Dalanews.kz caýaldasqan sarapshylardyń sózinshe Orta Aziia aimaqty ornalasý shekarasymen ǵana shekteitin, jalqy ataý. Al Túrkistan ataýynyń tarihi-mádeni máni bar.
Orta Aziiany Túrkistan dep oryndy ma? Oryndy bolsa, jýyr arada oryndala qoia ma? Aimaqtyń Túrkistan atalýyn teriskeidegi kórshimiz qalai qabyldaidy?
Saiasattanýshy Marat Shibutov Orta Aziia týraly aitqanda túrli jaǵrafiialyq jáne saiasi terminderden arylyp, túrki dúniesin tikelei Túrkistanmen bailanystyrý tiis dep esepteidi.
«Orta Aziia atty syrt kúshter teligen ataýdan arylyp, Túrkistan toponimin qaita «tiriltýimiz» kerek. Túrkistan demek, «Túrkiler eli». Túrkistan kúlli túrki áleminiń rýhani astanasy ǵana emes, ol sonymen qatar saiasi integratsiiaǵa bastamashy bolatyn áleýetke ie», – deidi Shibutov.
Ózbek saiasattanýshysy Bahtiiar Erǵashev ta osy ustanymda.
«Orta Aziia ataýyn marqum Islam Kárimov unata bermeitin. Árkez «Túrkistan – bizdiń ortaq úi» dep otyratyn-dy. Kitabynda da osy ideiany qoldap «Túrkistan – asa qasterli ataý» degendi qaitalaýmen boldy.
Orta Aziia Túrkistan dep atalar bolsa, bul óz kezeginde aimaqtaǵy elderdiń bir odaqqa birigýin jedeldeter edi. Bizdiń dástúrimiz de, daǵdymyz da, tarihymyz da, taǵdyrymyz da ortaq. Túrkistan dep atalar bolsaq, bul birigýge bastaityn baýyrlastyqtyń basty qadamy bolar edi», – deidi ol.
Shibutovtyń pikirinshe Túrkistan jai ǵana qala ataýy emes, tutas aimaq ataýy.
«Túrkiler eli» týraly alǵashqy málimetter VII ǵasyrdaǵy tarihi jazbalarda kórinis bergen. Ulan-ǵaiyr atyrapty sharlap shyqqan arab jáne parsy saiasathatshylary aimaqty «Túrkiler eli» dep ataǵan. Túrkilerdiń sany kóbeigen saiyn Túrkistannyń aýmaǵy da keńeie tústi. Tutastai alǵanda qazirgi Túrkistan (Orta Aziia) qonys tepken jer bir kezgi Túrki qaǵanatynyń aýmaǵy», – deidi ol.
Alaida Bahtiiar Erǵashevtyń aitýynsha Orta Aziianyń ataýyn aýystyryp, Túrkistan atty tarihi túsinikti «tiriltý» teriskeidegi kórshimizge unamaýy múmkin.
«Túrki elderiniń Túrkistan týynyń astyna birigip, aimaqtaǵy iri oiynshyǵa ainalýyn Resei áste quptamaidy. Bul másele aimaqtyq deńgeide kóteriler bolsa, Máskeý «orys álemin» jeleý etip, tyrnaq astynan kir izdeýge kóshýi ábden múmkin».
Al Marat Shibutovtyń pikirinshe, sońǵy kezde AQSh biligi «Úlken Orta Aziia» ataýyn qoldanysqa engizýge tyrysyp baǵýda.
«Úlken Orta Aziiaǵa» Aýǵanstandy da qosyp qoiǵan. Munyń saiasi astary aiqyn. AQSh bizdiń elderdiń Aýǵanstannyń «demeýshisi» bolǵanyn qalaidy. Aýǵanstandy ekonomikalyq tyǵyryqtan shyǵarýǵa bizdiń elderdi de jaýapty etkisi keledi», – deidi ol.
Zertteýshi, etnograf Tynymbai Dairabai aqyn Maǵjan Jumabaevtyń «Túrkistan» atty tolǵaýynan mysal keltirgen eken.
«Túrkistan – eki dúnie esigi ǵoi, Túrkistan er túriktiń besigi ǵoi...» deidi Maǵjan. Demek, Túrkistan – túrki halyqtarynyń, odan da keńirek aitsaq, Shyǵys halyqtarynyń aq ordasy, astanasy bolǵanyn ańǵaramyz.
Tarihi qujattar Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iasaýi kesenesiniń sol tusta-aq álemge belgili bolǵanyn rastaidy.
Túrkistan aty shyǵys jazbalarynda VIII-IH ǵasyrlarda atala bastaǵan. Arab zertteýshisi Ibn Hordadbek Túrkistandy «Túrkiler eli» dep jazsa, geograf ál-Iakýba bir eńbegine: «Túrkistan» dep at qoiǵan», – deidi ol.
Dairabaidyń pikirinshe Túrkistan ataýynyń búkil túrki jurtyna máshhúr bolýy – sopylyq ilimniń iri ókili Qoja Ahmet Iasaýi iliminiń etek jaiýymen jáne Aqsaq Temirdiń jarlyǵymen salynǵan búginde kúlli túrki jurtyna áigili Qoja Ahmet kesenesimen bailanysty.
«Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi týraly ǵalymdar, zertteýshiler HVII-HVIII ǵasyrdan beri jazyp keledi. Osy bir ǵajaiyp eskertkish-keshen jaily qanatty sózder de keń taraǵan. «Mádinada – Muhammed, Túrkistanda – Qoja Ahmet» dep, Túrkistandy erekshe qala sanaityndar da az emes. Munyń ózi túrki ǵana emes, shyǵys halyqtary arasynda da Túrkistannyń qadiri men qasietin aiǵaqtasa kerek», – deidi zertteýshi.
Al, siz qalai oilaisyz, oqyrman? Orta Aziiany Túrkistan dep oryndy ma? Oryndy bolsa, jýyr arada oryndala qoia ma? Aimaqtyń Túrkistan atalýyn teriskeidegi kórshimiz qalai qabyldaidy?..
Rollan MUQAMETQALIEV
