Nazarbaev Ýniversiteti janyndaǵy Ulttyq taldaý ortalyǵynyń (National Analytical Center) saiasat jónindegi sarapshysy ári aǵa ǵylymi qyzmetkeri Arýjan Meiirhanova Qazaqstanda qurylǵan atom energetikasy jónindegi agenttik, elimizdiń bul saladaǵy áleýeti turǵysynda pikir bildirdi,- dep habarlaidy Dalanews.kz.
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev biyl 15 naýryzda atom energetikasy jónindegi jańa agenttikti qurý týraly jarlyqqa qol qoiyp, elimizdiń energetikalyq bolashaǵyn atommen bailanystyratynyn resmi túrde jariia etti. Úsh atom elektr stantsiiasynyń qurylysy men tolyqqandy iadrolyq klaster qalyptastyrýdy maqsat etken bul bastama elimizdi jahandyq energetikalyq trendtiń bir bólshegine ainaldyrmaq.
Osy oraida, Qazaqstanda tek alyp iadrolyq stantsiialar ǵana emes, sońǵy jyldary jii aitylyp júrgen shaǵyn modýldi reaktorlarǵa (SMR) oryn bar ma degen saýal týyndaidy. Prezident Toqaevtyń atom energetikasyn damytýǵa degen talpynysy osy tehnologiiany da el ishinde engizýge múmkindik bere me?
Qazaq biliginiń qazirgi ustanymyna súiensek, shaǵyn modýldi reaktorlarǵa degen qyzyǵýshylyq bar, biraq ázirge ol tek qana «uzaqmerzimdi perspektivadaǵy múmkindik» retinde qarastyrylýda. Byltyrǵy jyly Energetika ministrligindegi iadrolyq energetika jáne ónerkásip departamentiniń sol kezdegi basshysy Ǵumar Serǵazin «2030 jyldan keiin Aqtaý men Kýrchatov qalalarynda SMR reaktorlaryn salýǵa bolady» dep málimdegen edi. Al sol jyldyń sońynda sol kezdegi Energetika ministri, qazirgi ýaqytta atom energetikasy agenttiginiń basshysy bolyp taǵaiyndalǵan Almasadam Sátqaliev AQSh-tyń NuScale jáne GE-Hitachi kompaniialarymen shaǵyn reaktorlardy salý týraly kelissózder bastalǵanyn habarlady. Degenmen, bul kelissózder ázirge tek zertteý deńgeiinde qalyp otyr.
Bul tehnologiia Qazaqstanǵa qanshalyqty qolaily?
Shaǵyn modýldi reaktorlardyń negizgi artyqshylyqtary retinde mamandar olardyń qaýipsizdigin, salystyrmaly túrde shaǵyn aýmaqqa ornalastyrý múmkindigin jáne qysqa merzimde salynyp bitýin ataidy. Ádettegi iri atom elektr stantsiialarynan shamamen úsh ese az qýat óndiretin SMR reaktorlary bastapqy investitsiiany tómendetýge múmkindik beredi, sondai-aq olardy energiiany tutyný qajettiligine qarai kezeń-kezeńmen kóbeitýge bolady.
Onyń ústine, mundai reaktorlardy burynǵy kómir stantsiialarynyń aýmaǵyna ornatý arqyly qosymsha jer satyp alý men jańa infraqurylymǵa shyǵyndanbai, qarjyny 15%-dan 35%-ǵa deiin únemdeýge bolady. Mysaly, Qazaqstanda elektr energiiasynyń shamamen 66%-yn kómir stantsiialary óndiredi. Eger shaǵyn reaktorlardy dál osy eski kómir stantsiialarynyń ornyna ornatsa, bul bir jaǵynan ekologiiaǵa ziian keltiretin kómirden qutylýǵa, ekinshi jaǵynan sol salanyń mamandaryn jumyssyz qaldyrmai, olardy jańa tehnologiialarǵa tez beiimdeýge múmkindik beredi.
Alaida, shaǵyn reaktorlardyń artyqshylyqtarymen birge, kemshilikteri de joq emes. Birinshiden, bul tehnologiia álemde áli tolyq synaqtan ótpegen. AQSh-tyń NuScale jáne GE-Hitachi sekildi aldyńǵy qatarly kompaniialarynyń ózi de ázirge kommertsiialyq deńgeide tolyqqandy jumys isteitin SMR reaktorlaryn ornatqan joq. Qazaqstannyń da osy kompaniialardy alǵashqy iri atom jobasynyń short-listinen alyp tastaýynyń sebebi – dál osy reaktorlardyń tolyqtai dáleldengen tájiribesiniń joqtyǵy.
Sonymen qatar, keibir zertteýlerdiń nátijesi boiynsha, SMR reaktorlary kádimgi iri reaktorlarǵa qaraǵanda radioaktivti qaldyqtardy kóbirek shyǵarýy múmkin ekeni aitylǵan. Buǵan qosa, shaǵyn reaktorlardyń qýat birligine shaqqandaǵy quny da qymbatqa túsýi yqtimal, sebebi úlken stantsiialarǵa qaraǵanda olardyń óndiristik masshtabyn keńeitý ońai emes.
Degenmen, shaǵyn modýldi reaktorlar bolashaqta búkil álemdik atom energetikasynyń 10%-na deiingi bóligin quraýy múmkin degen boljam da joq emes. Halyqaralyq energetika agenttiginiń (IEA) zertteýi boiynsha, eger memleketter bul tehnologiiany qoldaý maqsatynda tiisti qarjylai kómek, zańdyq retteý men innovatsiialarǵa jaǵdai jasasa, aldaǵy 20 jylda SMR reaktorlary álemdik energetikada jańa trendke ainalýy ábden múmkin.
Búgingi tańda álemde SMR reaktorlary boiynsha naqty ári tabysty jumys istep turǵan mysaldar óte az. Ázirge tek Qytai men Reseide ǵana shaǵyn modýldi reaktorlar sátti túrde qoldanysqa engizildi.
Qazaqstannyń kórshileri bul baǵytta ne istep jatyr?
Qazaqstannyń kórshileri arasynda SMR tehnologiiasyn engizýge naqty qadam jasaǵan memleket – Ózbekstan. Reseidiń «Rosatom» korporatsiiasymen kelisimge kelgen Ózbekstan biligi Djizaq oblysynda árqaisysynyń qýaty 55 megavatt bolatyn alty shaǵyn reaktordan turatyn atom stantsiiasyn salmaqshy. Bul joba Ózbekstanda 2029 jyly alǵashqy reaktordyń iske qosylýymen bastalyp, tolyq aiaqtalýy 2033 jylǵa josparlanǵan. Sondai-aq, Qyrǵyzstan da «Rosatommen» osyǵan uqsas eki reaktordan turatyn shaǵyn atom stantsiiasyn salý týraly kelisimge keldi.
Osylaisha, Qazaqstan kórshi elderden shaǵyn reaktorlar boiynsha daiyn, ári tájiribeli mysaldardy kóre alady. Bul óz kezeginde elimizdiń SMR tehnologiiasyna degen kúmán-kúdigin seiiltýi múmkin.
Prezident Toqaevtyń atom energetikasyna degen batyl qadamy Qazaqstannyń aldaǵy onjyldyqtaǵy energiia salasyn túbegeili ózgerte alady. Degenmen, Qazaqstan SMR tehnologiiasyna ashyq kózqarasta bolǵanymen, bul baǵyttaǵy naqty sheshimderdi álemdik tájiribe tolyq pisip-jetilgen soń ǵana qabyldaýǵa daiyn.
Jalpy alǵanda, shaǵyn modýldi reaktorlar Qazaqstan úshin alystaǵy arman emes, uzaqmerzimdi strategiialyq jospardyń mańyzdy bólshegi bolýy múmkin. Osy tehnologiianyń múmkindikteri men kemshilikterin jan-jaqty saralap, álemdik tájiribeden sabaq ala otyryp, Qazaqstan óz energetikalyq bolashaǵyn senimdi ári qaýipsiz negizde qura alady. Prezident Toqaevtyń atom energiiasyna erekshe mán berýi osy baǵyttaǵy sheshýshi faktorlardyń biri bolmaq. Eń bastysy, bizge qajettisi – asyqpai oilanyp, sapaly tehnologiia men qaýipsizdik standarttaryna sai keletin jobalardy tańdaý.
Derekkóz: atlanticcouncil.org
