«Tiltanymdyq álipbi» degenimiz qandai álipbi? Qazaq grammatologiiasyndaǵy tiltanymdyq álipbi degenimiz – álipbidegi áripter tildegi dybystardyń negizgi reńkin, maǵyna ajyratatyn túrin tańbalaityn, álipbidegi áriptiń mazmunyna fonema mazmuny sáikes keletin, negizinen, bir dybys bir árippen (tańbamen) beriletin álipbi.
Tiltanymdyq álipbidiń ereksheligi nede? Basty erekshelikteri– ortaq túrki álipbii negizinde jasalǵandyqtan túrik, ázerbaijan, túrikmen álipbilerine uqsas (1), bir dybys bir árippen tańbalanady (2), tildiń fonologiialyq júiesine latyn álipbiiniń grafikalyq mazmuny sáikes keledi (3), bir ne eki aiyrym belgileri bar fonemalardyń tańbasy ózara uqsas, birinen biri shyǵarylady: daýysty dybystar júiesiniń jińishke juby uqsas fonemadan ýmlaýt arqyly ajyratylady (a-ä, o-ö, u-ü, i-ɪ) (4), daýyssyzdardyń juby «aishyq», «sedil» belgilerimen aiyrylady (g-ğ, s-ş, n-ŋ) (5), sondyqtan saýat ashýda, til úirenýde tańbalardyń bul júiesi jeńildik týǵyzady (6).
Tiltanymdyq álipbidiń avtorlary kimder? Eń alǵashqy avtory filologiia ǵylymdarynyń doktory, akademik Á. Qaidar (1991j.) (Qaidarov Á. Latyn álipbiiniń bolashaǵy zor // Ana tili. 24.10.1991.), odan keiingi jetildirgen nusqasyn usynǵan professorlar Álimhan Júnisbek, Kóbei Husaiyn jáne Nurgeldi Ýáli (1995j,), odan da jetildirgen nusqasyn professor Álimhan Júnisbek (1999j.) jáne odan ári A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń ǵalymdary usynǵan jobalar (2007, 2016j.) (Latyn grafikasy negizindegi qazaq álipbii: tarihy, taǵylymy jáne bolashaǵy A:Arys, 2007. 410b. 233-237bb., sondai-aq «Jańa ulttyq álipbi negizinde qazaq jazýyn reformalaý» Almaty, 2016j.395b.monografiialarynda kórsetilgen).
Tiltanymdyq álipbidiń neshe nusqasy bar? Keibir aiyrmashylyqtaryn eseptemegende, dál qazirgi ýaqytta tiltanymdyq álipbidiń 2 jobasy bar. Basty aiyrmashylyǵy: akademik Á.Qaidarovtan beri kele jatqan 1-jobada w árpi qazirgi y dybysyn (taw, uwaq, tuwɪs), al ý tańbasy qazirgi i dybysyn beredi (say, ɪyɪq, kiyim), al 2-jobada bul áripter u jáne i nemese núktesiz i-men beriledi: tau, uaq, tuɪs; sai, iyq, kiɪm, Bitispes daý osy eki áripte! Basqa áripke qatysty tiltanýshylar ishinde alaýyzdyq joq. Sonda bul álipbidi barlyq tiltanýshy ǵalymdar biraýyzdan qoldaidy deýge bolady.
Tiltanymdyq álipbidiń eki jobasy:
1-joba.
| A a
Á á (á) B b Ǧ ǧ (ǵ) G g D d E e Iɪ (y) İi (i) |
J j
Q q K k L l M m N n Ŋŋ(ń) O o Öö (ó) |
P p
R r S s Şş (sh) T t U u (u) Üü (ú) W w (ý) Y y (i) Z z |
2-joba
| Árip | Dybys | Árip | Dybys |
| A a | [a] | N n | [n] |
| Ä ä | [á] | Ŋŋ | [ń] |
| B b | [b] | O o | [o] |
| Ö ö | [ó] | ||
| D d | [d] | P p | [p] |
| E e | [e] | Q q | [q] |
| F f | [f] | R r | [r] |
| G g | [g] | S s | [s] |
| Ğğ | [ǵ] | Şş | [sh] |
| H h | [h], [h] | T t | [t] |
| I i | [i] | Ū ū | [u] |
| İ i | [i], [i] | U u | [ý] |
| J j | [j] | Üü | [ú] |
| K k | [k] | V v | [v] |
| L l | [l] | Y y | [y] |
| M m | [m] | Z z | [z] |
Tiltanymdyq álipbi jobalaryndaǵy ý men i. Daýdyń sheshilmei turǵany atalǵan eki dybystyń áý bastan qandai dybys ekeni anyqtalmai kelgeninen. Birde diftongoid dybys (V.V.Radlov), birde daýyssyz dybys (N.I.Ilminskii, E.Omarov, Q.Dosmuhameduly), birde shala daýysty (A.Baitursynuly men Q.Jubanov), birde daýysty dybys (T.Shonanuly, R.Súgiruly, N.Záliuly), kiril álipbiin qabyldaǵannan keiin ý árpi birde daýyssyzdy, birde daýystyny tańbalaityny belgilendi, al i árpiniń eki tańbasy boldy. Alaida professor Á.Júnisbek atalǵan dybystardy daýsyz daýyssyz, (Djýnisbekov A. Glasnye kazahskogo iazyka. Almaty, 1972.), sondyqtan tek daýyssyz árip retinde ǵana tańbalanýy qajet dedi. Iaǵni ý daýyssyzynyń aldynan u nemese ú dybysy, i dybysynyń aldynan y nemese i árpi qosylyp jazylýy tiis dedi.
Jaqsy! jazbasa da aitylatyn nemese estiletin dybysty tańbalaiyq. Jaqsy! sózdi býynǵa bólýde, tasymaldaýda, filolog stýdentterge morfologiialyq taldaý jasaýda bu-ýyn, tu-ýys, y-iyq, i-iá, yi-man, u-ýyl-dy-ryq, o-quý-shy, ba-iu-ýy, tu-ýy-ýy dep jazylyp turǵan sózder ońailyq etedi.
Biraq jazý – millionnyń quraly ǵoi! Millionnyń bárine sózdiń túbirin taptyrý shart emes qoi. Sózdi býynǵa bólý saýat ashýdan keiin ómirimizdiń qai kezeńinde qajet boldy? Sol millionǵa i daýyssyzynyń aldynan aitylatyn qysań ezýlikterdiń birin (y men i) nemese ý daýyssyzynyń aldynan aitylatyn qysań erindikterdiń (u, ú) birin qaldyrmai, jalyqtyrmai jazdyrta alamyz ba?
Jalyqtyrmai dep otyrǵanymyz qazirgi kirildiń i, ý tańbasy áli sanamyzda joq kezde, 20 ǵasyrdyń basynda M.Dýlatuly bular daýyssyz bolǵanmen, bir tańbamen berý qolaily, iaǵni «bir dybys bolyp estiletin uzyn ý men i-di bir árippen jazatyn bolsaq, jazý jeńildenedi» (G.Mamyrbek Artyq áriptiń qajeti bar ma?// Ana tili, 2018. qazan) dep, «uý, yý-lar bir dybysqa uqsap estiledi. Ony eki árippen balalarǵa túsindirgende de, jazǵanda da aýyr bolady, sondyqtan uý, yý-lardy bir árippen jazatyn ereje shyǵarý kerek» (Sonda) degen. Iaǵni qazirgi «orystanǵan» bizdiń «sanamyzben birdei (?) oilandy». M.Myrzauly da «suý, bii syqyldy sózderdegi ý men i-di daýysty deimiz, olardyń aldynda qulaqqa estilmeitin u, i bar dep áýrelenbei, suý, bii syqyldy sózderdi sý, bi dep jazamyz, sonda jazý jeńildenedi, muny balalarǵa úiretý de jeńil bolady» dedi (sonda).
Qosar tańba sol zamannyń ózinde mashaqatty bolǵanyn, J. Aimaýytovtyń myna sózinen baiqaýǵa bolady: «Talastyń úlkeni uý týraly. Jańa oqyǵandar túgil, oqyǵandarymyz da buǵan tósenip kete almai júr. Sózdiń býynyn ashqanda keide y, keide u shyǵady. Y shyqsa jalǵyz ý jazylady. Jáne sózdiń túbirine súienedi: oqý, jorý, tanýdyń túbirinde y dybysy bar oqy, jory, tany. Sondyqtan jalǵyz ý jazylýy tiis. ...Al endi túbirinde y dybysy joq alý, barý, asý, tabý, tatýlarǵa kelgende taǵy taiqyp ketemiz. Býyndaryn ashamyz da alyýy, baryýy, asyýy, tabyýy, tatyýy bolady deimiz. Bulardyń túbiri al, bar, as, tap, tat bolǵan soń alu – ýy, baru – ýy, asu – ýy, tabu – ýy, tatu – ýy bolyp nege jazylmaidy. Bul jerde ne estilýge, ne túbirine súiene almai qalamyz. Onan da etistik bolsa jalǵyz ý jazylady degen ereje bolsa daý az bolar edi. Áitpese, alu – ýy, baru – ýy, asu – ýy, tabu – ýy, tatu – ýy degen sózderde keide u, keide y estiledi dep qalai aita alamyz? Bárinde de ý estilip turǵan joq pa?», - dei otyryp: «suý, buý, quý, tuý syqyldy ý uzyn estiletin oryndarda jalǵyz aq ý jazylsyn deimin. Qaitse de juýý kerek, ai tuýýǵa taiandy, saǵym quýý jaramaidy degendegi qazdai tizilgen kóp uýý-lardy qolaily dep aitýǵa bolmaidy. Jazý ońailasyn desek, ý-lardy qysqartý kerek» (J.Aimaýytuly. Emleni ózgertýge joba // Eńbekshi qazaq 1924 j. 7 qańtar). Mine, bul – kiril álipbiine ótpegen, qazirgi daýystyny da daýyssyzdy da bir ý árpimen tańbalaǵan, «orystanǵan» sananyń aýyly alys zamanda aitylǵan sóz.
Sol 20 ǵasyr basynda arystarymyz taǵy: «Emlege salqyn aqyl, sanaly oi kerek. Emlege árkim ár jaqtan qaraidy. Bireý til tarihynan, bireý naǵyz grammatika jaǵynan» (HH ǵ. basyndaǵy qazaq tili jónindegi zertteýler 2-kitap. Astana, 2018. 23,27bb) degen eken. Mine, biz áli otyrmyz: birimiz fonetikanyń uǵymdaryn izdep, birimiz morfologiialyq tulǵalardy joǵaltyp...
Biraq bizdiń alǵashqy álipbilerimiz fonetikalyq boldy. Yi, ii. Uý, úý dybys tirkesterin qaldyrmai tańbaladyq. 1929j. latyn grafikasyna kóshkende ý daýyssyzyn - v tańbasymen, i daýyssyzyn j tańbasymen jazdyq. Sóitip, tól sózde de, kirme sózde de j, ij, uv, yv árip tirkesteri boldy: kylyv, qluv, sijstema, barijant, tijgen, eluv, buvaz, suv, quvgan (S.Muqanov, Q. Bekqojin. Ádebiet hrestomatiiasy. 1936j.). Biraq 1933j. kóp uzamai álipbidiń osy tusyn jetildirý qajettigi shyǵa bastady. Q.Jubanov: “ýý, úý, u, ú, ý áripterimizben tańbalap júrgen túrli dybystardyń bári de jalǵyz ý-men kórsetetin jerleri bolýshy edi. ...Bul úlken shataq edi. Osy shataqtan qutylmaq bolǵandaǵy qarmanǵany álgi qosar áripter bolady. Biraq shataqtan qutqarý ornyna álgi qosar áripter odan ári qosarlana, shataqty shielenistire tústi” dedi. S.Amanjolov i, ý tańbalarynyń saldarynan missisipi, missýri siiaqty sózderdiń mijssijsijpij, mijssyvrij dep 6, 7 áriptiń onyna, 13-9 áripke deiin jazylýy durys bolmaǵanyn aitty. Ǵalym i, ý áripteriniń jýan-jińishkeligin túbir ne qosymsha ajyratyp turady; al jýan-jińishke pary bar sózderdiń jińishkesin tańbalaýǵa bolady dedi: ti-tji, tyu-tu (Amanjoluly S. Jańa álippeniń keibir dybystaryn ózgertý, emle men termindi durystaý týraly // Sotsialistik Qazaqstan. 23.08.1933.; Amanjolov S. Orys grafikasyna negizdelgen qazaqtyń jańa alfaviti men orfografiiasy. Almaty, 1940.-30 b. 17b.). 30 jyldary Ǵ.Niiazuly degen avtor “Sotsialistik Qazaqstan” gazetiniń tórt betinde 700 jol basy artyq y, i tańbalaryn salýǵa ketkenin aitady.
Sonymen, Q.Jubanovtyń, keiin S.Amanjolovtyń usynýymen 1938j. 2 qańtarda qabyldanǵan “Qazaq tiliniń orfografiiasyn ózgertý” týraly qaýlyda uv (uy), ýv (úý) qosar árip u tańbasymen aýystyrylady: uvagt-uagt, uvq-uq, yváde-yáde, kelýv-kelu, quvus-qus. Mynadai eskertý boldy: y (u), túý (tyv), sýv (súý) sózderin eki árippen berý yńǵaisyz, ári sóz maǵynasyn aiyrýǵa kedergi keltiretindikten (tý men túý degen odaǵailar) qosar árippen jazý. Sol siiaqty j (yi), ij (ii) qosar dybystarynyń ornyna bir ǵana i tańbasy alyndy. Tek tyi, syi sózderinde burynǵy emle saqtalatyny týraly eskertý boldy (Akademik N.Saýranbaevtyń eńbekteri. I tom. Almaty, 2000,-400b.). Sóitip, uý, túý, syi, tyi sózderinen basqalary bir árippen jazylatyn boldy.
Orys álipbii negizindegi qazaqtyń jańa alfaviti men orfografiiasynyń jobasy SSSR Ǵylym akademiiasynyń Qazaqstandaǵy filialynyń qazaq tili sektory S.A.Amanjolovtyń basshylyǵymen jasalady da, 1940j. emle erejeleri jaryq kóredi. Emle erejesiniń talqylaýǵa usynylǵan resmi nusqasy 1953j. gazet betine jariialanady. 1957j. úkimettiń arnaiy qaýlysymen qabyldanǵanǵa deiin atalǵan joba qalyń jurtshylyqtyń talqysyna tústi. Pikirtalastar ásirese “Qazaqstan muǵalimi”, “Sotsialistik qurylys” merzimdi baspasózderinde úzbei basylyp otyrdy. Maqalalarǵa zer salsaq, mundaǵy pikirdiń kóbi i árpiniń emlesine qatysty (ý árpin qosarmen jazý tipti sóz bolmaǵan). Barlyq býyndaǵy yi, ii áripterin qysqartyp jazý usynylǵan. i-di ki degende bir árippen, qi degende eki árippen (qyi, qyiyn) jazý, sóz basy men terminderde bir árippen (iyq, ǵylmi), tipti bolmaǵanda eki variantpen de jaza berý, ony qatege sanamaý (qaǵida//qaǵyida) siiaqty ártúrli joldar usynylǵan (Keńesbaev I. Óńdelgen qazaq jazýy // Sotsialistik Qazaqstan. 9.06.1957).
1956j. Til jáne ádebiet institýty emle erejesin talqylaýǵa shaqyrylǵan jinalysta professor M.Balaqaev qosar yi, ii tańbalarynyń ornyna i árpin jazýdy usynady. Osy jinalysta «jazýdaǵy ala-qulalyqty» joiý úshin qosarly dybys estiletin jerlerde jalań i jazýdy usynǵan oqý-pedagogika baspasynyń redaktory R.Syzdyqovanyń sóilegen sózi úlken sebep bolǵan (Qýanov E. Qazaq alfaviti men orfografiiasyn jetildire túseiik // Qazaqstan muǵalimi. 12.01.1956.)
Bul emle jurtshylyq tarapynan birden qoldaý tabady. Qarsy pikir bolmaǵan syńaily. Sóitip, jazýdaǵy ekonomiia, jazý men aýyzsha tildiń arasyndaǵy parallel túzilim qazaq jazýyna tabiǵi jolmen, óz qalaýymyzben osylai kelgen edi. Bul qazirde kóp aitylatyn «orys álipbiiniń kesiri», «qyzyl saiasattyń» qyrǵyny, «orystaqy qoǵamnyń» jemisi emes. Jáne Baitursyn álipbiin qoldanatyn qytai qazaqtarynyń qazirgi jazýynyń ózinde 1954 jyly yi, ii tirkesterin bir tańbaǵa aýystyrýǵa orys álipbiiniń «kerjaqtylyǵy» sebep bolmady.
Ý, i áripteriniń jiiligi joǵary emes qoi degen de pikir bar, iá, jii emes, biraq «Qazaq sózforma qurylymynyń jiilik sózdikteri» atty 2018 jyly jaryq kórgen eńbekte sóz sońynda kezdesetin ý árpi 10-orynda, al i árpi 18-orynda, iaǵni barlyq mátinniń 2,7767% ý árpi sóz sońynda jazylyp júr eken (atalǵan eńbek,19b). Iaǵni muny tuiyq etistiktiń belsendi qoldanysy kórsetip tur.
Biz qazir 1-jobany qoldaǵanmen million qoldamaidy. Millionnyń qolyndaǵy qalamdy ne pernetaqtany biz jazyp bermeimiz. Álipbidi bir qabyldap, birshama ýaqyttan keiin ózgeris engizetinimizge kózimiz jetip otyryp, bekitýge bizdiń quqyǵymyz joq! 2016 jyly A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń ujymdyq zertteýi barysynda 250 respondentten alynǵan aqyly saýalnamada (saýalnama aqyly bolsa, jaýap shynaiy, janashyr bolady) berilgen 3 túrli álipbi jobasynda da atalǵan áripter dybys tirkesimen berilgen edi. Biraq saýalnama nátijesinde 3 jobada da yi, ii, uý, úý árip tirkesterin bir tańbamen jazyp, qatelesý barlyq jazba jumystyń 30%-nan asty. Budan «eshqandai joba oń nátije bergen joq» degen qorytyndy shyǵarylǵan (Jańa ulttyq álipbi negizinde qazaq jazýyn reformalaý. Teoriiasy men praktikasy. Almaty, 2016. 296, 342b.).
Durys álipbi usyný – tilshilerdiń mindeti. 20ǵ basynda aityp ketken «kóbinese iske qolaily (praktika), jeńildik, qala berse, estilý, az sóz, kóp maǵyna kerek. Az árip, kóp dybys – jaqsy hat sharty. Sózdiń yqshamdyǵy – tez oqý sharty. Ejelep oqymaimyz – sýretin tanyp, tulǵasyn tanyp oqimyz. Tulǵanyń turqy neǵurlym qysqa, yqsham bolsa, oqýǵa da jeńil bolady» (HH ǵ. basyndaǵy qazaq tili jónindegi zertteýler 2-kitap. Astana, 2018. 23,27bb) degen álipbi sharty, 21 ǵ. urpaǵy úshin tipten ózekti.
Q. Kúderinova
A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi
institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri,
f.ǵ.d., professor
