[caption id="attachment_9117" align="alignright" width="204"]
Kórkem dúnielerinde keiipker arqyly beriletin oilarda mindetti túrde ǵylymi paiymdaýlar men ǵylymi túisikterdiń tili bilinip turady. Demek, shyǵarmashylyq degen kúrdeli qubylys Maǵaýinniń oilaý júiesimen dombyranyń qos ishegi siiaqty qatar jaratylǵan bolmys. Maǵaýin óziniń janryn tańdar kezde basymdyqty ne kórkem shyǵarmasyna, ne kórkem oiyna jumsaidy. Biraq ekeýi bir shyǵarmashylyq tulǵanyń dúniesi retinde úndestik tabady. Onyń kórkem oiy kádimgi qarapaiym zertteýden kórkemdik shyndyq dárejesine kóterilgendigimen de biik. Túiindi, júieli. Maǵaýinniń «Qobyz saryny» – zertteý álemindegi ǵylymi roman deýge bolady. Jyraýlar týraly zertteýde sol bir kóne zamandaǵy dúnietanymǵa ǵana emes, onyń ishki jan-dúniesine de úńile biledi. Biz odan da arǵy dáýirdi zerttegen monografiialardy bilemiz. Biraq sonyń barlyǵy Maǵaýinniń «Qobyz saryny» nemese «Aldaspany» siiaqty jalpynyń oiyn terbeitindei halyqtyq qubylysqa ie bola almady. Bul zertteý eńbektiń artyqshylyǵy jazýshynyń oi júiesine bailanysty. Ekinshi bir jazǵan zertteýi – Abaidyń aqyndyq ainalysy boldy. Abaidyń aqyn shákirtteri, Abaidyń dástúri, mektebi, jalpy, Abai shyǵarmalarynyń qazaq ádebietine áseri, Abai jáne Eýropa, Abai jáne orys ádebieti degen zertteýler bizde óte kóp. Biraq sonyń ishinen Maǵaýinniń Aqylbaidyń dastany men Haggardtyń «Súleimen patshanyń kenishi» romanyn salystyrýy, onyń Abaimen bailanysy ǵylymda áli kúnge deiin tolyq tiianaǵyn tappaǵan baǵyt. Eger de Maǵaýin qalyptaǵan osy baǵytty damyta tússek Abaidyń jan-dúniesin, kózqarasyn, Abaidyń kitaphanasyn ashýda jańa betburys bolar edi. Úshinshi úlken jańalyǵy – salystyrmaly ádebiet tarihyna kelgende, Maǵaýinniń tarihi tulǵalar týraly, sonyń ishinde «Qazaq tarihynyń álippesi» siiaqty taza tarihi baǵyttaǵy eńbekteriniń múlde jańa paiymmen túiindeletini. Bizde Qazaqstan tarihynyń 5 tomdyǵy alty ret basylyp shyqty. Qazaq tarihynyń, onyń ishinde, qazaq handyǵy dáýiri tarihynyń beldi-beldi kezeńderi týraly arnaiy zertteýler jariialandy. Biraq paiymy, tarihty túsinýi jaǵynan jáne tarihtaǵy keiipkerlerdiń jan psihologiiasyn ashýy jaǵynan kólemi shaǵyn «Qazaq tarihynyń álippesiniń» deńgeiine kóterile alǵan joq. Osy úsh zertteý eńbegi arqyly ol óziniń ǵalymdyq tuǵyryn qazaq ǵylymynyń tarihnamasynda máńgilik bekitti dep oilaimyn.
Munda tarihshy Maǵaýin, ádebietshi Maǵaýin, ádebiet tarihshysy Maǵaýin, sondai-aq, etnograf ǵalym Maǵaýin, sonymen qatar, salystyrmaly oi iesiniń tulǵasy kórinedi.
[caption id="attachment_9118" align="alignleft" width="271"]
Jalpy, Maǵaýinniń boiyndaǵy uly bir qasiet – ol óziniń yqylasy men yntyzary aýǵan taqyrypty túp-tuqiianyna deiin biledi jáne sol tustaǵy oilaryn ǵylymnyń ár salasy arqyly salystyryp, múlde jańa tujyrym jasaidy. Jańa kózqaras qalyptastyrady. Meni ár kezde – jas kezimde, orta jasta, keiin egde tartqan shaǵymda da – tarihtyń ár kezeńi týraly nemese jyraýlar shyǵarmashylyǵy haqynda áńgime qozǵai qalsaq, ol múlde jańa bir qorytyndy jasap, jańa bir beleske jetelep, jańa bir túiin usynyp otyrady. Al, osy máselelerge nege qaita oralmasqa, nege damytpasqa degen saýal kókeiińde qalady. Onyń sebebi, tvorchestvolyq psihologiiada dep oilaimyn. Avtor óziniń kókeiinde saqtaǵan ǵylymi oiyn túiindep, kórkem oi deńgeiine jetkizýdi maqsat etedi. Maǵaýin óziniń salystyrmaly tarihi oiy arqyly túiindegen oilaryn kórkem shyǵarmasyna sarqyp qalyp otyratyndai kórinedi. Onyń úlken bir mysaly, Shyńǵys han týraly tórt kitaptan turatyn zertteýinen anyq ańǵarylady. Munda tarihshy Maǵaýin, ádebietshi Maǵaýin, ádebiet tarihshysy Maǵaýin, sondai-aq, etnograf ǵalym Maǵaýin, sonymen qatar, salystyrmaly oi iesiniń tulǵasy kórinedi. Meniń oiymsha, tarih týraly osy tolǵaýy támamdalǵannan keiin Maǵaýin mindetti túrde osy baǵytta kórkem shyǵarmalar jazady. Tvorchestvolyq psihologiiasy soǵan alyp keledi. Jalpy, onyń tvorchestvolyq psihologiiasyn qarasańyz, eń birinshi óziniń taqyrybyna ǵylymi paiymdaý jasap, ornyqtyryp, tolyq kórkem oi ekshep alǵannan keiin baryp qana, kórkem shyǵarmaǵa kóshedi. Mysaly, áýelgi syni maqalalarynan keiin «Tazynyń ólimi», «Qiiandaǵy qystaý», «Vaterloo kópiri» siiaqty áńgimelerdiń dúniege kelýi, «Qobyz sarynynan» keiin «Kók munar» men «Alasapyrannyń» jazylýy, «Abaidan keiin «Súleimen patshanyń kenishin» aýdarýy – onyń belgili bir dárejede tvorchestvolyq psihologiiasynyń damý jolyn kórsetedi. Meniń oiymsha, «Shyńǵys han» tórt tomdyǵy arqyly tarihtyń qatpar-qatparyna oi júgirtip, úlken bir qansonardan qaitty. Salbýrynǵa armansyz tústi. Endi sol túigen oilar eriksizden eriksiz shyǵarma iesin kórkem shyǵarmaǵa jeteleidi. Osy bir sabaqtastyq mindetti túrde aldaǵy ýaqytta jazýshynyń kóńil-kúiine áser etip, jańa bir leptegi týyndylar jazady ǵoi dep oilaimyn.
Tvorchestvolyq psihologiiasy soǵan alyp keledi. Jalpy, onyń tvorchestvolyq psihologiiasyn qarasańyz, eń birinshi óziniń taqyrybyna ǵylymi paiymdaý jasap, ornyqtyryp, tolyq kórkem oi ekshep alǵannan keiin baryp qana, kórkem shyǵarmaǵa kóshedi.
Ǵylymnan talai adam bet buryp ketti. Onyń sebebi, ǵylymnyń ózine tán qyzyǵy men aýyr tragediiasy bar. Ashqan ǵylymi jańalyǵyń belgili ýaqyt aralyǵynda eskiredi. Mysaly, qazir kosmosqa ushý – adam qiialyn terbetpeidi. Qarapaiym, úirenshikti jaǵdai. Al, qanshama azap keship, sol jańalyqty ashqan ǵalymdardyń eńbekteri múlde eskerilmei qalýy da múmkin. Ol, ásirese, shyǵarmashylyq iesi úshin óte aýyr tietin jait. Al, Muhtar Maǵaýinge kelsek, ol tarihi, ǵylymi jumysyndaǵy túiinderin kórkem shyǵarmalarymen bekite túsedi. Ǵylymi eńbek pen kórkem shyǵarmashylyqtyń arasyndaǵy bailanystyń qyzyǵy da, qiyndyǵy da osynda.
"Qazaq ádebieti" gazetinen
