Sońǵy jyldary Qazaqstanda, onyń ishinde Túrkistan oblysy men Shymkent qalasynda qylmystyq-atqarý júiesinde aýqymdy reformalar júzege asyrylyp, jańa ádister engizilip keledi. Sottalǵandardy qaita tárbieleý men olardyń qoǵamǵa beiimdelýine erekshe basymdyq berilýde. Ashyqtyq pen tsifrlandyrý protsesteri de júieli túrde júzege asyrylyp, azamattyq qoǵam men BAQ-pen bailanys nyǵaiyp keledi. Osy rette biz qylmystyq atqarý júiesindegi tyń ózgerister men aldaǵy josparlar jaily Shymkent qalasy jáne Túrkistan oblysy boiynsha Qylmystyq-atqarý júiesi departamentiniń bastyǵy, ádilet podpolkovnigi Saparǵali JUMAǴULOVPEN suhbattasqan edik.
Júieli reforma – izgilendirýdiń bastaýy
– Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda qylmystyq-atqarý júiesin reformalaý baǵytynda qandai negizgi ózgerister júzege asyrylýda? Onyń ishinde Túrkistan oblysy men Shymkent qalasynda oń baǵyttaǵy ózgerister qalai oryndalyp jatyr?
– Sońǵy jyldary Qazaqstannyń qylmystyq-atqarý júiesinde júieli reformalar júzege asyrylyp, halyqaralyq standarttarǵa beiimdelý baǵyty kúsheiip keledi. Memleket sottalǵan azamattardyń quqyǵyn qorǵaý, olardy qaita áleýmettendirý, túzeý mekemelerindegi jaǵdaidy jaqsartý máselelerine erekshe nazar aýdaryp otyr.
Atap aitqanda, qylmystyq-atqarý júiesinde probatsiia qyzmetin jetildirý, jazasyn óteýshilerdi eńbekpen qamtý jáne kásiptik bilim berý máseleleri basymdyqqa ie. Jazasyn ótep shyqqan azamattardyń qoǵamǵa beiimdelýi úshin áleýmettik qoldaý sharalary kúsheitilýde. Sonymen qatar, túzeý mekemeleriniń materialdyq-tehnikalyq bazasy jaqsartylyp, qamaýdaǵylardyń turmys jaǵdaiyn halyqaralyq talaptarǵa sáikestendirý jumystary júrgizilip keledi.
Túrkistan oblysy men Shymkent qalasynda da osy baǵyttaǵy reformalar qarqyndy túrde júzege asyp otyr. Atap aitqanda, óńirdegi túzeý mekemeleriniń infraqurylymy kezeń-kezeńimen jańartylyp, qaýipsizdik sharalary kúsheitilip, sottalǵan azamattardyń quqyqtaryn saqtaý máselesine erekshe kóńil bólinýde. Qazirgi tańda jazasyn óteýshilerdiń kásibi daǵdylaryn damytýǵa arnalǵan arnaiy baǵdarlamalar engizilip, olardy eńbekke baýlý sharalary keńeitilip jatyr.
Budan bólek, probatsiia qyzmetiniń tiimdiligin arttyrý baǵytynda da aitarlyqtai qadamdar jasalyp otyr. Shartty túrde sottalǵan nemese merziminen buryn bosatylǵan azamattardy qaita áleýmettendirý jáne olardyń qoǵamda óz ornyn tabýyna kómektesý maqsatynda jergilikti atqarýshy organdarmen birlesken jobalar qolǵa alynǵan.
Bul bastamalar – elimizdegi quqyqtyq júieni jańǵyrtý men izgilendirýdiń mańyzdy bóligi. Aldaǵy ýaqytta osy baǵyttaǵy jumystardy odan ári jetildirý kózdelip otyr.
Psihologiialyq qoldaý kórsetiledi
– Túrmelerdegi qaita áleýmettendirý (reabilitatsiia) baǵdarlamalarynyń tiimdiligin arttyrý úshin qandai jańashyl ádister engizilip jatyr?
– Qylmystyq-atqarý júiesindegi basty mindetterdiń biri – sottalǵan azamattardy qoǵamǵa qaita beiimdeý, olardyń bostandyqqa shyqqannan keiin áleýmettik ortaǵa sátti enýine jaǵdai jasaý. Bul rette qaita áleýmettendirý baǵdarlamalarynyń tiimdiligi erekshe mańyzǵa ie. Sońǵy jyldary atalǵan baǵdarlamalardy jetildirý maqsatynda birqatar jańa ádister engizilýde.
Aldymen, túzeý mekemelerindegi psihologtar men áleýmettik qyzmetkerlerdiń jumysy júieli túrde kúsheitildi. Sottalǵandardyń psihologiialyq jai-kúiin jaqsartý úshin jeke jáne toptyq terapiia ádisteri keńinen qoldanylyp, minez-qulyqtyq túzetý baǵdarlamalary engizilýde. Bul olardyń ishki senimdiligin qalyptastyrýǵa, qylmysqa qaita barmaýǵa jáne jańa ómir bastaýǵa yntalandyrýǵa baǵyttalǵan.
Sonymen qatar, sottalǵan azamattardy kásiptik daiarlyqtan ótkizý jáne eńbekke baýlý sharalary keńeitilýde. Búginde túzeý mekemelerinde arnaiy kásiptik bilim berý kýrstary uiymdastyrylyp, sottalǵandarǵa qurylys, aǵash óńdeý, tigin isi, aýyl sharýashylyǵy siiaqty túrli salada jumys isteý múmkindigi usynylýda. Bul olardyń bostandyqqa shyqqannan keiingi jumysqa ornalasý múmkindigin arttyryp, qoǵamǵa sińisýin jeńildetedi.
Reabilitatsiianyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – sottalǵandardy áleýmettik beiimdeý maqsatynda mádeni-shyǵarmashylyq jáne sporttyq is-sharalardy uiymdastyrý. Túrme ákimshiligi mádeniet jáne sport basqarmalarymen birlese otyryp, sottalǵandardyń bos ýaqytyn tiimdi ótkizýine múmkindik jasap, túrli baiqaýlar, teatrlandyrylǵan qoiylymdar men sporttyq jarystar ótkizý arqyly olardyń boiynda oń qasietterdi qalyptastyrýǵa kúsh salýda. Bul ádister sottalǵandardyń ishki jan dúniesin damytýǵa, emotsionaldyq turaqtylyǵyn qalyptastyrýǵa yqpal etedi.
Sondai-aq, bosap shyqqan azamattardy jumysqa ornalastyrý boiynsha arnaiy qyzmetter jumysy kúsheitilip, probatsiia qyzmetimen tyǵyz bailanys ornatylǵan. Bul – olardyń qoǵamǵa qaita beiimdelýine jáne qylmysqa qaita barmaýyna baǵyttalǵan mańyzdy qadam.
Jalpy, engizilgen jańashyl ádister sottalǵandardyń áleýmettik jaýapkershiligin arttyryp, olarǵa jańa ómir bastaýǵa múmkindik berýdi kózdeidi. Bul baǵyttaǵy reformalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyp, qaita áleýmettendirý sharalary odan ári jetildirile bermek.
Qatań jaza emes, qoǵamǵa beiimdeý mańyzdy
– Túrme júiesinde halyqaralyq tájiribelerden qandai ozyq úlgiler qoldanylýda? Qazaqstan qylmystyq-atqarý júiesiniń qai eldiń modeline jaqyn bolýyn kózdeidi?
– Qazirgi tańda Qazaqstannyń qylmystyq-atqarý júiesi álemdik úzdik tájiribelerge súiene otyryp reformalanyp, túrme júiesin izgilendirýge baǵyttalǵan jańa ádisterdi engizýde. Bul ózgeristerdiń basty maqsaty – jazasyn ótep jatqan azamattardy qoǵamǵa qaita beiimdeý, olardyń áleýmettik jaýapkershiligin qalyptastyrý jáne bostandyqqa shyqqan soń qylmysqa qaita barmaýyna jaǵdai jasaý.
Álemdik tájiribe kórsetkendei, jazasyn óteýshilerge qatań jaza qoldaný emes, olardy qaita áleýmettendirý mańyzdy ról atqarady. Osy baǵytta Qazaqstan birqatar damyǵan elderdiń, sonyń ishinde Belgiia men Italiianyń qylmystyq-atqarý júiesindegi ozyq úlgilerin negizge alyp otyr. Bul elderdegi túrme júiesi qatań jazalaý qaǵidatynan góri, sottalǵandardy qoǵamǵa beiimdeýge jáne olardyń bolashaqta áleýmettik ortada óz ornyn tabýyna baǵyttalǵan.
Atap aitqanda, Belgiia tájiribesinde sottalǵandardy eńbekke tartý, olardy kásibi daiarlyqtan ótkizý jáne arnaiy áleýmettik baǵdarlamalar arqyly moraldyq-psihologiialyq qoldaý kórsetý keńinen qoldanylady. Qazaqstanda da osy baǵyttaǵy reformalar júzege asyrylyp, túzetý mekemelerinde kásiptik bilim berý, óndiristik sheberhanalar ashý, shaǵyn kásipkerlikpen ainalysýǵa múmkindik berý siiaqty bastamalar engizilýde. Bul sharalar sottalǵandardy paidaly ispen ainalystyrý arqyly olardyń qoǵamǵa qaita qosylýyn jeńildetýdi kózdeidi.
Al Italiia úlgisinde probatsiia qyzmetiniń tiimdiligin arttyrýǵa erekshe kóńil bólinedi. Bul elde sottalǵandarǵa balama jaza qoldaný tájiribesi keń taraǵan, iaǵni olar jazasyn tolyq ótemei turyp, qoǵamda paidaly eńbekpen ainalysý arqyly bostandyqqa erte shyǵý múmkindigine ie bolady. Qazaqstan da probatsiia júiesin jetildirýge basa nazar aýdaryp, shartty túrde merziminen buryn bosatý mehanizmderin ońtailandyrý baǵytynda jumys isteýde.
Jalpy, Qazaqstannyń túrme júiesi birtindep qylmystyq jazalaý saiasatynan góri sottalǵandardy qaita áleýmettendirýge baǵyttalǵan halyqaralyq úlgilerdi engizýge bet burdy. Aldaǵy ýaqytta osy reformalardyń tiimdiligin arttyrý úshin halyqaralyq uiymdarmen birlesken jobalar qolǵa alynbaq. Bul – eldegi qylmystyq-atqarý júiesiniń gýmanizatsiialanýyna jáne qylmys deńgeiin tómendetýge yqpal etetin mańyzdy qadam.
Otbasy men qoǵam – jazasyn ótegenderge tirek bolýy tiis
– Jazasyn ótep shyqqan azamattardyń qaita qylmysqa barýyn (retsidiv) azaitý úshin qandai sharalar qarastyrylýda?
– Ókinishke qarai, bostandyqqa shyqqannan keiin áleýmettik ortaǵa sińise almai, jumys tappai, turmystyq qiyndyqtarǵa tap bolǵan azamattardyń qaitadan zań buzý yqtimaldyǵy joǵary. Sondyqtan retsidivtik qylmystardyń aldyn alý maqsatynda keshendi sharalar júzege asyrylýda.
Eń aldymen, qylmystyq-atqarý júiesinde «qoǵamǵa beiimdelý» dep atalatyn arnaiy baǵdarlamalar engizilip, árbir sottalǵan azamatpen jeke jumys júrgiziledi. Bul baǵdarlama aiasynda jazasyn óteýshilerge psihologiialyq qoldaý kórsetilip, olardyń minez-qulyqtyq daǵdylary men áleýmettik jaýapkershiligin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan treningter ótkiziledi. Psihologtar men áleýmettik qyzmetkerler sottalǵandarmen jeke jáne toptyq terapiia uiymdastyryp, olardyń ómirge degen kózqarasyn ózgertýge yqpal etedi.
Sonymen qatar, eńbekpen qamtý máselesine erekshe kóńil bólinýde. Bostandyqqa shyqqan azamattardyń jumys tabýy – olardyń qaita qylmysqa barmaýynyń eń mańyzdy faktorlarynyń biri. Sondyqtan qylmystyq-atqarý júiesi men jergilikti atqarýshy organdar arasynda áriptestik bailanys ornatylyp, túzeý mekemelerinde sottalǵan azamattarǵa túrli kásiptik bilim berý kýrstary uiymdastyrylýda. Qurylys, aýyl sharýashylyǵy, tigin óndirisi jáne basqa da salalar boiynsha mamandyq igergen azamattar bostandyqqa shyqqan soń jumysqa ornalasý múmkindigine ie bolady.
Budan bólek, probatsiia qyzmetiniń jumysy kúsheitilip, jazasyn ótep shyqqan azamattardy qoǵamǵa sátti beiimdeý úshin arnaiy qoldaý sharalary júzege asyrylýda. Probatsiia qyzmetiniń mamandary olarmen tyǵyz bailanysta bolyp, jumysqa ornalasý, qujattaryn rásimdeý, baspana máselelerin sheshý siiaqty baǵyttarda kómek kórsetedi. Sonymen birge, áleýmettik osal toptarǵa jatatyn tulǵalar úshin arnaiy memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysý múmkindigi usynylady.
Taǵy bir mańyzdy aspekt – otbasy men qoǵamnyń róli. Jazasyn ótep shyqqan azamattardyń qaita qylmysqa barmaýy úshin olardyń jaqyndarymen qarym-qatynasy mańyzdy. Osy maqsatta túrme ákimshiligi men áleýmettik qyzmetter sottalǵandardyń otbasylarymen bailanysyn nyǵaitýǵa yqpal etip, jaqyndarymen qarym-qatynas ornatýǵa jaǵdai jasaýda.
Jalpy, bul sharalar jazasyn ótep shyqqan azamattardyń jańa ómir bastaýyna múmkindik berip, olardyń qaita qylmys jasaýyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan.
Sapa artyp keledi
– Túrkistan oblysy men Shymkent qalasyndaǵy túzetý mekemelerinde jazasyn óteýshilerdiń ómir súrý jaǵdailary qanshalyqty halyqaralyq standarttarǵa sáikes keledi?
– Sońǵy jyldary bul baǵytta aitarlyqtai oń ózgerister oryn alyp, túrme infraqurylymyn jańartý, sanitarlyq jaǵdaidy jaqsartý, meditsinalyq qyzmet sapasyn arttyrý jáne sottalǵandardy eńbekpen qamtý sekildi sharalar qolǵa alynýda.
Qazirgi tańda Túrkistan oblysy men Shymkent qalasyndaǵy túzetý mekemelerinde birqatar qaita qurý jumystary júrgizilip, mekemelerdiń materialdyq-tehnikalyq bazasy jaqsartylýda. Jazasyn óteýshilerdiń turmystyq jaǵdaiyn ońtailandyrý maqsatynda sanitarlyq-gigienalyq normalarǵa sáikestendirý sharalary júzege asyrylyp, mekemelerde taza aýyzsýǵa qoljetimdilik, meditsinalyq kómek kórsetý sapasyn arttyrý, tamaqtaný standarttaryn jaqsartý máseleleri sheshilýde.
Sonymen qatar, halyqaralyq tájiribege súiene otyryp, sottalǵandardyń bos ýaqytyn tiimdi ótkizýge erekshe kóńil bólinýde. Búginde túzetý mekemelerinde bilim berý men eńbekke tartý baǵdarlamalary keńeitilip, jazasyn óteýshilerge kásiptik daiarlyq alý múmkindigi usynylýda. Bul olardyń bostandyqqa shyqqannan keiin jańa ómir bastaýyna septigin tigizedi. Jumysqa ornalasý múmkindigi bar azamattardyń qaita qylmysqa barý yqtimaldyǵy edáýir tómendeitini belgili.
Qazirgi kezde halyqaralyq standarttarǵa tolyqtai sáikes kelý úshin áli de birqatar júieli ózgerister qajet. Degenmen, júzege asyrylyp jatqan reformalar men qaita qurý jumystarynyń nátijesinde sottalǵan azamattardyń ómir súrý jaǵdaiy birtindep jaqsaryp keledi. Aldaǵy ýaqytta bul baǵyttaǵy jumystar jalǵasyp, túzetý mekemelerin jańǵyrtý, sottalǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne olardy qaita áleýmettendirý sharalary odan ári jetildirile bermek.
Sottalǵandar densaýlyǵy – memleket jaýapkershiliginde
– Qamaýdaǵylarǵa meditsinalyq kómek kórsetý qalai uiymdastyrylǵan? Túrmelerde meditsinalyq qyzmettiń sapasy boiynsha qandai máseleler bar?
– 2022 jyldan bastap Qazaqstandaǵy túzetý mekemelerindegi meditsinalyq qyzmet kórsetý júiesi tolyqtai Qazaqstan Respýblikasy Densaýlyq saqtaý ministrliginiń quzyretine berildi. Bul sheshim meditsinalyq qyzmettiń sapasyn arttyrýǵa, sottalǵan azamattardyń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jalpyulttyq standarttarǵa sáikes meditsinalyq kómek alýyna múmkindik berýge baǵyttalǵan.
Qazirgi tańda túzetý mekemelerinde alǵashqy meditsinalyq-sanitarlyq kómek kórsetý ortalyqtary jumys isteidi. Bul ortalyqtar sottalǵandarǵa josparly jáne shuǵyl meditsinalyq kómek kórsetip, túrli juqpaly jáne sozylmaly aýrýlardyń aldyn alý sharalaryn júzege asyrady. Sonymen qatar, aýyr naýqastardy emdeý maqsatynda olardy azamattyq meditsinalyq mekemelerge aýystyrý tájiribesi qoldanylady.
Qylmystyq-atqarý júiesindegi meditsinalyq qyzmet sapasyna qatysty naqty ári jan-jaqty jaýap alý úshin Densaýlyq saqtaý ministrliginiń quzyrly organdary men sala mamandarynyń pikirine júgingen durys bolar edi. Bul baǵyttaǵy jumystardyń aldaǵy ýaqytta qanshalyqty tiimdi júzege asyrylatyny – elimizdegi qylmystyq-atqarý júiesiniń izgilenýiniń mańyzdy kórsetkishteriniń biri bolmaq.
TÚIIN: Qazaqstandaǵy qylmystyq-atqarý júiesiniń jańǵyrýy men izgilenýi qazirgi ýaqytta mańyzdy ári ózekti másele bolyp otyr. Saparǵali Jumaǵulov jetekshilik etetin departament qylmystyq-atqarý júiesin jańǵyrtý baǵytynda aýqymdy reformalardy júzege asyryp, sottalǵandardy qoǵamǵa beiimdeý men olardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa erekshe kóńil bóledi. Onyń basshylyǵymen Túrkistan oblysy men Shymkent qalasyndaǵy túzetý mekemelerinde infraqurylym jańartyp, qoǵamnyń tolyqqandy múshesi bolýǵa kómektesetin kásiptik bilim berý men eńbekke tartý baǵdarlamalary keńeitilýde. Bul ózgerister, óz kezeginde, qylmystyq-atqarý júiesine degen senimdi nyǵaityp, sottalǵandardyń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrýǵa yqpal etedi.
Saparǵali Jumaǵulovtyń ádildigi men kásibi sheberligi onyń basqaryp otyrǵan salasyndaǵy barlyq ózgeristerdiń nátijeli bolýyna negiz bolyp otyr. Ol basqarǵan departament tek jazalaý emes, sottalǵan azamattardyń jańa ómir bastaýyna múmkindik berip, olardyń qoǵamǵa paidaly azamattar bolyp oralýyna jaǵdai jasap keledi. Qabyldanyp jatqan reformalar men engizilip jatqan jańashyl ádister aldaǵy ýaqytta da qylmystyq-atqarý júiesiniń damýynda oń ózgerister ákeletini sózsiz.
Suhbattasqan – Serik JUMABAEV.
