Ótken jyly Almaty qalalyq mádeniet basqarmasynyń bergen málimetteri boiynsha, kásipkerlikti mádeniet jáne shoý-biznes salasy boiynsha júrgizetin salyq tóleýshilerdiń atqaratyn qyzmetine taldaý jasalynyp, 163 salyq tóleýshiniń tek 41-i jeke kásipker retinde tirkelgendigi anyqtaldy. Osylaisha, salyq tóleýshi retinde tirkelmegenderdiń sany 122-ni quraǵan. Bul tsifrlardy tolyq málimet dep te aitýǵa bolmaidy.
Jýyrda «Forbes.kz» jýrnalynda shoý-biznes salasynda aty shyqqan juldyzdarymyzdyń reitingi jariialandy. Sonyń nátijesinde esimderi elge tanymal qanshama adamdarymyzdyń ózi kólemdi tabys ieleri bola turyp, salyq organynda tirkelmegen jáne memleketke bir tiyn da salyq tólemegenderi anyqtaldy. Olar qymbat úiler men qymbat kólikterdi, qymbat kiimderdi paidalanyp, qymbat klipter túsirip júrgen belgili óner tarlandarynyń memleket múddesinen tys qalyp júrgenderi ókinishti. Biz bul jerde memleket múddesi dep olar tólemegen qanshama milliondaǵan salyqty jáne jariialanbaǵan jyljymaityn múlikterdi aityp otyrmyz. Sondyqtan da qazirgi ýaqytta mádeniet jáne shoý-biznes ókilderin salyq organynda tirkeý jáne salyqty májbúrli túrde deklaratsiialaý máseleleri qatań qolǵa alynyp jatyr. Buǵan qosa prodiýserlik qyzmet, dybys jazý, klipter túsirý siiaqty qyzmet salasy da salyqtyq baqylaýǵa alyna bastady.
Al endi salyq tóleýshi jeke kásipker retinde tirkelgen óner juldyzdary da bar. Olar – Lýiza Karinbaeva men Maqpal Isabekova. Alaida, salyq organynda salyq tóleýshi retinde tirkelgenimen, olar da salyq tóleýden jaltarǵan.
Kóp adamdar óziniń salyq tóleýden jaltaryp júrgen áreketiniń kóleńkeli ekonomikaǵa jatatynyna jetkilikti mán bere bermeidi. Al endi kez-kelgen zańsyz jasalǵan árekettiń suraýy da, jaýapkershiligi de bolatynyn umytpaǵan jón. Ondai suraýdyń bolatyn ýaqyty alys emes. Týrasyn aitqanda, ústimizdegi jyldyń 31 jeltoqsanynda múlikti jariialaý týraly Zań óziniń qoldanylý merzimin toqtatady. Sodan keiin jumsalǵan (kiris pen shyǵys) ár tiynǵa jaýap beretin ýaqyt 2017 jyldan bastalady. 2017 jyldan bastap kezeń-kezeńimen jalpylama deklaratsiia tapsyrý qolǵa alynady.
Bul maqalada biz salyqtan jáne óz múlkin jariialaýdan boi tasalap júrgen mádeniet ókilderi men ártisterdi jáne asabalardy bekerden-beker tilge tiek etip otyrǵan joqpyz. Sebebi, keibir ánshiler dańǵaradai úide turady, qymbat kólik minedi jáne jii-jii shetel asyp júredi. Alaida, tapqan tabysynyń zańdylyǵyn dáleldei alatyn eshbir qujaty joq. Salyq organynda tirkelmegen jáne salyq tólemegen. Qaisibiri filarmoniiada, teatrda, «Qazaqkontsertte» nemese basqa bir mekemede qyzmet isteitin bolyp tirkelgen. Tipti, keibireýi eshbir jerde tirkelmegen. Ailyq jalaqylary da tómen. Al keibireýinde tapqan aqshasyn dáleldeitin eshbir qujattary da joq, áleýmettik tólemder men zeinetaqy qoryna bir tiyn túspegen. Al turǵan úii men mingen kóliginiń quny bolsa million dollarǵa jýyq nemese odan da asyp ketedi.
Biz bul jerde bireýdiń qaltasyndaǵy aqshany sanaý emes, erteńgi kúngi jaýapkershilik máselesin aitpaqpyz. Osy oraida óner juldyzdary jalpylama deklaratsiia bastalǵan kezde zań aldynda ne dep jaýap beredi? Mine, másele sonda. Zań aldynda bári birdei. Osy ýaqytqa deiin suraýy bolmaǵan nárseniń suralatyn merzimi alys emes. Sebebi, qazirgi ýaqytta osy máselelerge bailanysty biraz normativtik-quqyqtyq aktilerge tiisti tolyqtyrýlar men ózgerister engizilip jatyr. Sol ózgeristiń biri retinde QR Ákimshilik quqyq buzý kodeksiniń 275 babyna (Salyq salý obektilerin jáne salyqtyq eseptilikke jatatyn ózge de múlikti jasyrý) engizilgen ózgeristerdi atap ótýge bolady. Bul bapta jasyrylǵan múlik áshkere bolǵan jaǵdaida salynatyn aiyppul kólemi 250-den 500 ailyq eseptik kórsetkishti (530 myńnan 1 million 60 myńǵa deiin) quraidy. Al endi problema qylmystyq jaýapkershilik máselesine kelip tireletin bolsa, ondai jaǵdaida sýbektiniń tartar jazasy (múlikti tárkileý men bas bostandyǵynan aiyrý) budan da aýyr bolatyny sózsiz.
Osy oraida, «atalmysh tyǵyryqtan shyǵatyn jol bar ma?» degen zańdy suraq týady. Árine, bar. Sebebi, qatelespeitin pende joq. Atap aitsaq, bir aptada onnan asa toiǵa baryp, án aityp, qyrýar aqsha taýyp júrgen ánshiler bar. Bir aptada eki-úsh toi basqaryp júrgen tanymal asabalar da joq emes. Buǵan qosa bishiler qaýymyn da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaidy. Basqa jeke tulǵalardy da umytpaǵan jón. Tabysty jaqsy tapsa da, olardyń kópshiligi salyq organyna bir tiyn da tabys salyǵyn tólep júrgen joq. Sebebi, olar óziniń qyzmeti úshin tólenetin aqshany konvertpen alady. Al salyq tólemegen sýbekt óziniń tabysynyń zańdylyǵyn da dáleldei almaityny túsinikti.
Sondyqtan da osy olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin Múlikti jariialaý týraly Zań talaptary sheńberinde bárin zańdastyrǵan jáne salyq tóleýshi retinde memlekettik kiris organynda tirkelgen abzal. Osy oraida, jyljymaly múlik pen qarjyny zańdastyrý kezinde sýbekt barlyq jaýapkershilikten (qylmystyq, ákimshilik, salyqtyq jáne tártiptik) bosatylatynyn eskerte ketken jón shyǵar. Iaǵni, múlikti jariia etýshi sýbektiniń ótkendegi kemshilikteri men salyqtan jasyrǵan áreketterine eshqandai suraý bolmaidy. Qazaqstannyń Qylmystyq kodeksi 48-babynyń talaptary boiynsha jariia etilgen múlik tárkileýge de jatpaidy.
Atap aitsaq, belgili bir óner salasyndaǵy sýbekt ai saiyn toi-tomalaqtardan qyrýar aqsha tabý arqyly birneshe úi satyp aldy delik. Sonymen qatar qolma-qol ainalymynda da qyrýar aqshasy bolsyn. Alaida, jyljymaityn múlikteri basqa bireýlerdiń atyna resimdelgen bolýy múmkin. Árine, budan qorqatyn eshteńe joq. Endi atalmysh zań sheńberinde sol jyljymaityn múlikterdi óz atyna senimdi túrde aýdaryp alýǵa bolady. Ol úshin memleketke on paiyzdyq alym tólenbeidi. Al qolyndaǵy aqshany ekinshi dárejedegi bankke nemese Ulttyq poshta operatoryndaǵy esepshotqa salý arqyly jariia etken jaǵdaida da eshqandai alym alynbaidy. Iaǵni, eshqandai artyq shyǵynǵa batpaidy jáne eshbir jaýapkershilikke tartylmaidy. Osy oraida, on paiyzdyq alym tek sheteldegi jyljymaityn múlikti (onyń ishinde basqa bireýdiń atyna resimdelgen), sonymen qatar qoldaǵy aqshany bankke salmai-aq, deklarativti túrde jariia etken jaǵdaida ǵana alynatynyn eske salyp ótken jón shyǵar.
Jalpy, múlikti jariia etý týraly zań talaptary boiynsha aqshany da, jyljymaityn múlikti de jariia etýge eshqandai shekteý joq. Tek jyljymaityn múlikti zańdastyrǵan kezde 2014 jyldyń birinshi qyrkúiegine deiin alynǵan jyljymaityn múlik qana jariia etýge jatady. Mysaly, belgili bir ánshiniń ai saiynǵy tabysy 100 myń dollardan asyp ketken bolsa da, ústimizdegi jyldyń aiaǵyna deiin memlekettik kiris organyna baryp zańdastyra berýine shek qoiylmaidy. Bul talap basqa saladaǵy sýbektilerge de qatysty. Sonymen qatar salyqtyq raqymshylyq jasalyp, eshbir salyq salynbaidy. Sondyqtan da bundai múmkindikti tiimdi paidalana bilgen jón.
Almaty qalalyq memlekettik kirister departamentiniń baspasóz qyzmeti
