tulǵasyn?!

Islamdy qyryq túrli ýaǵyzdap,

Qatyryp qoidyńdar ǵoi jurttyń basyn!

Dáýletkereidiń bul sózine Muhamedjannyń jaýaby taza salafilik sarynda boldy:

… Iasaýige men qarsy shyqqamyn joq,

Jalǵyz Alla bolǵan soń tabynǵanym.

Iassaýi de pende ǵoi, ony qaidam,

Men ózim bir Qudaidyń jolyndamyn.

Osy aitysta ýahabshylyq ustanymdar jaiy alǵash ret sóz bolyp, ol shyǵarmashyl toptyń bul máseleni qyzý talqylaýyna jol salyp berdi.

Osydan keiingi jyldary ýahabshylardyń belsendi júrgizgen úgit-nasihattary óz «jemisin» bermei qoimady. Baspasóz betterindede qajylyqqa baryp qaitqan keibir mádeniet, ádebiet qairatkerleriniń sapardan alǵan áserin bólisken jazbalarynda ulttyq dúnietanymdaǵy keibir máselelerdiń «qate ekenin» ashyq sóz qyla bastady. Másele qabirge ziiarat, áýlieli jerler, kesenelerge qatysty boldy. Qazaq dalasynda ǵasyrlar tezinen ótip qalyptasqan dini-tanymdyq úrdis pen hanafilik jáne sopylyq uǵymdardan habary az shyǵarmashyl intelligentsiia ókilderi eldegi dini ahýaldy tereń tanym tezinen ótkizbei jatyp, Mekkedegi jaǵdaimen salystyra bastady. Islam dini týrasynda edáýir bilimi bar azamattardyń ózi ańǵarmaǵan ýahabshyldyq úgittiń jai-japsaryn esh daiyndyǵy, ómirlik tájiribesi joq jastardyń múlde ajyrata almasy anyq edi. Kezinde sol arab saharasynda sahabalardyń, áýlielerdiń basyna jurt ziiarat etetin mazarlar salynǵanyn, 1805 jyly ýahabshylardyń aldymen Mekkege, keiinirek Medinege shabýyly kezinde Paiǵambar turǵan hýjra-saǵadattaǵy barlyq dini kitaptar órtelip, talan-taraj bolǵanyn, aqyry barlyq sahabalar men áýlielerdiń qabirleri buzylyp, jermen-jeksen bolǵanyn bir bilse aldyńǵy býyn biler edi-aý? Munyń ózi keńestik ateizmniń úgitinen salafilik-ýahabshyldyq úgit-nasihatqa birden urynǵan, dástúrli dini-tanymnan qur qalǵan býynnyń kúiin baiqatady.

Qazaq jerine tóngen qaýipke der kezinde qarsylyq qylyp, ýahabshyldyqpen  kúresti túbegeili qolǵa alǵan – Ismatýlla qari men onyń shákirtteri boldy.

Ismatýlla aqsaqal – Aýǵanstan jerinde tálibterdiń oiran salyp, beibit eldi shym-shytyryq soǵys alańyna ainaldyryp jibergenin kózben kórgen adam. Ýahabilik ideologiiamen ýlanǵan tálibterdiń, islamnyń adamsúigish qasietterin umyt qaldyrǵanyn baiqaǵan maqsym, bul báleniń qazaq jerinde qaitalanýynan barynsha saqtandyrdy. 1998 jyldan bastap júrgizgen úgit-nasihattarynda Ismatýlla qari syrttan aǵylyp kelip jatqan dini aǵymdarǵa saqtyqpen qaraýǵa, kerisinshe, qazaqtyń ózinen shyqqan áýlie-ǵulamalardyń murasyn meńgerýge shaqyrdy. Ol: «Ái qaryndas, baýyrym! Qasietti topyraqta piǵyly jat, maqsaty kúńgirt, ýaǵyzdaýshylar qaptap ketti…Bizdiń Ál-Farabi, Iasaýi, Abai, Sháhkarim, Aqmyrza Damolla ishan siiaqty, óz topyraǵymyzdan ósip-óngen, haqtyń ilimin túsinikti tilmen jetkizip ketken babalarymyz bar», – dep ýaǵyzdady. Ismatýlla qaridyń shákirtteri dini ekstremizmniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan konferentsiialar, kezdesýler ótkizdi. Bul úgit «Senim. Bilim. Ómir» respýblikalyq qoǵamdyq birlestigi atqarǵan ár túrli mádeni is-sharalarynyń aiasynda júrgizildi. Keibir oblystarda ishki saiasat ókilderi men UQK mamandary qaridyń shákirtterin ózderi shaqyrtyp, ýahabshyldyq, dini ekstremizm qaýpi jaiynda dárister uiymdastyrdy, kitaptar shyǵaryldy. Ol kitaptardyń basqa dini ádebietten basty ereksheligi – Quran aiattary men Paiǵambar sózderiniń jergilikti ǵulamalar (Abai, Shákárim, Máshhúr Júsip, Ábýbákir Kerderi, Qashaǵan, Balmaǵambet Balqybaiuly jáne t.b.)  shyǵarmalarymen qosa órilýinde boldy.

Ismatýlla qari shákirtteriniń ýahabshyldyqty teristegen, dástúrli dini tanymǵa úgittegen bastamasy resmi dindárlar tarapynan tek teris baǵalandy deý de jańsaq pikir. Sopylyqtyń rýhani áleýetin, onyń taza hanafi mashaby aiasyndaǵy ilim ekendigin tereń túsingen QMDB sheńberindegi birqatar dini qairatkerler, sopylar men múftiiattyń birlesýi – arab elderiniń kólemdi qarjysynyń kómegimen lap qoiǵan ýahabilik topannan qorǵanýdyń birden bir joly ekenin ańǵardy. Buǵan mýftiiat pen sopylardyń jergilikti meshitterde birlesip ótkizgen «máýlitteri» (Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) týǵan kúnin merekeleý sharasy) dálel. Múftiiattyń birqatar sharalaryna Ismatýlla qari shákirtterinen quralǵan «Iasaýi» vokaldy toby shaqyrylyp  júrdi. Ókinishke orai, el bolashaǵy úshin asa paidaly bul áriptestik uzaqqa sozylmady. Múftiiat quramyndaǵy salafilerdiń úles salmaǵynyń artýy jáne bas mýfti men Ismatýllany arazdastyrýshy kúshterdiń áreketi «jemissiz» ketpedi. Birte-birte bas múftidiń «sopylar – dini dástúrdi jalǵastyrýshylar» dep jariia etken ustanymy ózgeriske ushyrai bastady. Keibir moldalar «sopylar» ataýyn «zikirshiler», «ismatýllashylar» degen aidarmen almastyrýdy usyndy. Osylaisha,  Ismatýlla qaridiń dini praktikasyn Iasaýi iliminen, sopylyqtan ajyratyp kórsetýge umtylys baiqaldy. Munyń arty múftiiattyń sopylarǵa qarsy pátýa shyǵarýyna ákeldi. Bul ózgeristerdiń sebebi de salafilerdiń aila-sharǵysynda jatty. Ashyq ideologiialyq kúreste sopylardan jeńilis taba bergen salafilik kósemder óz qarsylastaryn tuqyrtý úshin resmi qurylymdardy olarǵa qarsy aidap salýǵa kóshti. Munyń arty qazir biz baqylap otyrǵan jaǵdaiǵa ákeldi. Ismatýlla qari men onyń birneshe shákirti tutqyndaldy. Sopylyq uiymdardyń qyzmeti toqtatyldy. Kúshteý qurylymdaryn sopylyqqa qarsy aidap salýshylardyń shyn nieti eldegi dástúrshil kúshterge, hanafilik platformaǵa soqqy berý ekeni eskerilmedi. Ýaqyt óte, ziialy qaýym top-top bolyp, ýahabilik qaterge qatysty óz alańdaryn Elbasyǵa arnalǵan ashyq hattarynda (Qaraǵandy, Ońtústik Qazaqstan, Mańǵystaý oblystarynda) bildire bastady. Elbasyǵa joldanyp, baspasózde jariialanǵan taǵy bir ashyq hattarda Ismatýlla maqsym men onyń shákirtterin qýǵyndaýdyń qate ekeni ashyq kórsetildi.

Osylaisha, osy qazirgi ýaqytta dini arenada quramynda salafiliktiń de ókilderi bar mýftiiat pen salaf-ýahabshylardyń jeke toby ǵana qaldy. Onyń arty Aqtóbe, Shubarshi, Keńqiiaq, Astana, Balqash, Atyraý oqiǵalaryna soqtyrdy. Ashyq qarýly qaqtyǵys jaǵdaiynda birqatar quqyq qorǵaý qyzmetkerleri men ýahabshylardyń qurban bolýy olarmen kúresti basqa sapaǵa aýystyrdy. Endigi jerde salafilik-ýahabilik kúshtermen kúreske jańa tulǵalar (saiasattanýshylar, depýtattar, keibir din ǵalymdary) shyqty. Biraq ol kúres shashyrańqy, ekiudai kúide júrgizilýde. Eń bastysy, salafilik ilimniń ideologiialyq negizderine soqqy berilip jatqan joq. Máseleniń sebebi, qaterdiń ózegi nazardan tys qalyp, tek saldarmen kúres júrip jatyr. Bul ýaqytqa deiin dini ekstremizm máselesinde kúshteý qurylymdaryn óz ideialyq qarsylastaryna ailakerlikpen baǵyttai alǵan ýahabilik lobbi álsiregenin baiqatty. Eldegi dini sipattaǵy qaqtyǵystardyń órshýine birden-bir sebepker kúsh salafizmniń ózi ekeni áshkere boldy. Osydan keiin buǵan deiin kónbis rólin sheber oinap kelgen ýahabilik kúshter óz múddelerin qorǵaý jolynda ashyq shabýylǵa shyǵyp otyr.

Parlament Májilisinde «Dini qyzmet pen dini birlestikter týraly» jańa zań talqysy kezindegi depýtat Bekbolat Tileýhan men din isteri agenttigi tóraǵasy Qairat Lama Sháriptiń jekpe-jegi biraz jaidyń betin ashty. BAQ ókilderiniń aldynda agenttik basshysy: «Namaz máselesin biz hanafi mashaby boiynsha túsindiremiz. Depýtat B.Tileýhan basqa kózqarasta… Sol sebepten de biz depýtat B.Tileýhannyń túsinigin bizdiń babalarymyzdyń dástúri men saltyna sáikes keledi dep sanamaimyz» – dep málimdedi. (Tengriniýs agenttigi, «31 arna», t.b.) Osylaisha, bilik tarmaqtaryna islam máselesi boiynsha hanafilik ustanymnan bólek «basqa kózqarastyń» enip ketkeni moiyndalyp otyr. Ol qandai kózqaras? Dinge jaýapty mekeme basshysy, kásibi diplomat Qairat Lama Shárip atyn atap, túsin tústemei otyrǵan «basqa kózqarastaǵylar» jaiy kópshiliktiń talqysyna ainalyp-aq tur.

Tek dini máselede ǵana belsendi qaisybir qoǵamdyq uiymdar jetekshileri agenttik tóraǵasynyń otstavkasyn talap etse, keibir saittar men jekelegen jýrnalister «namazhana» jáne «hijab» taqyrybyn ashyq saiasilandyrýǵa kóshti. Jańa zańǵa qarsy shyǵýshylar biriniń aýzyna biri túkirip qoiǵandai «áleýmettik tolqý» qaýpi týraly eskertip jatyr. Bul árekettiń astarynan memleketti bopsalaý piǵyly qylań beretindei. Salafilik aǵym jaqtastary osy máselelerdi ýshyqtyrý arqyly qoǵam alańyn týǵyzýdy kókseýde. Sońǵy oqiǵalar tizbesi olardyń eshteńeden taiynbaityndyǵyn kórsetip berdi. Osy sebepten de joǵaryda baiandalǵan qazaqy dini tanymnyń salafilikke (ýahabilikke) qarsy kúresiniń tarihi tájiribesi memleket pen qoǵamnyń óz kelbetin saqtaý jolyndaǵy bastamalaryna taban tirer taǵylym deýge bolady.

Tóreǵali Jumatai