Der kezinde qabyldanǵan tamasha sheshim
Qazaqtyń bir týar aqyny Maǵjan Jumabaev «er túriktiń besigi» dep jyrǵa qosqan Túrkistannyń oblys ortalyǵy bolýy tek túrkistandyqtar úshin ǵana emes, tutas qazaq halqy úshin jáne túrki álemine de asa mańyzdy oqiǵalardyń biri dep bilemin. Sebebi, osyǵan deiin rýhani astanamyz retinde atalyp kelgen qalaǵa endi bildei bir oblystyń júgi júktelip otyr. Bul, árine, qalanyń ósip-órkendeýine oń áserin tigizetin igilikti is. Sonyń arqasynda keshe kúlli túrki áleminiń altyn ordasy bolǵan Túrkistannyń qaitadan túlep, túrlenetin, Táýelsizdik tuǵyrynyń biiktei túsýine ózindik úles qosatyn kezeń týyp otyr. «Osyndai basymdyqtardy eskerip, Elbasynyń Shymkentke respýblikalyq mańyz berip, Túrkistandy oblys ortalyǵy retinde qaita qurýyn tarihi ári ádil sheshim dep esepteimin.
Shymkenttiń de burynǵy biigi alasarmai, burynǵy baǵasy kemimei, odan ári dami túsedi. Bul óńirdiń halqy eńbekqor, saýdaǵa beiim, básekelestikke qabiletti. Oblys ortalyǵy aýysty dep ókinip jatpaǵanyna senimdimin. Árine, azdaǵan qiyndyqtar bolýy múmkin. Máselen, Maqtaaral aýdanynan Shymkentke deiingi qashyqtyq buryn 200 shaqyrym bolsa, endi jańa oblys ortalyǵy Túrkistanmen arada 400 shaqyrym jol jatyr. Odan bólek, bul oblystyń ózenderi oblys aýmaǵynda birkelki taralmaǵan. Túrkistan oblysy jeriniń ońtústiginen soltústik-batysyna qarai Syrdariia ózeni aǵyp ótedi. Syrdariiaǵa Arys (378 shaqyrymdai), Keles (241 shaqyrymdai), Qurkeles (98 shaqyrymdai) ózenderi quiady. Halqy tyǵyz ornalasqan ońtústik-shyǵysynda Arys ózeniniń salalary: Badam, Sairamsý, Aqsý, Jabaǵyly, Mashat, Daýylbaba, Boraldai ózenderiniń sharýashylyq mańyzy zor.
Qarataý jotasynan bastalatyn Bógen, Shaian, Arystandy, Shylbyr, Baiyldyr, Kóksarai ózenderi oblys ortalyǵyn sýmen qamtamasyz etedi.
Jaziar Maqsutqyzy, f.ǵ.k., dotsent:
Óńirdiń áleýeti zor
Túrkistan qalasyna oblys ortalyǵy mártebesin berý jáne aimaqty Túrkistan oblysy dep ataý óte tamasha ári der kezinde qabyldanǵan sheshim dep sanaimyn. Elbasymyzdyń bul sheshimi kóregendilik dep esepteimin. «Budan bylai bul óńir Túrkistan oblysy dep atalatyn bolady. Osy ákimshilik aýmaqtyń qurylymyna ózgeris engizý arqyly bul óńirdiń órkendeýine tyń serpin berýdi kózdegen tarihi qujat bolyp sanalady», - dep Elbasy sheshim shyǵarǵanda tarihty tereńinen tanyǵandar shyn qýandy dep oilaimyn.Osy oraida Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Ońtústik Qazaqstan elimizdegi ekonomikalyq, kólik-logistikalyq, demografiialyq áleýeti zor aimaq ekenin, halqynyń sany millionǵa jetken Shymkent shahary Qazaqstandaǵy eń iri megapolistiń qataryna qosylǵanyn da ataǵanda qaimaǵy buzylmaǵan óńirdiń órkendeýine shyn tilektestik bildirdik.Túrkistan qalasynyń ǵasyrlar boiy Qazaq handyǵy men búkil túrki áleminiń rýhani astanasy bolyp kelgeninen kózi qaraqty jandar habardar.
Shymkentke respýblikalyq mańyzy bar qala mártebesin berý jáne Túrkistan oblysyn qurý tek Qazaqstannyń ǵana emes, sonymen birge Ortalyq Aziia óńiriniń ekonomikalyq múddesi úshin jumys isteýge múmkindik beredi. Eger biz Shymkent pen jańadan qurylǵan Túrkistan oblysynyń áleýetin qarastyratyn bolsaq, neni baiqaimyz? Birinshiden, Shymkentte jáne oblysta óte iri ónerkásip jáne bilim berý nysandary shoǵyrlanǵan. 90-shy jyldary Tuńǵysh prezidenttiń bastamasymen Túrkistanda Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetiniń qurylǵanyn eske alsaq ta jetkilikti. Búginde bul ýniversitet Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary reitinginde laiyqty orynǵa ie bolyp otyr.
Kóptegen stýdentter, onyń ishinde sheteldikter de bilim alyp jatyr. Sonymen qatar búgingi Túrkistan oblysynyń aýmaǵy arqyly «Batys Eýropa – Batys Qytai» jańa zamanaýi dálizi salyndy. Aqparat betterindegi kei derekterge súiensek, biyl Túrkistan oblysynda jalpy uzyndyǵy 968 shaqyrym jol men 5 kópirdiń qurylys-jóndeý jumystaryn júrgizý josparlanǵan. Onyń ishinde 2018 jyldan 21 nysan onyń 435,6 shaqyrymy jol ótpeli bolsa, 2019 jyly jańadan bastalatyn 30 nysanǵa 532,4 shaqyrym jol men 5 kópirge tiisti qarjy qaralǵan eken. Túrkistan qalasy oblysy ortalyǵy mártebesin alǵannan bastap, aýdan qalalardy oblys ortalyǵyna jalǵaityn negizgi joldardyń jaǵdaiyna basa nazar aýdarylýda.
Buǵan qosa, gaz tartý máselesi de sheshilip, óńirde aýyl sharýashylyǵy, shaǵyn biznes qarqyndy dami túsýde.
Marina Ábiljanqyzy, f.ǵ.k.
Demografiialyq ósimge yqpal etedi
Uly Jibek jolynyń boiynda ornalasqan kóne qalaǵa jańa ataý berilýi, Ońtústik Qazaqstan oblysy budan bylai Túrkistan oblysy dep atalýy, ortalyǵy – Túrkistan qalasynyń bolýy oń sheshim ekendigine daý joq. Aqordada «Qazaqstan Respýblikasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysynyń keibir máseleleri týraly» Jarlyqqa qol qoiǵan Tuńǵysh Prezident Túrkistan oblysy týraly pikiri buryn da oń bolatyn.
Elbasynyń «Men qol qoiǵan «Qazaqstan Respýblikasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» Zańnyń 3-babynyń 1-tarmaǵyna sáikes, Shymkent respýblikalyq mańyzy bar qala mártebesine ie boldy. Bul ákimshilik birlik elimizdiń on jetinshi aimaǵy atandy. Al qazaq handyǵy men túrki áleminiń júregine ainalǵan Túrkistan qalasy oblys ortalyǵy bolyp bekitildi», - dep sheshim qabyldaǵanda biraz el janashyrlary «jón» desti. Rásim kezinde ol Shymkenttiń Astana jáne Almaty siiaqty milliondaǵan turǵyny bar qalalardyń qataryna qosylǵanyn da basa aitty. «Bul ákimshilik aýmaqtyń qurylymdyq ózgeristeri osy óńirdiń órkendeýine tyń serpin berýin kózdegen tarihi qujat bolady. Ońtústik Qazaqstan – elimizdegi ekonomikalyq, kólik, logistikalyq, demografiialyq áleýeti zor aimaq. Biyl halqynyń sany millionǵa jetken Shymkent Qazaqstannyń eń iri úsh megapolisiniń qataryna qosyldy, - dedi Elbasy.Osylaisha, qazaq handyǵynyń, basqa da sultandyqtar men handyqtardyń astanasy bolǵan kieli ólkeniń mártebesi biiktei tústi.
Bul oraida tuńǵysh prezident uzaq oilanyp, ábden ii qanyp, pisip-jetilgen sátti qalt jibermei sheshim qabyldady. Óitkeni kóneden kele jatqan arysy túrki dúniesine, berisi qazaq handaryna astana bolǵan bul shahardyń keiingi urpaq úshin, qazirgi elimizdiń saiasi ustanymyna ainalǵan jańǵyrýdyń is júzindegi kórinisi úshin asa mańyzy bar. Rasyn aitqanda, bizdiń rýhani qainarymyz – Túrkistan. Eger bul meken qadirli-qasietti bolmasa ultymyzdyń ulylary Esim han, Abylai hannan bastap, bul jerdi ózderine máńgilik mekeni retinde tańdamas edi. Bul bir.
Ekinshiden, atalmysh sheshimniń ekonomikalyq ta qajettiligi bar. Túrkistan ólkesi jyly raily, adamdar ómir súrýge qolaily. Sol sebepti, onda orta jáne shaǵyn biznesti damytý arqyly eldiń ál-aýqatyn jaqsartýǵa bolady. Ári qarai sabaqtai aitsam, ekonomika jaqsarsa, halyqtyń demografiialyq ósimi artady, turmysy jaqsarady. Demek, bul qazaq qoǵamy úshin – ekonomikalyq, saiasi, rýhani úshjaqty paidasy bar sheshim.
Vladimir Shnaider, f.ǵ.k., dotsent:
Bul - ǵalamdyq tájiribe
Negizi oblys ortalyǵyn kóshirýdiń ekonomikalyq negizdemesi men qosa, rýhaniiat turǵysynda da oń ózgeristerge bastaý bolatyny qisynǵa keledi. Túrkiia Respýblikasynyń qai prezidentiniń aiaǵy qazaq jerine tise de, Túrkistanǵa barmai eline oralmaidy. Bul ózimiz kórip júrgen jaǵdai. Qoja Ahmet Iassaýi kesenesin dinniń dińgegi, ulystyń uiytqysy dep biledi. Qazaq-túrik ýniversitetiniń osy qalada irgesiniń qalanýy alystaǵy aǵaiyndardyń baýyrmaldyǵy dep baǵalaimyz. Demek, bundai betburysqa Túrkiianyń da oń kózǵaras tanytýy ǵajap emes. Máselen, biylǵy jyldyń basynda Túrkistan oblysynyń 40 pedagogy Túrkiia Respýblikasynda tájiribe almasyp qaitypty. Halyqaralyq baǵdarlama Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń ótken jylǵy Joldaýyndaǵy ustaz mártebesin kóterý týraly tapsyrmasynan sáikes júzege asypty.
«Túrkistan — eki dúnie esigi ǵoi, Túrkistan— er túriktiń besigi ǵoi» ,-dep eski Iassy qalasyn jyr besikke salyp áldilegen Maǵjan Jumabaevtyń eki shýmaq óleńiniń ózi nege turady?! Qalai aitqanda da bul usynysty eldiń jelpine qabyldaǵany jaqsylyqtyń nyshany dep aitýǵa bolady.
Biz órkendep, damyp kele jatqan elmiz. Sondyqtan bizge dál osyndai óte mańyzdy sheshimder qajet. Óitkeni elimizde dál búgingi zaman aǵymyna sáikes iri megapolis qalalar paida boldy. Álemdik ekonomika tarihyna nazar salsaq, eldiń ál-aýqatyn kóteretin osy iri qalalar. Bul shaharlardyń basty ereksheligi – ákimshilik-qurylymdyq ortalyqtan tys bolýy tiis. Sebebi megapolister ózin-ózi qamtamasyz etip qana qoimai, respýblika biýdjetine donor bola alady. Bul ǵalamdyq tájiribe.
Osy oraida, búgingi qabyldanǵan sheshimi arqyly Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev bolashaqta donorlyq múmkindikke ie taǵy bir qurylymdy jasai aldy. Odan keiin bul sheshimniń men úshin rýhani mańyzy – jańa aimaqtyń Túrkistan oblysy dep atalýy jáne onyń ortalyǵy qazaqtyń kúlli ulylaryna máńgilik meken bolǵan Túrkistan qalasynyń tańdalýy.
Endigi bir másele – bolashaqta boi kóterýi tiis jańa qala naǵyz qazaqy standartyn saqtaǵan mazmun, ári ejelgi túrkilik mádeniettiń jańa zamandaǵy kelbetine sai jańǵyrtylsa degen niet bar.
Ǵylymqal Manani, magistr:
Rýhani astananyń áleýeti artyp keledi
Kúlli musylman halqy úshin kieli sanalatyn Túrkistannyń tanymaldylyǵyna talas joq. Arǵy tarihy Shaýǵar, keiinnen Iassy, al búgin Túrkistan degen atymen álemge tanylǵan kóne qalaǵa alys-jaqynnan at shaldyryp keletinder de az emes. Sebebi, Túrkistan - qazaq memleketin, qazaq handyǵyn qurýda úlken róli bar qala.
Túrkistannyń oblys ataýy retinde qaita jańǵyryp jatqany, Elbasymyz Túrkistandy «búkil túrki halqynyń rýhani astanasy» dep ataýy, Túrkistan qalasyna úlken abyroi jáne sonyń arqasynda búkil túrki tildes halyqtarmen bailanysymyz arta túspek. Osy turǵydan alǵanda, eger Túrkistandy oblys ortalyǵy bolýy, onyń kórkeiip-kóriktenýine de keń jol ashýy dep eseptegen jón. Bul – bir. Ekinshiden, qansha degenmen oblys ortalyǵy degen statýs berilýi, kóptegen memlekettik mekemelerdi ornalastyratyn jańa ǵimarattar boi kóterip, zamanaýi qurylystar da qarqyn alady degen sóz. Bul óz kezeginde bastalyp ta ketti. Al, jańadan salynyp jatqan úiler qalanyń kireberisindegi móltekaýdandardan boi kóterýde. Bári de búgingi arhitektýralyq talap údesinen shyǵatyndai ózara úndesip jatyr.
Túrkistannyń oblys ortalyǵyna laiyq tusy – onyń saýda-sattyq ortalyǵy retinde jaqsy jolǵa qoiylǵandyǵy. Ar jaǵyndaǵy Qyzylorda halqy negizinen osy Túrkistanǵa kelip saýda jasaidy. Kúni-túni úzilissiz jumys isteitin bazary bar. Iaǵni, kelim-ketim kóp. Barys-kelis pen alys-beris bar jerde qala ózdiginen dami beretini belgili. Oǵan oblys ortalyǵy degen mártebeniń berilýi, onsyz da tirshiligi qyz-qyz qainap jatqan rýhani astananyń áleýeti artyp, az ýaqyttyń ishinde adam tanymastai bolyp damyp ketýine zor yqpal bolyp otyr.
Túrkistan oblysynyń qurylýy ekonomikalyq, áleýmettik, rýhani máselelerde óńirge tyń serpin beretin boldy. Bul ózgeristiń barlyǵy shahardyń gúldenýine zor úles qosady. Yntymaǵy uiysqan aimaqtyń tatýlyǵyn ári qarai sabaqtai túsedi. Túrkistan ataýy qandai mártebege de, madaqqa da laiyqty. Endi jergilikti halyq aldynda osyndai mártebeli ataqqa sai bolý mindeti tur.
Ásel Birjan, filologiia ǵylymdarynyń magistri, «Turan-Astana» kolledj direktorynyń orynbasary7
