Bul sensatsiialyq jańalyq kóptegen eldegi prezident pen sheneýnikterdi kádimgidei typyrshytyp qoidy. Basy aqtalýdy bastap ta ketti. Onyń ishinde tóbe kórsetetin bizdiń shendiler, ázirge únsiz.
Osy jaitqa bailanysty saiasatker Ámirjan Qosanov óz oiyn bildirgen eken.
Dalanews.kz sarapshynyń sózin oqyrman nazaryna usynady.
...
Maqtanǵym kelmeidi, ondaidy múlde unatpaimyn. Biraq, búgin óz-ózimdi ustai almadym, qalai degenmen de kóripkeldik bir qasietim bar-ei meniń de. Kúni keshe BAQ-tar memlekettik qyzmetkerler men olardyń týystarynyń aqshalai operatsiialary men múlkin qadaǵalaýǵa alýdy kózdeitin zań jobasyn Májilistiń maquldaǵanyn jarysa jazdy.
Bul arada kózge erekshe túsetin túzetý qadaǵalaý otbasy múshelerine de qatystylyǵy, iaǵni jubaiyna da. Odan bólek, jaqyn týystary degen jerine keletin bolsaq, bul arada anyqtama «Neke jáne otbasy týraly» kodeksten alynyp otyr, onda jaqyn týystaryna ata-anasy, balalary, aǵalary, ápkeleri, ata-ájesi jáne nemereleri jatady».
Osylai dep túsindiredi bul ózgeristi engizýdi usynýshylar...
Ózderińiz biletinderińizdei, men aldynda álemjelide de jazǵan edim: “naqty qazirgi jaǵdaida qazaqstandyq kodeks shendi-shekpendilerdiń jaqyn týystaryn anyqtaý úshin jetkiliksiz” dep.
Qazaqtardyń týystyq tamyry tereńge boilaidy: mysal úshin kúieýbalasy degen bar, áke men sheshesi jaǵynan da aralas-quralas týystar kóp, sondai-aq kelinderi men quda-qudaǵilaryn qalai nazardan tys qaldyrasyz...
Bizdegi saiasi klandar týystar dep atalatyn jasaqtan quralyp, tartylyp otyratyny ashy da bolsa, basqa túsken shyndyq. Odan bólek, bul tizbekten toqaldardy qalai shet qaldyramyz. Iaǵni aqsha men men múlik osy tizimdegilerdiń kez kelgeniniń atyna tirkelýi múmkin.
Mine, aitqanym aidai keldi!
Apta bastalǵaly el-jurtty (álemdi de!) ushy-qiyry kórinbeitin, baqylaýǵa áste kelmeitin offshorlyq keńistikke qatysty taǵy bir sensatsiialyq jańalyq dúrliktirip jatyr.
Uiymdasqan qylmys pen sybailas jemqorlyqty zertteý ortalyǵy (OCCRP) «Pandora Papers» dep atalatyn jańa jahandyq qujattyń derekterin syzdyqtatyp jariialai bastady. Onda otyzǵa jýyq qazirgi jáne burynǵy memleket basshylary men úsh júzden astam sheneýnikter de júr, sonyń ishinde bizdikiler de tóbe kórsetedi.
OCCRP búi deidi: «Ult kóshbasshysyna jaqyndyǵymen belgili eki oligarh offshorlyq kompaniialarmen kúrdeli kombinatsiialar júrgizip, aqyrynda olar jumbaq jaǵdaida sol tulǵanyń beiresmi úshinshi áieline 30 million dollar aýdarady».
Basylym onyń esimin de jariialap jiberdi: Ásel Qurmanbaeva dep!
Endi Elbasy men osy kelinshektiń arasyndaǵy qandai da bir yqtimal bailanystar bar-joǵyn qaýzap jatpai, ony talqy nazarynan ádeii ysyryp tastap otyrmyn. Óitkeni men bireýdiń ishki ómirine aralasyp, sóz qylǵandy jek kóremin, aitsam tek saiasi máselelerdi qozǵaimyn.
Ózderińiz kórip otyrǵandaryńyzdai, «Pandora Papers» qujatynda aty atalǵan kóptegen saiasatkerler men memleket basshylary óz betinshe túsinik berip, aqtalýǵa tyrysyp jatyr. Keibireýleriniń bul qolynan keldi, al keibireýleriniń murny tasqa tidi.
Al Elbasynyń ainalasyndaǵylar bolsa áli únsiz, sóitip, ózderi túrli qaýesetterdiń taraýyna jol berýde. Degenmen OCCRP jariialaǵan maqalada tóbe kórsetken oligarhtar tabiǵi resýrstardy satýmen tikelei bailanystylar, al Konstitýtsiiaǵa sáikes onyń bári halyqqa tiesili, negizi. Endeshe, salyq tóleýshiler bul aqshanyń qaidan paida bolǵanyn, offshorlyq shottardyń kimdiki ekenin bilýge, qyzyǵýshylyq tanytýǵa quqyly.
Sonymen qatar, bul arada orasan zor soma týraly sóz bolyp otyr, onyń iesi kim, jerlesterine túsindirsin bul aqshanyń qaida shyqqanyn, álde Elbasy eshqashan kásipkerlikpen ainalyspaǵan adam ba, jyldar boiy bir jalaqymen (olai bolsa, jalaqynyń da mólsherin bile otyrsaq, órkenietti elderdegidei) jáne ózi jazǵan kitaptarynyń qalamaqysyna ómir súrip kele me?..
Taǵy bir aspekt – moral jaiy.
Bul arada biliktegiler áldeqashan umyt qaldyrǵan otbasylyq qundylyqtar siiaqty qarapaiym nárseni aityp otyrmyn. Kez kelgen adam, onyń ishinde myqtymyn degender de jeke ómirin ózi qurýǵa, oǵan qol suǵylmaýyna quqyly: ajyrassa da, jańa otbasyn quramyn dese de ózi biledi.
Prezidentter de adam balasy, olar da óz ómirin qurýǵa quqyly. Biraq órkenietti álemde bul protsess qoǵam úshin únemi ashyq bolady.
Nesin jasyraiyq, bizde tómengi satydaǵy bastyqsymaqtar joǵarydaǵylardyń qylǵanyn kórip, olar da qalys qalǵysy kelmeidi, toqal degendi bailyq pen biliktiń atribýty sekildi sanaidy.
Úlgili otbasy degenniń, tárbiege negiz moraldyq qundylyqtardyń qandai bolatynyn memleket basshylary ózi bastap úlgi retinde kórsetpese, ony basqa kim jasaidy?
Elbasynyń beiresmi áielderi týraly ol kisini jaqtyra bermeitinderdiń ádeii týdyratyn qaýeseti bolýy múmkin degendi belgili bir deńgeide moiyndaimyn. Endeshe, mundai alypqashpa sózdi joqqa shyǵaryp, bir ret bolsyn «áý» deýi kerek qoi.
Bir qyzyǵy, Elbasynyń jeke ómiri týraly málimetterdi eger buryn saiasi oppozitsiiaǵa jaqyn buqaralyq aqparat quraldarynyń, jekelegen saiasi qashqyndardyń jazýyna batyly jetse, qazir baiqaimyn, jaǵdai ózgergen: endi oppozitsiialyq BAQ-qa esh qatysy joq, keibir qoǵam belsendileri de, jeke adamdar da ashyqtan ashyq aityp, óz pikirimen bólise beretin bolǵan.
Mundai ózgeristegi medialyq sanany qaltarysta qaldyrýǵa áste bolmaidy, bul da bir úlken kórsetkish: moraldyq-psihologiialyq betburys jasap, «Ne bel ketedi, ne belbeý ketedi» degen azamattarymyzdyń jańa ózgeriske daiyn ekenin osydan baiqaýǵa bolady.
Al Ult kóshbasshysynyń bul rette tyrs demei únsizdik tanytýy, osy jaǵdaiǵa degen kelisiminiń belgisi dep qabyldaýǵa bolatyn sekildi. Basqa ony qalai túsindirýge bolady?..
Osy tusta...
Memlekettik kirister komitetiniń málimetinshe, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bes institýtsionaldyq reformany iske asyrý jónindegi 100 naqty qadam – Ult josparynyń 42-qadamyn jáne Qazaqstan Respýblikasynyń Sybailas jemqorlyqqa qarsy strategiiasyn oryndaý úshin 2021 jyldyń 1 qańtarynan bastap, jalpyǵa birdei deklaratsiialaý kezeń-kezeńimen engizilip jatyr. Osy jalpyǵa birdei deklaratsiialaý kezinde memlekettik qyzmetkerlerdiń shetelde qansha banktik shottary, jyljymaityn múlikteri men kólikteri bary eseptelgen. Deklaratsiiany usynǵan 497 myń jeke tulǵanyń 440-ynda sheteldik bankterde jeke shoty bar. Shottaǵy aqshanyń jalpy somasy 691 mlrd teńge.
Tsifrlarǵa sensek, qazaqstandyq sheneýnikter aqshasyn Resei Federatsiiasynda, Amerika Qurama Shtattarynda, Shveitsariia bankterinde saqtaǵandy táýir kóredi.
Sondai-aq 494 jeke tulǵa 26 eldegi 666 jyljymaityn múlik obektisin deklaratsiialaǵan, onyń ishinde 436 obekti – Reseide, 44-i – Birikken Arab Ámirlikterinde, 38-i Túrkiiada jáne t.b.
1 030 jeke tulǵa 49 shet memlekette tirkelgen 1 198 kólik quralyn qujatta kórsetken. Ol kólikterdiń 292-si – Reseide, 235-i – Armeniiada, 221-i – Japoniiada, 162-si Germaniiada bolyp shyqty. Basqa da elderde tirkelgen kólikter bar. Biraq eń kóp kólik tirkelgen elder osy atalǵandar.
Deklaratsiia tapsyrǵan 47 azamattyń bizdiń elden tys 57 zańdy tulǵaǵa qatysý úlesi bar. Bul Resei, Kipr, Arab Ámirlikteri syndy elderdegi kásiporyndardyń, mekemelerdiń aktsioneri, quryltaishylardyń biri degen sóz.
1585 jeke tulǵa 11 elde 1 603 jyljymaityn múlik obektisiniń qurylysyna qatysý úlesiniń bar ekenin kórsetti. Buǵan qosa, 116 adam investitsiialyq altyndy jariialady; 25 elde 918 adam baǵaly qaǵazdary baryn usyndy; 635 investitsiialyq pai qorlarynda 608 adamnyń paiy bar; 212 adamnyń 218 ziiatkerlik menshik, avtorlyq quqyq obektisi bar; 355 adamnyń debitorlyq, 578 adamnyń kreditorlyq bereshegi bar. 1 704 jeke tulǵa 2 327 nysandy senimdi basqarýǵa bergen.
Ázirlegen, Aiaýlym ShAIMARDAN
