Kim jaýapty?
Keńes zamanynda salynyp, tartylǵan – sý qoimalary men aryq-kanaldardyń bári tozyp, erigen qardyń sýy aýyldy betke alyp, jónep beretin boldy. Sý qoimalarynda jinalýǵa tiis qar sýy qazir aýyldyń ishin kóktei ótip, aidalaǵa aǵyp jatyr.
Jalpy kóktem bolsa, aýyl-aimaqty qyzyl sý basýyna kim jaýapty? Bylaiǵy qarapaiym jurt oblys ákimderin aiyptaitynyn bilemiz. Taǵy da kim?
Aitapaqshy, aýyl turǵyndary ákimge renishin aitqanda tótenshe jaǵdailar qyzmetiniń de jumysyna da kóńili tolmaitynyn aityp qalatyny bar.
Iá, jergilikti jerdegi óńir basshylaryn sý tasqyny úshin eshkim jaýapkershilikten bosatpaityny anyq. Sondyqtan kóp jaǵdaida taiaqtyń ushy ákimdikterge tiip jatady.
Bizdińshe, ákimnen basqa Aýylsharýashylyǵy ministrligi janyndaǵy Sý resýrstary komiteti de bul iske jaýapty bolýy tiis. Astananyń tórinde ministrliktiń ishinde otyratyn bul komitetti kim basqaratynyn, onyń nemen ainalysyp jatqanyn bylaiǵy jurt bilmeidi.
Sondyqtan Sý resýrstary komitetiniń tórǵasy Islam Ábishevti bylaiǵy jurt jyǵa tanymaidy. Tanysa da kezinde ózi jumys istep ketken ońtústik pen shyǵystyń halqy tanýy múmkin.
Iá, Islam aǵamyz qar sýyndai kóktemde kózge túsedi de, odan keiin halyqtyń nazarynan izim-ǵaiym joǵalady.
Islam Ábishevtyń Sý resýrstary komitetin ekinshi ret basqaryp otyrǵan basshy. Ol 2012 jyly komitetti bir tizgindese, 2014 jyly marqum Nurlan Qapparov Qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologiia ministri bolyp turǵanda ózi basqaratyn ministrlik quramyndaǵy Sý resýrstary komiteti tóraǵalyǵyna Islam Ábishevti bekitkeni esimizde. Sodan beri biraz jyl ótti. Sý resýrstary komiteti Aýylsharýashylyǵy ministrliginiń quramyna ótkenin bilemiz.
Komitet ministrlikke ainalsyn
Búginde elimizdegi sý qoimalary respýblikalyq, jergilikti kommýnaldyq menshiktiń jáne jekeniń qolynda.
Bizdińshe, kóktem shyǵa sý basý qaýpinen tolyqtai qutylý úshin Aýylsharýashylyǵy ministrliginiń quramyndaǵy Sý resýrstar komitetin jeke ministrlik, bolmasa, agenttik retinde qaita qurý qajet.
Áitpese, aýylsharýashylyǵynyń myń san jumysynan ministrliktiń elimizdiń sý sharýashylyǵyn retteýge múmkinshiligi bola bermeidi. Qonaevtyń zamanynda elimizdiń Sý sharýashylyǵy ministrligin basqarǵan Ábýbákir Tynybaev elimizde kanaldar qazyp, kóptegen sý qoimalary saldy. Sol kezde aýyl-aimaqty sý basqanyn kórmek túgili, estimeýshi edik.
Muny Aýylsharýashylyǵy ministri Ómirzaq Shúkeev myrza túsinedi dep oilaimyz. Qazirgi tańda Aýylsharýashylyǵy ministrliginiń júktemesi óte kóp. Búginde bul ministrlik aýylsharýashylyǵy eńbekkerlerin qarjylandyratyn birneshe qorlardy, elimizdegi aýylsharýashylyǵy mamandaryn daiarlaityn oqý oryndardy baýyryna basyp otyr.
Tipti kezdinde aýyl halqyn aýyz sýmen qamtityn «Aq bulaq» baǵdarlamasyn iske asyrýdy osy ministrliktiń qaraýyna boldy. Nátijesinde aýyz sýmen qamtý isi kóptegen syndar aitylǵanyn bilemiz. Sondyqtan elimizdiń sý resýrsyna qatysty mańyzdy salalardyń basyn jinaqtap, jeke qurý qajet. Buǵan Ómirzaq Estaiuly qarsy bolmasy anyq.
Toǵandar qaraýsyz qaldy
Qazirgi tańda jekeniń qolyndaǵy sý qoimalarynyń jai-kúiin Sý resýrstary komiteti qadaǵalaitynyn bilemiz. Jalpy elimizdegi gidrotehnikalyq nysandardyń jumysyn baqylaý isi «Qyzylaǵash oqiǵasynan» keiin kúsheie tústi. Oǵan deiin uzan arqan, keń tusaýǵa salynyp júrgenimiz jasyryn emes.
Gidrotehnikalyq nysandardyń ishinde sý qoimalarynan balyq aýlap, sharýalarǵa sýdy puldap, demalys nysandaryn salyp, paida tabýǵa bolady. Al kanaldar men aryq júielerine qatysty bulai dep aita almaisyń. Sondyqtan kanaldar, toǵandardy jáne jer asty sýlaryn retteitin nysandardy eshkim jekeshelendirip alýǵa yqylas tanytqan joq.
Toqyraý jyldary gidrotehnikalyq nysandardy kútip, baptap ustaityn memlekettiń de qarjysy da bolmady.
Sonyń saldarynan kanaldar men toǵandardy qum basty. Endi qys boiy jaýǵan qar erip, baiaǵy kanal, aryqtar bolmaǵan soń, eldimekenderge jyl saiyn qaýip tóndirip júrgenin kórip júrmiz.
Ýaqytsha jumys – máseleni sheshpeidi
Budan qalai qutylýǵa bolady? Sý resýrstary komitetiniń quzyretin keńeitip, jeke ministrlik etip quryp, onyń biýdjetin qalyptastyrý kóktemgi sý tasqynan qutylýdyń birden-bir joly.
Búginde Sý resýrastary komitetiniń aimaqtarda ózine baǵynyshty aýmaqtyq organdary bar. Sondyqtan komitetti derbes organ retinde qaita jasaqtaǵanda qurylymdyq bólimshelerin qaita quryp, ábigerge túspeidi.
Qazirgi tańda respýblikalyq deńgeidegi gidrotehnikalyq nysandardyń bári Sý resýrstary komitetine qaraitynyn áńgime arasynda aittyq. Al kommýnaldyq menshiktegi nysandar ákimdikterge qaraidy. Kóp jaǵdaida oblystyń biýdjetin qarastyrǵanda gidrotehnikalyq nysandarǵa kúrdeli jóndeýge qarjy tiisti deńgeide bólinbeitini belgili.
Bólinse de, kóktem kezinde sý tasqynynyń aldyn aldyn alýǵa baǵyttalǵan is-sharalarǵa ǵana qarjy qarastyrylady. Mundai profilaktikalyq jumystar kezinde aýyldyń ainalasynan aryq qazyp, bolmashy jumystar atqarylatynyn bárimiz bilemiz.
Kelesi jyly bul jumystardy taǵy da qaita qolǵa alyp jatamyz. Osylaisha ýaqytsha apattyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jumystardyń qanshalyqty tiimdi ekenin jyl saiyn kórip júrmiz.
Sondyqtan Sý resýrstary komitetiniń quziretin keńeitý mańyzdy. Áitpese, kózimiz ashylmaidy. Jylda sý basý, jylap-syqtaý qaitalana beredi. Komitettiń quzireti keńeigen jaǵdaida jergilikti jerdegi gidrotehnikalyq nysandardyń bárin onyń quramyna ótkizip bergen jón.
Qarjy qaidan keldi?
Komitet jeke aldyna qurylym bolǵanda onyń biýdjeti paida bolady. Al qazir Islam Ábishev bastaǵan sý sharýashylyǵynyń qyzmetkerleri halyqaralyq damý institýttarynan qarjy tartyp, 2020 jylǵa deiin respýblikalyq deńgeidegi sý qoimalaryn kúrdeli jóndeýden ótkizip, talapqa sai etýge umtylýda.
Jalpy gidrotehnikalyq nysandarǵa eshqandai kompaniia investitsia salmaidy. Tek memlekettiń kepildigimen halyqaralyq damý institýttarynyń arzan nesielerin tartýǵa bolady. Bul rette Sý resýrstary komitetiniń syrttan qarjy tartyp, jumys istep jatqanyn baǵalaýymyz kerek.
Búginde sý resýrstary komiteti tek qana gidrotehnikalyq nysandarǵa ǵana qarap otyrǵan joq. Sonymen qatar elimizdegi sýarmaly jerlerdiń kólemin ulǵaitýǵa jaýapty bolyp tur. Osydan-aq, komitettiń jumysy jyl ótken saiyn keńeiip jatqanyn baiqaýǵa bolady.
Sý nege basady?
Elimiz táýelsizdik alǵan jyldary elimizdegi eldimekenderdiń ainalasyndaǵy sýdan qorǵaityn aýmaqtardy jergilikti bilik oryndary turǵyn úi qurylysyn júrgizýge berip jiberdi.
Eger jergilikti jerlerge qaraityn kommýnaldyq menshiktegi gidrotehnikalyq, sýdan qorǵaý aimaqtaryn elimizdiń sý resýrstaryn qadaǵalaityn derbes mekemeniń balansynda bolsa, aýyl shetindegi qar sýy ózen bolyp aǵatyn jerge eshqandai turǵyn úi salynbas edi.
Jergilikti bilik oryndary sý basýy qaýpi bar aimaqtardyń bolashaqta qaýiptiligin eskermei, bir kúndik paida úshin jer telimderin berip jiberetini jasyryn emes.
Sońǵy ýaqyttary jańadan boi kótergen aýdandarda aryqty emge tappaisyń. Budan keiin erigen qar sýy úilerdi basyp, jurtty ábigerge salýy jylda qaitalanýda.
Qazir alys aýyldy aitpaǵan kúnniń ózinde Almatyǵa qosylǵan aýyldarda kóshe boiynyń sýy aǵyp ketetin aryq atymen joq. Qystai jaýǵan qardyń sýy kóshede kólshik bolyp, ábden talqandalǵan joldyń siqyn odan beter qashyryp móldirep, jatyp alady.
Kóptegen adamdar aýlasyndaǵy qardy jinap, kóshe boiyndaǵy aryqqa tastaityn jaman ádet te qalyptasty. Budan keiin aryqtyń ishindegi qar muz bolyp qatyp, sońynda qyzyl sý kósheni basady.
Aitpaqshy
Memlekettik qyzmet jáne jemqorlyqqa qarsy kúres agenttiginiń resmi ókili Nurlan Jahinnyń aitýynsha, Ǵani Sádibekov «Aimaq» seriktestiginiń basshysymen aýyz jalasyp, «Shýchinsk-Býrabai» kýrorttyq ornynda ózendi tazalaýǵa arnalǵan asa iri kólemdegi qarajatty jymqyrǵanyn alǵa tartty. Ǵani Sádibekov qol qoiǵan jalǵan aktilerdiń nátijesinde Energetika ministrligi 2017 jyly oryndalǵan jumystardyń úlken kólemi úshin 3,6 milliard teńge tólegen. Osy qarjynyń 1 milliard teńgeden asa aqsha qolma-qol tólemge ainaldyrǵanyn jáne tekseris kezinde bul aqshalar tárkilengenin aqparat quraldary jarysa jazdy.
Osy rette Energetika ministrliginiń ózenniń arnasyn tazartyp, Sý resýrstary komiteti atqaratyn jumysty moinyna alǵanyn bizde túsine almadyq.
Al Sý resýrstary komitetiniń tóraǵasy Islam Ábishev bolsa, elimizdegi gidrotehnikalyq nysandardy kúrdeli jóndeýden ótkizý úshin halyqaralyq damý institýttarynan qarjy tartyp júr. Demek, osy bir jaittan-aq, aldaǵy ýaqytta elimizde sý resýrstaryn qadaǵalaityn derbes organ quryp, iske kirisýdiń ýaqyty jetkenin baǵamdaýǵa bolady.
