1789 jyly « Adam jáne azamat quqyqtary» týraly Deklaratsiia eń alǵash deklaratsiia qabyldanǵan.
BUU-nyń Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdei deklaratsiiasy aiasynda 1948 jyldan bastap áielderge daýys berý quqyǵy halyqaralyq quqyqtyń bóligi boldy.
Bir qyzyq statistika oqydym.
• Dúniejúzilik Banktiń zertteýi kórsetkendei, eger Ońtústik Aziia, Afrika jáne Taiaý Shyǵys elderi 1960-1992 jyldar aralyǵynda Shyǵys Aziia elderindegidei qyzdar men uldarǵa mektep bilimine teń qol jetkizýdi qamtamasyz etse, onda olardyń jan basyna shaqqandaǵy jyldyq tabysy 0.5–0.9%-ǵa óser edi.
• Damýshy elderde Shyǵys Eýropa men Ortalyq Aziia elderiniń eń úlken quqyqtardy áielderi paidalanady. Ońtústik Aziiada, Saharanyń ońtústigindegi Afrika elderinde, sondai-aq Taiaý Shyǵysta jáne Soltústik Afrika elderinde áielder eń quqyqsyz bolyp tabylady.
• Joǵary deńgeidegi komandanyń quramynda úsh nemese odan da kóp áiel bar kompaniialar barlyq kórsetkishter boiynsha joǵary reitingke ie.
• Sheshim qabyldaýdy qajet etetin laýazymdardaǵy áielderdiń edáýir paiyzy joǵary táýekeldi qarjylyq operatsiialardyń azaiýyna ákelýi múmkin.
Qazirgi jaǵdaida memleketterdiń jan-jaqty damýy kóbinese áielderdiń quqyqtaryn qamtamasyz etýge, olardyń áleýetin tolyqqandy iske asyrý úshin qajetti jaǵdailar jasaýǵa bailanysty.
Óz memleketimizge kelsek, Qazaqstan halyq sanaǵynyń qorytyndysy boiynsha áielder sany 9,3 mln.adamdy (51,4%) quraidy, onyń ishinde qalada turatyndar – 6,18 mln., aýylda turatyndar - 3,67 mln., erler sanynan - 536,3 myń adam kóp. ortasha jasy-33,5 jas, nekege turýdyń ortasha jasy-24,8 jas. Kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy-75,5 jyl. Elimizdiń teń jartysy áielder eken.
Elimizde alǵash ret ótken praimeriz kezinde Memleket basshysy sailaý partiialyq tizimderinde áielder men jastarǵa 30% kvota engizgen bolatyn. Sol sátte halyqtyń júregine teńdik týraly senim uialady.
Qazaqstan áielderdi jumyspen qamtýdyń turaqty deńgeiin qoldaidy jáne osyǵan bailanysty kóptegen elderden, onyń ishinde ekonomikasy joǵary damyǵan elderden kem túspeidi. Sońǵy úsh jylda júrgizilip jatqan saiasattyń salmaqtylyǵy áielderdiń eńbek naryǵynda úlken suranysqa ie bolýyna yqpal etti. Búgingi tańda áielder QR eńbek naryǵynda úlken salmaqqa ie:
- - Ekonomikalyq belsendi halyqtyń 48,5%
- - Eldegi barlyq jumyspen qamtylǵandardyń 48,1%
- - jáne barlyq jaldamaly jumysshylardyń 48,9%.
Bir qýantatyny bilik basynda da aiaýly jandarymyz bar. Buryn depýttattyqqa áielder sany tek sanaýly bolsa, búginde Senat depýttary quramynda áielderdiń úlesi-18,4 %, Májiliste- 27,8 %. Bul úlken kórsetkish dep bilemin.
Elde áielderdiń óz pikirin bildirýge, óz jumysyn isteýge esh shekteý joq. El aýzynda júrgen birshama úkimettik ese uiymdar da bar. Búkil Qazaqstanǵa tanymal Analar keńesi búgin úlken jumystar atqaryp jatyr.
Birtutas el bolyp jamylyp, bir-birin qoldap, qol ushyn sozyp júrgen aqjaýlyqty jandar jasurpaqty tárbielep otyr, osaý jerlerin talqylap, sheshimin birge izdeýde. Munyń barlyǵy 2019 jyldan bastap genderlik saiasat máseleleri men áieldiń qoǵamdaǵy jaǵdaiy Prezident Q.Toqaevtyń turaqty qamqorlyǵynyń máni bolyp tabylady, Úkimettiń erekshe baqylaýynda.
Áielderdi aityp bastaǵanymmen, basqa tusyn aitpaýym múmkin emes. Prezident Q. Toqaevtyń 2022 jylǵy 1 qyrkúiektegi el halqyna Joldaýyna sáikes, el áli kúnge deiin turmystyq zorlyq-zombylyqtyń birde-bir qurbany umytylmaitynyn atap ótti. Qazaqstan osyǵan bailanysty BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi tetikterimen jáne múshe memlekettermen ózara is-qimyldy jalǵastyrýda.
2019 jylǵy jeltoqsanda Memleket basshysy «QR keibir zańnamalyq aktilerine qylmystyq, qylmystyq-protsestik zańnamany jetildirý jáne jeke adamnyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheitý máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoidy. Zań jynystyq sipattaǵy zorlaý jáne zorlyq-zombylyq áreketteri úshin jazany kúsheitedi; jaýapkershilikti kúsheitedi; Áielderge qarsy turmystyq zorlyq-zombylyq, balalarǵa qarsy qylmystar jáne basqa da jeke tulǵaǵa qarsy qylmystar úshin jazany kúsheitedi; quqyq buzýshylyqtarǵa "nóldik" tózimdilikti kúsheitedi; jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy Respýblika azamattarynyń otbasylaryna ornalastyrýǵa járdemdesý jónindegi uiymdardyń jumys isteýi úshin quqyqtyq jaǵdailar jasaidy.
Búginde otbasylyq-turmystyq saladaǵy zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilikti qatańdatylyp keledi.
Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar boiynsha qamaýǵa alý merziminiń tómengi shegin 5 táýlikten belgilenip, sondai-aq qaitalama quqyq buzýshylyqtar boiynsha qamaýǵa alý merzimin 20 táýlikten 25 táýlikke deiin ulǵaitylady. Buryn-sońdy eskertýmen shektelse, endigi qoǵamdyq jumystarǵa tartylatyn bolady.
Keshende bul politsiiaǵa turmystyq zorlyq – zombylyq jasaý faktisi boiynsha jábirlenýshilerdiń ótinishinsiz ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is qozǵaýǵa múmkindik beredi. Sońǵy quqyqtyq baǵalaýdy sot beredi.
Bul shara jazanyń bultartpaýshylyq qaǵidatyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi, áleýetti buzýshylardy óz minez-qulqyn baqylaýǵa barynsha tiimdi yntalandyrady.
Áiel janyn túsinbei, oǵan qamqor bolmai mundai ózgerister oryn almas edi. Prezident 3 jyl boiy áiel quqyǵyn shektemeýdi, memleket tarapynan tolyqqndy qorǵaýdy, kvota bólýdi nazarǵa alyp keledi.
Áielderdiń áleýmettik jaǵdaiynyń nasharlaýyna jol bermeý úshin qoldan kelgenniń bárin jasap, olardyń áleýmettik qorǵalýyn arttyrý jáne ál-aýqatynyń naqty ósýi úshin barlyq qajetti sharalardy qabyldap otyr. Osyndai qadamdar bolashaqqa senimdi arttyrady.
Bul vektor sailaýaldy baǵdarlamada da kórinis tabady dep sengim keledi. Sebebi, áielder úshin kúndelikti ómirdi qalyptastyratyn, ony daǵdylaityn, sonyń ishinde otbasy ekonomikasyn, balabaqshalar men ondaǵy oryndardy jáne jaiaý júrginshilerge qol jetimdilik shegindegi barlyq sharalardy, balalarǵa arnalǵan sapaly bilim men meditsinany mańyzdy. Jas ana retinde men qazaqstandyq perzenthananyń ne ekenin bilemin jáne kóptegen jaqsy jáne zamanaýi perinataldyq ortalyqtar bolǵanyn qalaimyn. Áielderge bolashaqqa degen senimdilik qajet jáne ol áielderge qoldaý men qamqorlyqtyń qarapaiym nárselerinen qalyptasady.
Aisana QAHARMAN
