Ái, qaidam...Jeme-jemge kelgende kópshiligimiz úshin jan qymbat, solai emes pe? Pavlodarda, joq, durysy Kerekýde turatyn – Rýza Beisenbai-teginiń (sýrette) atyn estise, orystanǵan óńirdiń ákimshilik, quqyq qorǵaý, basqa da memlekettik oryndary aiaǵynan tik turady. Qazaq tiliniń atyn estigeni bolmasa, ómiri qoldanyp kórmegen bularmen mine, biraz ýaqyt boiy jalǵyz ózi kúresip kele jatqan bir adam bolsa, ol osy – Rýza apaiymyz.
Biz bul kisini maqtaǵaly turǵan joqpyz. Árine, maqtaýǵa laiyq. Til úshin kúreste bul kisiniń «bastan keshkenderin» estigende, eriksiz tańǵalasyń. Mundai júike men shydam, tabandylyq pen tózimdilik «til úshin kúreskerlerdiń» kópshiliginde joq, sirá.
«Júrgizýshisi qazaqsha sóilemegeni úshin relske turyp alyp, tramvaidy toqtatqan» Rýza apai bizge osy jáne ózge de jaittardy óz aýzymen aityp berdi.
«Vam chto ne poniatno? Govorite na rýsskom!»
Qys edi. Aiaz. Tramvaida kele jatyrmyn. Ishi tolǵan jarnama. Bir buryshyna uzynnan-uzaq «S novym godom! S novym schastem!» dep jazypty. Orysshasy bar. Qazaqshasy joq. Qaida? Nege jazbaǵan?
Birden júrgizýshige bardym. Dáý orystyń áieli eken. Orys bolsa ne bolypty. Orys pa, qazaq pa men barlyq jerde qazaqsha sóileitin adammyn. Suraqty da qazaqsha qoidym:
– «Jańa jyldaryńyzben!» dep nege qazaqsha jazbaǵansyzdar?
– Govorite na rýsskom iazyke!
– Men sizge memlekettik tilde sóilep turmyn. Quttyqtaýdy nege qazaqsha jazbaǵansyzdar?
– Vam chto ne poniatno? Govorite na rýsskom! Aaa, eto vy! Vas ves gorod znaet. Da, vy vseh dostali so svoim kazahskim iazykom. A ný-ka, poshla von!!!
«Poshla vonnan!» bastaldy bári. Júrgizýshi áiel meni boqtai jóneldi. Atyn keiin bildim. Tatiana eken. Boqtaǵanymen qoimai, tóbelesýge ázir tur. Quttyqtaýdy nege qazaqsha jazbaǵanyn suraǵanym jáne qazaqsha sóilegenim úshin.
Aldym da tramvaidyń aldyna turyp aldym. Kúlli el qarap tur. Sol jerde tramvai basqarmasyna zvondadym. «Birinshiden, myna júrgizýshini aýystyryńdar, ekinshiden, quttyqtaýdy qazaqsha jazyńdar!» dedim.
Tatiana tútigip ketipti. Tramvaidy iske qosyp, alǵa jylji bastady. Taptaǵysy keledi, bilem. Jyljytyp, jyljytyp tramvaidy meniń dál tumsyǵyma tiredi. Tapjylǵam joq. Turdym. Meni «qorqady» dep oilasa kerek.
Tramvai toqtap tur. Ishi toly adam. Onyń artynda taǵy 4-5 tramvai toqtap qalǵan. Amaly taýsylǵan Tatiana meni ishtegi jurtqa jamandai bastady. Qazaqtar bar eken. «Da chto eto takoe! Do kakih por mojno terpet! Ý nas je v strane za kazahskii iazyk ýje matami kroiat» dedi bir-eki áiel. Iá, jabylǵandar áldeqaida kóp boldy. Tatiana tektes shovinister álgi bir-eki qazaq bolmasa, meniń shashymdy julýǵa ázir edi.
Arǵy jaqtan tramvai basqarmasy shyr-pyr bolyp jatyr. Politsiia keldi. Orystar aryz jazýǵa sheber ǵoi. Meni alyp ketti. «Munyńyz hýligandyq, sizdi sottaimyz» dedi. Kolesnikov degen orys bar eken. Meni tanityn siiaqty. «Ona ýje dostala vseh svoim kazahskim iazykom» degenin anyq estidim. Politsiia meniń tramvaidyń aldyna ne úshin turyp alǵanymdy teksergisi de kelgen joq...
«Esli ne býdete govorit po rýsskii, my vam nichem ne mojem pomoch...»
– Allo, politsiia, meni it qaýyp aldy. Ittiń iesi bar.
– Govorite po rýsskii, pojalýista!
– Meni it qaýyp aldy deimin. Osyny túsinbeisiz der me?
– Esli ne býdete govorit po rýsskii, my vam nichem ne mojem pomoch...
Men de ońai adam emespin. It talap, jep qoisa da qazaqsha sóilesem. Osylai 15 minýt turdyq! «Esli vy ne býdete govorit po rýsskii my vam nichem ne mojem pomoch...».
Kelesi kúni politsiianyń bastyǵyna zvondap, bolǵan jaidy aittym. Ministr Qasymovqa «it qapty» degen sózdi túsinbegen Pavlodar politsiiasynyń atyna aryz jazam dedim. Shyr-pyr boldy. Keshirim surady. Qasymovqa hat jazǵam joq, negizi jazý kerek edi.
«Libo perehodim na normalnyi rýsskii iazyk, libo ia brosaiý trýbký»
«Pavlodar lift» degen mekeme bar bizde. Kerekýde lift aqyly. Ai saiyn tólep otyramyz. Bir qazaq áiel jinap alyp ketedi. Óz tilin umytqany sondai, «atyń kim?» degen suraqtyń maǵynasyn túsinbeidi. «Sebebi, detdomda óstim, ol jaqta eshkim qazaqsha sóilemeitin» deidi ol. Soǵan biraz qazaqsha úiretken boldym. Bir kúni joǵalyp ketti. Bir ai, eki ai ótti. Joq. Aqshany kimge tóleitinimiz belgisiz, litftiler baqylaýsyz qaldy. «Pavlodar liftiniń» anyqtama telefonyna habarlastym:
– Po rýsskii govorite!
Ekinshi ret habarlastym:
– Po rýsskii govorite!
Basshylaryna habarlastym. Anyǵy, qabyldaý bólmesine:
– Basshylaryńyzdy qosyńyz!
– Po rýsskii govorite!
– Men sizge memlekettik tilde sóilep turmyn.
– Jenshina libo perehodim na normalnyi rýsskii iazyk, libo ia brosaiý trýbký.
Tastai saldy. Negizi túsinip tur.
«Sender menimen qashan qazaqsha sóilemeiinshe jáne keshirim suramaiynsha men liftiniń aqysyn tólemeimin» dedim tutqanyń ar jaǵynda qyzǵa qaita habarlasyp.
Bes ai ótti. Bes aida meniń qaryzym 3553 teńgeni qurapty. «Pavlodar lift» meni sotqa berdi. Men qarsy aryz jazdym.
Pavlodar liftiniń soraqylyqtary bul ǵana emes. Liftiniń aqysyn tóleý týraly túbirteginde qazaqsha bir aýyz sóz joq.
97 jyly «ova, ovna-dan» qutylǵanmyn. Sol ýaqyttan beri Rýza Beisenbai-tegimin. Kýáligimniń kóshirmesin «Pavlodar liftige» óz aiaǵymmen aparyp bergem. Olar meniń familiiamdy qalai mazaq qylǵandaryn bilesiz be?
Bir joly: BeisenbaiMERI (!) dep keldi. Endi biri joly – BeisenbaiTYZY dep jazypty. Sońǵy ret BeisenbaiTYGY dep kórsetilgen túbirtek keldi. Túbirtektiń bárin jinap alyp, sotqa berdim.
«Vam chto, Ýkrainý zdes ýstroit, chto li?»
Bir joly Kerekýde senbi saiyn ótetin jármeńkege bardym. Shuǵyl sharýam shyǵyp qaldy da, kezekte artymda turǵan qazaq emes áielge, «qazir kelemin» dep edim, álgi meni mazaq qylyp kúldi.
– Siz nege meniń qazaqshama kúlesiz?
– Vam chto, Ýkrainý zdes ýstroit, chto li?
Sózin qarańdar? Ne kerek, kezekten shyǵyp politsiiamen keldim. Negizi politsiianyń menimen erip kelýi sirek. Ádette menen qashyp júredi. Óitkeni ózderiniń de qazaqshasy ońyp turǵan joq. Politsiia álgi soǵys shaqyrýshy áielmen sóilese bastady.
– Siz osylai aitypsyz ǵoi?
Artymyzda turǵan 3 orys ony qorǵai bastady.
«Net ona tak ne govorila! Eto jenshina vse vret!»
Ábúiir bolǵanda qazaq kelinshegi, aldymda turǵan. «Ýkrainý ýstroit...» degenin anyq estidim dedi. Sonymen soǵysqa shaqyrýshy qasha jóneldi, politsei sońynan ketti. Úige kele sala politsiiaǵa qońyraýlattym.
– Politsiia 8-ia slýshaet!
– A nege oryssha? Bastyǵyńyzdy berińizshi.
Qosty.
– Ia vas slýshaiý, govorite!
«Delaite chto hotite!»
Bir kúni ishki saiasat basqarmasyna habarlasý kerek boldy.
– Zdravstvýite, vnýtrennaia politika slýshaet!
– Ishki saiasat orys iýrisdiktsiiasyna kóshti me?
– Ne poniala?
Alma Qazieva degen bireýge berdi.
– Ony kazashka pereehavshaia s Rossii. Eto ee prava na kakom iazyke vam otvechat!
Bir joly Bas prokýrordyń aty-jónin bilmekke (oblystyq), qońyraý shalǵanymda, hatshysy: «Zdravstvýite, prokýratýra oblasti slýshaet!» dedi. «Ainalaiyn, zańdyq normalardy qadaǵalaityn sizder nelikten kórshi memlekettiń tilinen aiyrylmaityn boldyńdar? Qazaqsha jaýap berińiz, ne prokýrordyń, bas prokýrorǵa deiin, blogtaryna qoiamyn degenimde álgi qyz: «Delaite chto hotite!» dedi. Jaýabynan túigenim, shynymen de kórshi memlekettiń iýrisdiktsiiasyna kóship ketken bolýymyz kerek. Oblystyq prokýratýra, oblys ákimshiligi, qala ákimshiligi, qala politsiiasy, oblystyq ishki saiasat...bári-bári de.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
