Qazaqstan Respýblikasy óz biligin qolyna alyp, Táýelsizdik jariialaǵaly beri 25 jyldyń ishinde elimizge alys-jaqyn shetelderden 1 millionǵa jýyq qandasymyz oraldy. Olardyń ishinde elge kelgen soń talantymen airyqsha tanylyp, qazaq óneriniń kókjiegin keńeitkender kóp.
Kózi tiri bolsa biyl Mustafa Óztúrik 62 jasqa tolar edi. 1990 jyly kóktemde Mustafa Óztúrik Qazaqstannyń bilik ókilderiniń shaqyrtýymen tarihi atajurtyna keledi.
Estelikterinde: «Ushaqqa otyrǵanda qazaqsha sóilegen adamdardy kórdim, ushaqta qazaq kúiin estidim. Ondai tolqyǵan sátti sezinbep edim», – dep eske aldy ol elge kelgen sátin.
Mustafa Óztúrik – 1954 jyly Stambulda týǵan. Mustafa Óztúrik – qazaq jáne túrik taekvondosynyń negizin qalaýshylardyń biri bolyp sanalady. Ol – 1930 jyldary atalary qiyn-qystaý kezde Qytaidyń Altaiyna ketip, ol jerden Úndistan men Pákistan arqyly Túrkiiaǵa ótken qazaq diasporasynyń ókili.
Al 1990 jyly kúzde Óztúrik qazaq jastaryn taekvondoǵa baýlý úshin Qazaqstanǵa birjola ornyǵyp, 1991 jyly Qazaqstan taekvondo federatsiiasyn qurady. 1992 jyly Qazaqstan Halyqaralyq taekvondo federatsiiasynyń (WTA) múshesi bolady.
Onyń shyn esimi – Mustafa Kábenuly Ábdirahman. Bilmegen bolsańyz, Óztúriktiń negizgi mamandyǵy – jýrnalist. Ol 6 tildi jetik meńgerip, erkin sóilegen. Álemdik deńgeidegi birneshe filmge túsip, akterlik sheberligin de baiqatqan. Bul dúniemen qoshtasqanda jasy bar-joǵy 40-ta edi...
Marqumnyń denesi Stambul qalasynda, ákesiniń janynda jerlengen. Qazir onyń jesiri Núrilá, uly Názirbek, eki qyzy Nesli men Asly Miýnhende turady.
[caption id="attachment_19616" align="alignright" width="500"]
Oqymysty
Onyń shyn aty – Qanatjan Baizaquly. AQSh-ta Ken Álibek nemese Kennet Álibek degen atpen tanymal bolǵan dáriger, ǵalym, immýnologiia jáne infektsiialyq aýrýlar mamany.
Ol Qurama Shtattar ótinishimen biologiialyq qarýǵa qarsy tura alatyndai meditsinalyq preparatty izdestirý jónindegi ǵylymi jumysymen shuǵyldanady. Sóitip, tabysty eńbegi úshin AQSh-tyń úkimettik marapatyna ie bolady.
Ken Álibek – 2000-2006 jyldar aralyǵynda BBC-dyń sheshimi boiynsha eń uly tarihi tulǵalar tizimine endi. Amerikadaǵy Djordj Meison Ýniversitetiniń professory, AQSh Biologiialyq qaýipsizdigi ulttyq ortalyǵynyń basqarýshysy boldy.
Álemdegi biologiialyq soǵys pen terrorizm qaýpin azaitqany úshin AQSh kongresiniń «Álem jetistigine aýqymdy úlesi úshin» medalimen marappataldy.
Mine, sol Ken Álibek jiyrma jyl AQSh-ta turyp 2010 jyly elge qaita oraldy. Alaida, mundai sheshim qabyldaý oǵan ońai bolmaǵan siiaqty. Elbasy 2000 jyldardyń basynda Kanatjandy elge shaqyrǵan kórinedi. Biraq sheteldegi jaily turmysyn qimai, Elbasynyń usynysynan áýelde bas tartqan eken. Keiin Nazarbaev ýniversiteti ashylady degende baryp, Qazaqstanǵa kelýge bel bailaǵan. Qazir «Nazarbaev ýniversiteti» AQ prezidentiniń keńesshisi bolyp jumys isteidi.
«Ǵalymdardyń syrtqa ketýinen qorqýdyń qajeti joq, ketken adam qaityp oralatyny zańdylyq. Men Qazaqstannan ketkenimmen, óz otanymdy eshqashan umytqan emespin. Meniń áielim amerikandyq bolǵanymen, men óz túp tamyrymnyń Qazaqstanda ekenin jaqsy bilemin», – deidi ol.
Búginde 110 ǵylymi maqala men 11 ǵylymi kitaptyń avtory sanalatyn Qanatjan Álibekov jaily shytyrman oqiǵaly roman jazýǵa bolar edi.
[caption id="attachment_19617" align="alignright" width="218"]
Elge oralǵan ǵalymdar
Táýelsizdik jyldary elimizge shetelden kelgen qandastardyń ishinde ár salanyń ǵalymdary jeterlik.
Solardyń ishinde tarihshy Zardyhan Qinaiatuly, tarihshy, qytaitanýshy Nábijan Muhamethanuly, qytaitanýshy Dúken Másimhanuly, japoniiada uzaq jyl ǵylymmen ainalysqan, meditsina salasy boiynsha doktorlyq qorǵaǵan Ýatqan Sáipiluly, dintanýshy Murtaza Bulutai, tarihshy Tursynhan Zákenuly, odan ózge jaratylystyq ǵylymdar salasynda doktorlyǵyn Eýropa, AQSh, Qytai elderinde qorǵaǵan kóptegen ǵalymdar bar.
Aitalyq, belgili saiasatker, qoǵam qairatkeri, tarihshy Z. Qinaiatuly Mońǵoliia eline óte syily tulǵalardyń biri.
Mońǵoliia Premer-ministriniń orynbasary qyzmetin atqarǵan ol sol jyldary osy eldiń jańa Ata zańyn jasaýshylardyń biri bolyp qyzmet etken. Elge kelgen soń uzaq jyl Á.Marǵulan atyndaǵy tarih institýtynda ǵylymi jumyspen ainalysyp keledi.
«Kók týdyń jelbiregeni»
Táýelsizdiktiń eleń-alańynda elge oralǵandardyń ishinde belgili ánshi, kompozitor, akter, aqyn-jazýshy Ermurat Zeiiphan bar bolatyn.
E. Zeiiphan 1966 jyly dúniege kelgen biregei talant iesi sol jaqta orta mektepti, Óner institýtyn bitirip, 1991 jyly arnaiy oqý baǵdarlamasymen atamekenge oralǵan. 1993 jyly ótken respýblikalyq «Úkili úmit» baiqaýynda II oryn ielenedi. Onyń juldyzdy sáti sol kezden bastalady. Qytai men Qazaqstannyń arnaiy oqý baǵdarlamasymen kelgen jastardyń deni keri qaitqanda, Ermurat bastaǵan birneshe talant atamekende qalýǵa niet bildiredi. «Eger Qytaiǵa keri oralsa, onda atamekenge qaita kelýleri qiyn edi», – deidi zamandastary.
Ol osy kezde búkil qazaq jatqa aitatyn «Kók týdyń jelbiregeni» ánin jazady.
Ermurat Zeiiphan – 1966 jyly Qytaidyń Ile aimaǵy Kúnes aýdanynda dúniege kelgen. 1991 jyly kúzde Almatyǵa kelip, T. Júrgenov atyndaǵy Óner akademiiasynan bilim alady. Ol M.Áýezov atyndaǵy akademiialyq drama teatrynda, Abai atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda, Qorǵanys ministrliginiń ansamblinde qyzmet etti. «Sybyzǵy saryny» atty prozalyq jinaǵy, «Ózińe arnadym», «Bu dúnie», «Úshbýryl» sekildi poeziialyq jinaqtary jaryq kórgen. Ártúrli án, óner baiqaýlarynyń jeńimpazy. QR Mádeniet qairatkeri.
Ermurat Zeiiphan – «Kók týdyń jelbiregeninen» bólek 100-ge jýyq ánniń avtory. Onyń «Kúnes-ai», «Jailaýym – ánim», «Dúnieǵapyl», «Adýynger», «Eki dúniede jalǵyzym», «Aitúrik-arý», «Janar qyz» sekildi ánderi kúlli qazaqqa tanymal.
Óziniń ónerimen de, bolmysymen de jurtshylyqty tánti etip, elge erte tanylǵan Ermurat Zeiiphanuly 2011 jyly beimezet baqilyq boldy.
Maira Muhamedqyzynyń esimi atalsa, tanymaityn qazaq joq. Ol – qazaq án ónerin álemge tanytqan sanaýly ánshilerdiń biri. Opera ánshisi, daýsy keń diapazondy, biregei tenor iesin Eýropa jurtshylyǵy Frantsiianyń álemge áigili «Grand Opera» sahnasynda shyrqaǵan ánderimen tanydy.
Maira Muhamedqyzy – 1965 jyly Qytai Ile aimaǵy Qulja qalasynda dúniege kelgen. Qazaqtyń álemge tanymal opera ánshisi. Parijdegi «Grand Operada» Qazaqstannyń atynan óner kórsetken tuńǵysh ári ázirge jalǵyz opera juldyzy. Maira Muhamedqyzy Beijiń Ulttar ýniversitetiniń Mýzyka fakýltetin (Djoý Ben Chin synyby) jáne Pekin Konservatoriiasyn (Go Shý Djen synyby) bitirgen. 1994 jyly Qazaqstanǵa birjolata oralǵan. Almatyda Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatoriiasynda (professor N.A. Sharipovtiń synyby) stajirovkadan ótken.
Abai atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda ánshi retinde kóptegen rólderdi somdaǵan.
Mairanyń teatrdaǵy repertýarynda Brýsilovskiidiń operasyndaǵy Jibek, Jubanov pen Hamididiń «Abai» operasyndaǵy Ajar, Verdidiń «Traviatasyndaǵy» Violetta, «Rigolettodaǵy» Djilda, Bizeniń «Karmen» operasyndaǵy Mikaela, Donitsettidiń «Liýchiia di Lammermýrdegi» Liýchiia, Gýnonyń «Faýstyndaǵy» Margarita, Pýchchinidiń «Týrandot» operasyndaǵy Liiý jáne basqa da partiialary bar.
«Meniń baǵym – Qazaq eliniń táýelsizdigi, – deidi ánshi. – Eger Qazaqstan Táýelsizdigi bolmasa, meniń mundai biikke kóterilýim neǵaibyl edi. Bul úshin birinshi Allaǵa, sodan keiin Táýelsiz otanyma alǵys aitamyn!».
Myń buralǵan Shuǵyla
Qazaq bi óneri dese, aýzymyzǵa eń aldymen ilinetin – Shara Jienqulova. Ol ańyz edi. Onyń ómiri «Qazaqta bi bolmaǵan, ónerdi biz úirettik» deitin óktem saiasatty joqqa shyǵardy. Keń saharanyń tósin án men kúige, jyr men bige uiytqan daryndar shoǵyry ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa jalǵasyp keledi.
Sh. Saparǵaliqyzy – 1971 jyly Qytai Halyq Respýblikasy Ile-qazaq avtonomiialy oblysynyń ortalyǵy Qulja qalasynda dúniege kelgen. Besinshi synypta Beijiń qalasyna horeografiialyq mektepke qabyldanady.
Ol 1991 jyly Beijińde Qytai Qarýly saqshy bólimi án-bi ansambline qabyldanyp, Koreia, Italiia memleketteri men Gonkong aýdandarynda óner kórsetedi. 1992 – 1995 jyldary Qytai Ortalyq Ulttar ýniversitetiniń halyq bii fakýltetinde bilim alady. 2000 jyly Qazaqstan Prezidentiniń «Ónerli qandastarymyz Qazaqstanǵa da kerek!» – degeninen keiin elge oralyp, Kúlásh Baiseiitova atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynyń baletmeisteri, «Ulan» prezidenttik orkestriniń bishisi atanady.
Shuǵylanyń ózi bolsa árdaiym óner úshin qaǵilezdik, izdenimpazdyq kerek ekenin aitady. «Men ónerdi ózimniń ómirim dep bildim. Ómirimdegi túrli qiynshylyqtar meniń ónerge mahabbatymdy bosańsyta alǵan joq, kerisinshe, qasqaiyp qarsy turýǵa umtyldym. Qaida júrsem de qimyl men jarasymdylyq izdeimin. Kúlli dúnie ritmdi, retti, mýzykaǵa toly qozǵalystardan quralatynyna imandai senemin», – deidi.
Ol qazir óziniń jeke óner ordasyn ashyp, shákirtter tárbielep júr. Ónertanýshylar Shuǵyla qazaq biiniń jańa bederin qalyptastyrdy dep baǵalaidy. Onyń bi álemindegi orny men úlesi ólsheýsiz deitinderdiń qarasy mol. Ol týraly birneshe derekti film túsirilgen.
«Erke-Nur»
Qazaq ulttyq kiimderi men saýǵa syilaryn ázirleýmen aty shyqqan «Erke-Nur» kompaniiasy elimizge ǵana emes, shetelge de tanymal. Onyń ónimderin qazaqstandyq kádesyi retinde shetelge áketetin qonaqtar az emes. Osy kompaniianyń negizin qalaýshy, kásipker, Almaty qalasy máslihatynyń depýtaty – Farida Merhamitqyzy. «Erke-Nurdyń» ulttyq kiimderin sheteldik meimandarǵa arnaiy kigizip, qazaq halqynyń tarihi kiimderiniń sán men saltanatyn pash etip júrgenimizge birtalai jyl boldy.
Farida Merhamitqyzy – 1966 jyly Qytaidyń Sháýeshek qalasynda dúniege kelgen. 1994 jyly otbasymen birge atamekeni – Qazaqstanǵa oralyp, kásipkerlikpen ainalysty. 2004 jyly «Erke-Nur» sán teatryn ashty.
Farida hanym óz kompaniiasynan bólek, qoǵamdyq jumystarmen jii ainalysady.
Jalpy, Qytai, Ózbekstan, Resei, Mońǵoliia, Túrkiia elderinen kelip, óz kásipterin ashyp, el ekonomikasyn kóterýge úles qosyp júrgen kásipkerler jeterlik.
«Qazaq»
Álemge tanymal boksshy Qanat Islamnyń laqap aty – «qazaq». Beijiń olimpiadasyna Qytai quramasynyń atynan qatysyp, qola júldege ie bolǵan Qanat Islam kóp ótpei elge oralǵan.
Osydan 3 jyl buryn AQSh-qa kásipqoi boks uiymdastyratyn kompaniialardyń birimen kelisimge kelip, alysqa attanǵan boksshynyń jetistikteri az emes. Qazir kásipqoi bokstan birneshe seriia boiynsha jeńimpazdar qatarynda. 20-ǵa jýyq kezdesý ótkizip, bárinde jeńiske jetken onyń juldyzdy shaǵy alda degen boljam jasaidy sport mamandary.
Qanat Islam – 1984 jyly Qytaidyń Ile-qazaq avtonomiialy oblysy Altai aimaǵynda dúniege kelgen. Qazaqtyń dańqty boksshysy, WBA FedeCaribe tujyrymynyń chempiony. Iaǵni, Qanat Islam – ortasha jeńil salmaq boiynsha Karib aimaǵynyń úzdigi. Áýesqoi boksshy retinde Qytai Halyq Respýblikasy Ulttyq qurama komandasynyń quramynda Beijiń Olimpiadasynyń qola júldegeri, Chikagoda ótken Álem chempionatynyń (2007) jáne Aziia oiyndarynyń (2006) qola júldegeri. Qytaidyń 10 dúrkin chempiony.
«Meniń armanym, – deidi Qanat, – sportpen aqsha tabý emes, qazaqtyń atyn álemge tanytý. Men Qazaqstannan ózge elde ómir súre almaimyn. Ózimdi tek Otanymda ǵana erkin sezinemin. Shetelge ketken saiyn osy baitaq dalamdy saǵynamyn».
P.S. Elge oralǵandardyń ishinde nebir talantty, ádebiette, ónerde, ǵylymda, qoǵamnyń san-salasynda eńbektenip júrgender jeterlik. Biz solardyń ishinen Táýelsizdik tusynda airyqsha jarqyrai kóringenderin ǵana iriktep aldyq.
A. Kúntýǵan
Sýretter internetten jáne tanymal fotograf Nurǵisa Eleýbekovtiń arhivinen alyndy.
