Qazaqstanda memlekettik tildiń qoldanys aiasy kún sanap keńeiip keledi. Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ana tili» gazetine bergen suhbatyndaǵy qazaq tiliniń básekege qabileti týraly oilary qoǵamda qyzý talqylanýda. Jastar arasynda qazaq tilin úirenýge degen qyzyǵýshylyq artyp, tipti qazaqsha sóileý sánge ainalyp keledi. Bul úrdis bolashaqta tilimizdiń mártebesin arttyrýmen qatar, onyń álemdik arenada laiyqty oryn alýyna jol ashýy múmkin.
Jazýshy Dáýren Qýat osy jáne basqa da mańyzdy máselelerdi qozǵai otyryp, memlekettik tildi damytý jolyndaǵy jetistikter men alda turǵan mindetter týraly oi bólisti.
– Memleket basshysy «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda qazaq tiliniń básekege qabileti jáne ony úirenýge degen qyzyǵýshylyq barynsha artyp keletinin aitty. Sizdiń baiqaýyńyzsha, qazaq tilin bilý sánge ainalyp bara jatqany ras pa?
– Osy saýalyńyzdaǵy «sán» degen sózge jeke toqtalyp, oǵan mán berer bolsaq, jalpy, sán, sán álemi – siqyrly álem. Onyń qandai da bir magiiasy bar. Naqtyraq aitsaq, sán álemine jastar úiir keledi. Demek, osy kúni jappai buqaralyq qoldanysqa engen qazaq tilinde sóileý – jastar arasynda sánge ainalyp keledi dep senimmen aitýǵa bolady. Al, Qazaqstan halqynyń 20 paiyzdan astamy 15 pen 25 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimder men jastar eken.
Tilge bailanysty meni JOO-da oqityn stýdentterdiń pikiri kóbine kóp qyzyqtyrady. Nege? Óitkeni, stýdentter – bolashaq mamandyq ieleri. Olar erteń el taǵdyryna, memlekettik mańyzy erekshe isterge jaýapty qyzmetterde bolady. Sol adamdar aldaǵy ýaqytta qai tilde sóileýi múmkin? Árine, memlekettik tilde. Bul jaitke men boljam jasamai-aq qoisam da bolady. Sebebi, aǵa býyn men orta jastaǵylar siiaqty emes, jastar jaǵy qazaq tiliniń qajettiligi kúnnen kúnge týyndap kele jatqanyn jaqsy uǵyp otyr. Sondyqtan qazaq tilinde sóileýge umtylyp, qazaq tilin úirenýge úlken ynta bildirýde.
Men qazaq stýdentterinen: «Senderdiń orys, káris, nemis nemese ingýsh dostaryń bar ma? Olar qazaq tilin bile me jáne olar qanshalyqty deńgeide otanshyl azamattar?» dep suraimyn. Olar meniń bul saýalyma: «Iá, bizdiń ózge ulttan dostarymyz jeterlik. Olardyń kóbi bizben qazaqsha sóilesedi. Qaisybiriniń otanshyldyq rýhy bizden de joǵary» dep jaýap beredi. Men bul jaýapqa qýanyp qalamyn.
– Memleket basshysy biznes qazaqtildi tutynýshylarǵa bet bura bastaǵanyn jáne bul úrdis kózge anyq kórinetinin atap ótti. Sizdiń oiyńyzsha bul tendentsiia ma? Eger solai bolsa, tilimizdi úirenýge degen qyzyǵýshylyq aldaǵy ýaqytta budan da kúsheie me?
– 1970 jyldary bolsa kerek, qytaidyń bir saýda ministri Singapýrdyń serkesi Li Kýan Iýge «tezdetip qytai tiline kóshińizder» degen usynys jasaidy. Bul usynystyń astaryndaǵy saiasatty túsine qoiǵan Li Kýan onymen kelispeidi. Singapýr halqynyń ózi qytai tildi bolǵanymen, resmi Beijińniń qoldanysyndaǵy qytai dialektisi Singapýrde ústemdik eter bolsa, bul araldardan qurylǵan qala memelekettiń damýyna keri yqpalyn tigizer edi.
Kórdińiz be, saýda-sattyq, alys-beris ult tańdamaidy, memleket tańdamaidy desek te, onyń artynda saiasat boi tasalap turady eken.
Qazaqstan qazir kórshileriniń birine Jylý elektr stansasyn salýǵa, taǵy bir kórshisine kásiporyndar ashýǵa ruqsat berip otyr. Ekonomikalyq turǵydan munyń bári quptarlyq qadamdar. Sonyń ózinde de biz ulttyq tutastyǵymyzdy, shekaramyzdyń bútindigin, el qaýipsizdigin qatań eskerip otyrýymyz kerek.
Esińde me, osydan on shaqty jyl buryn «SNPS-Aqtóbemunaigazda» tap osy tilge qatysty, memlekettik Ánuranǵa qatysty máseleler týyndap baryp basylyp edi ǵoi. Sondai keleńsiz jaittar qaitalanbas úshin, ári taraptardyń túsinistik deńgeiindegi qarym-qatynasy qarqyndy damýy úshin úkimetaralyq nemese kásipkerler arasyndaǵy kelisim-sharttarda til máselesiniń jai-kúii eskerilip otyrýy kerek dep oilaimyn.
Nege men bulai oilaimyn? Sebebi, elimizdegi jumysshylar men sharýalardyń bári qazaqtildi adamdar. Endeshe ol adamdardyń eńbek quqyǵymen qatar, óz tilinde sóileý, óz tilinde meilinshe mol aqparat alý, óz tilinde tehnologiialyq jetistikterdi igerý quqyǵy da aldyńǵy orynda turýy tiis. Sonda bizdiń eldiń damý qarqyny arta túsedi. Damýdyń basty dinamikasy qarapaiym adamdardyń kóp tildi bilýine emes, óz isin jaqsy bilýine bailanysty bolsa kerek.
Ras, Prezident suhbatynda atap ótkendei, kásip ashyp, azdy-kópti ónim óndirip, saýda-marketnig salasynda júrgen kásipkerler qazir jappai qazaqtildi tutynýshylarǵa bet burýda. Sebebi, olar Qazaqstandaǵy basty tutynýshylarynyń kimder ekenin, olardyń qai tilde sóileitinin, olarǵa qalai qyzmet jasaý kerek ekendigin bek jaqsy bilip qaldy.
Qaibir jyly, Aqtaý qalasynda ǵoi deimin, satýshy men tutynýshynyń arasynda túsinispeýshilik bolyp, ol ekeýiniń qazir aitylyp, qazir umytylatyn turmystyq deńgeidegi daý-damaiy, saýda-sattyqta urys-keris únemi bolyp turady, ol bolmasa, onyń nesi saýda (kúledi) áleýmettik jeliler arqyly tarap, oǵan bireýler saiasi boiaý jaqqysy kelip janyǵyp edi ǵoi. Al, ol boiaý erteń qansha jerden tazalap súrtseń de ketpeitin boiaýǵa ainalsa, qalai bolar edi? Sóz joq, qiyn bolar edi.
Sondyqtan biznestiń tilinde, kúndelikti saýda-sattyqtyń tilinde, bankter men halyqqa qyzmet kórsetetin ózge de salalardyń tilinde mádeniet, ózara syilastyq, túsinistik qalyptassa, bizdiń tynyshtyǵymyzdy eshkim almaidy.
– Prezident qazaq tili álemdegi eń kóp taraǵan tilder arasynda 79-orynda turǵanyn aitty. Toqsanynshy jyldary biz tildiń joǵalyp ketý qaýpi týraly dabyl qaqtyq. Qazir bul qaýip seiildi me?
– Sen aityp otyrǵan sol dabyldy toqsanynshy jyldardyń ózinde-aq, «qazaq tilin bilýim kerek», «qaza tilinde sóileýim kerek», «keńpeiil qazaq ultynyń qadirine jetýimiz kerek» degen kóńil-kúi elimizdegi ózge ulttar arasynda kóp baiqalǵan.
Keibir ata-analar orys mektepterinde oqyp júrgen uly men qyzyn alyp qazaq mektepterine aýystyrdy. Otbasynda oryssha sóilep otyrǵan ákeler men analar «ana tilin urpaǵym bilsin» dep, jetkinshekterin jetelep aparyp qazaq mektepterine berip jatty. Sondai jaqsy tendentsiiany kóre tura, ókinishke qarai, bilik osaldyq tanytty. Halyqtyń erki-jigerine tusaý saldy.
Bir tilde sóilep ketýge peili aýyp turǵan el ishine bireýler gazet-jýrnaldar arqyly iritki saldy. «Karavan» deitin sarjaǵal gazet bastap bári «qazaq mektepterinde bilimniń deńgeii tómen», «JOO qazaq tilinde durys bilim bermeidi», «qazaqsha oqyǵandar maman retinde nashar» degen syńaida syńarezý, birjaqty maqalalar jariialap jatty. Kún qurǵatpai, úzbei jariialady.
Oǵan jáne «qazaq baspasózinde oqityn eshteńe joq», «qazaq jýrnalisteri shyndyqty jaza almaidy» deitin ótirik kelip aralasty. Úkemettiń, biliktiń qoldaýymen biznesmen atanǵan azamattarymyz olar da qazaq tiline qarsy shapty. Osylaisha qazaq tiliniń qoldanys aiasy tarylyp, biliktiń, biznestiń, baspasózdiń tarapynan kemistik kórip, basyna qaýip bulty úirildi. Baspasózdiń ótirigine sengen jurt endi balalaryn qazaq mektepterinen alyp orys mektepterine aýystyra bastady. Sol bylyqpadan biz áli tolyq arylyp bolǵan joqpyz.
Esińde me, Astanadaǵy bir mektepti kópshilik «taza qazaq tildi mektep etip ashaiyq» degen sheshimge bes-alty ata-ana, tap irgesinde orys tilinde bilim beretin mektep tursa da, «aralas mektep jasaýmyz kerek» dep shý shyǵaryp edi ǵoi. «Olai bolmaǵan jaǵdaida Kremlge aryzdanamyz, Pýtinge shaǵymdanamyz» dep qoqan-loqqy da jasaǵan bolatyn. Al, buǵan ne deýge bolady? Munyń aty bassyzdyq, shekten shyqqandyq. El ishine iritki salý. Memleketti, halyqty syilamaý. Basqa túk te emes! Álgi shýlap júrgen áielderdiń biriniń kúieýi áskeri adam ekeni belgili boldy. Asa joǵary otanshyl rýhta bolýy tiis áskeri adamnyń otbasynda tilge qarsy, qazaq tilinde bilim beretin mektepke qarsy ustanym bolsa, ózgelerge ne deýge bolady?
Áńgimemizdiń nobaiynan baiqaǵan shyǵarsyz, tilge bailanysty qaýip seiildi dep búgingidei geosaiasi kúrdeli zamanda qarap otyrýǵa esh bolmaidy. Kerisinshe, qaýipsizdik sharalaryn, adamdar arasyndaǵy túsinistik sharalaryn eselep arttyra berý kerek.
– Memlekettik tildi nasihattaýda ziialy qaýymnyń – aqyndar, jazýshylar, ǵalymdar men jýrnalister erekshe ról atqarady. Memleket olardyń eńbegin qanshalyqty baǵalap otyr?
– Memleket aqyndar men jazýshylardy, ǵalymdar men jýrnalisterdi «Memlekettik tildi nasihattaý isinde senderdiń eńbekteriń zor» dep arqaǵa qaǵyp, marapattap, tórge otyrǵyzyp nemese bas basyna jaǵdai jasap berip jarylqamai-aq qoisyn. Olai baǵalap, olai jaǵdai jasaý kerek bolsa, onda Úkimettiń jyl saiyn marapattaityn adamdary taýsylmaýy múmkin.
Eń durysy – aqyn-jazýshylardyń, ǵalymdar men jýrnalisterdiń tilge qatysty usynystary men kótergen máselelerine nazar aýdaryp, iske asyryp, basshylyqqa alyp otyrsa, sol jetedi.
Naǵyz til janashyrlaryna budan artyq qurmettiń de keregi joq.
– Siz tsifrlandyrý úderisin muqiiat baqylap otyratynyńyz anyq. Bul bolashaqta tilderdi úirený protsesinde ústemdik etetin baǵyt bolady. Bizde osy baǵyttaǵy jumystar qalai júrip jatyr?
– Byltyrǵy qarasha aiynyń sońyna ala Májilis depýtattary men Úkimet músheleriniń arasynda qazaq tiliniń qoldanysy men qoryn tsifrlandyrýǵa qatysty Parlamentte bir talqylaý boldy. Depýtat Ashat Aimaǵambetov baiandama jasady. Bul baǵyttaǵy Úkimettiń qolǵa alyp otyrǵan jumysy meni eleń etkizdi.
Aldaǵy jyldary memqyzmettegiler túgelimen tsifrlyq júie boiynsha tildi bilýge, bilip qana qoimai sóileýge, jazýǵa, jazyp jaýap berýge daǵdylanady eken. Tsifrlyq júiedegi qazaq tili qazaq tilinde óte tyńǵylyqty ári saýatty jasalsa, ony kez kelgen sheneýnik op-ońai meńgerip kete alatyn kórinedi. Munyń syrtynda dúnieni qýsyryp jasandy intellekt kele jatyr. Biz endi tilimizdi tezdetip sol jasandy intelllektke engizýimiz kerek.
Prezident suhbatynda «qazaq tili álemdegi eń kóp taraǵan tilder arasynda 79-orynda» dedi ǵoi. Qazir túrki elderdiń arasynda, ásirese, túrki ǵalymdarynyń arasynda «túrki elderine ortaq til qazaq tili bolýy kerek» degen usynystar aitylýda. Aldaǵy ýaqytta sondai ortaq sheshim qabyldanyp jatsa, qazaq tiliniń álem tilderiniń arasyndaǵy oryny oza túsý ábden yqtimal. Biraq endigi jerde tildiń ornyn JI anyqtaityn bolady. Biz osyny myqtap eskerýge tiispiz.
– Tildi kreativti indýstriialar – ádebiet, kino, mýzyka jáne tipti kompiýterlik oiyndar arqyly nasihattaý tiimdi. Osy týraly sizdiń oi-pikirińizdi bilgimiz keledi.
– Tildi ǵana emes, tarihty, mádenietti, ǵylymdy nasihattaýda kreativti indýstriialardyń roli óte zor. Kreativti indýstriia JI dáýirindegi saiasi arenada jetekshi sala bolyp alǵa shyqty. Demek, ádebiet, kino, mýzyka bul zamanda shyǵarmashylyq adamdarynyń ǵana jeke dúniesi emes, memlekettiń múlki bolyp esepteledi. Iá, memlekettiń múlki, memlekettiń menshigi. Al, bul múlikti, iaǵni, ulttyq ádebietti, ulttyq kinony, ulttyq mýzykany shetelderden satyp alyp jasai almaisyń? Atalǵan qundylyqtardy shetelden eń keremet degen mamandar kelip jasap bermeidi. Sondyqtan memleket kreativti indýstriialardyń damýyna barynsha pármen týdyryp, yqpal etip otyrýy qajet.
Kompiýterdik oiyndar, áleýmettik platformalar tildiń damýyna septigin tigizbese, ziianyn tigizedi dep oilamaimyn. Alaida áleýmettik platformalardaǵy (mysaly, TikToktaǵy) tildiń nasihaty men kompiýterlik oiyndardaǵy til óte-móte saýatty jasalaýy kerek. Saýatsyz, bilimsiz jasalǵan nárseler tildi de buzady, jas urpaqtyń sanasyn da ýlaidy.
– Suhbat bergenińizge rahmet, Dáýke!
