1993 jyly biz alǵashqy Konstitýtsiiany qabyldadyq. Prezident ol konstitýtsiiany jaratpai 1995 jyly ekinshi konstitýtsiiany qabyldady. Birinshi konstitýtsiianyń barlyq baǵyty demokratiia bolatyn. 1990-1995 jylǵy Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń tóraǵasy, qoǵam qairatkeri, saiasatker Serikbolsyn Ábdildin «Qazaqtaimsqa» bergen suhbatynda osylai degen eken. Ózekti, ótkir máselelerdi qozǵapty Serikbolsyn aǵa...
– Serikbolsyn aǵa bizdiń saiasattanýshylarymyzdyń «Qazaqstan ótpeli kezeńde tur» degenine biraz ýaqyt boldy. Qashan ótip bolamyz?
– Ótpeli kezeń degen jalpy saiasatkerlerdiń oilap shyǵarǵany. Myna ómirde kezeń degen bolmaidy. Sebebi adam balasy ózinen-ózi tarihty jalǵastyra beredi. Onyń qai jerde, qandai kezeń ekenin anyqtaý myna filosofiiada, ǵylym tilinde joq.
Árkim óziniń oiyna, qabiletine bailanysty bir sheshilmei jatqan máselelerdi soǵan siltei salý úshin ana kezeń boldy, myna kezeń boldy, anaý aýyr boldy, mynaý aýyr boldy dep shyǵara beredi. Áitpese, ómir degen ózinen-ózi jylji beredi.
Al bulardyń kezeń dep aityp júrgenderi ol saiasatty ózgertip, biliktiń ózine-ózi týǵyzyp alǵan qiyndyqtary bolyp esepteledi.
– Qazaqstan halqy jyl saiyn kúzde ózgeris kútedi. Sizdiń oiyńyzsha biyl bilikte ózgeris bola ma?
– Ony Nurekeńnen surańyz. Óitkeni ózgeristi jasaityn bizde bir ǵana adam.
Bilikte de bir adam sheshim qabyldaidy. Barlyq bailyq ta, óner de, ǵylym da, bilim de bir adamda.
Sondyqtan ol ózgeristi sol kisiden suraý kerek.
Óz kúnimizdi ózimiz kóre almaimyz ba?
– Egemendikten keiin ult ziialylary adasqan joq pa?
– Jalpy mundai suraq qoiǵanda da, oǵan jaýap bergende de negizgi sebepti eskerý kerek. Ony orys tilinde de, ǵylym tilinde de «pervoprichina» deidi.
Ol ziialylardyń jasaǵany ma, qoǵamnyń jasaǵany ma, patshanyń jasaǵany ma, másele onda emes. Másele tarihtyń jelisinde, tarihtyń shyndyǵynda. Eger shyndyqqa súienetin bolsaq, bizdiń qazaq ǵasyrlar boiy táýelsizdikti ańsaǵan.
Ol úshin kóptegen bizdiń babalarymyz qan tókken. Osyndai jerdi ustap otyrǵan. Ony myna sizge igilikke dep, paidalansyn dep qaldyrǵan.
Biraq ókinishke orai osynyń barlyǵyn oilap, salmaqtap, tarihty bilip, jańalyqty sonyń jelisine bailanysty júrgizetindei bizde qoǵam joq. Ziialy dep otyrsyz, ziialynyń biri menmin, mine.
Sondyqtan aityp otyrmyn men sizge. Ondai qoǵam bolý úshin ult myqty bolý kerek. Bizde ulttyń myqtylyǵy da joq. Baiaǵyda bizdiń ata-babalarymyz bizge qaraǵanda áldeqaida myqty bolǵan.
Al táýelsizdik degen Keńes odaǵynyń kúireýine bailanysty kelgen. Ol táýelsizdikti jariialaǵan HII shaqyrylymdaǵy joǵarǵy keńes. Onyń tóraǵasy mine, sizdiń aldyńyzda otyr. Ol jóninde siz de, basqa jurt ta bir aýyz ádilettilikti aitpaidy.
Sebebi nege? Sebebi osy táýelsizdiktiń jaqsylyǵyn da, jamandyǵyn da bir adam jasady dep soǵady, jurt. Al negizine qaraǵan ýaqytta tarihi jelis, tarihi ózgeristerdi ózi alyp kelip bergen, ǵasyrlar boiy ańsap júrgen táýelsizdik qazaqtyń qolyna tigennen keiin ony durystap paidalaný degen másele týǵan. Ol táýelsizdikti durystap paidalaný úshin birneshe zań shyǵarylǵan.
Táýelsizdikti alǵan jyldardyń ózinde 265 zań shyqty. Osy zańnyń barlyǵy bizdiń memlekettiń irgesin bekitý úshin. Bilik pen halyq ekeýin biriktirip, táýelsizdik pen ultqa, keleshek urpaqqa paida jasaityndai jol jasalǵan.
Ókinishke orai onyń barlyǵy buzylyp ketti. Buzylyp ketken sebebi bilikti tartyp alǵan, bilikke kelgen adamdardyń kópshiligi óz basyn saýǵalap ketti. Óz óńeshin, óz qarnyn oilap ketti. Sol sebepti de táýelsizdikti biz ońaltpai otyrmyz.
Qazir táýelsizdik degen sóz bar da, ony toltyratyn is joq. Ókinishke orai odaq-odaq dep ózimiz kún kóre almaityndai odaq jasadyq.
Endi ol odaqqa kirgennen keiin ol odaqtyń talaby ózgeredi. Júre-júre siz táýelsizdigińizden de, teńgeńizden de barlyǵynan aiyrylasyz. Eger dál osy kezde qazaq óziniń qazaqtyǵyn kórsetip, óziniń memleketin ózi qurýǵa, nyǵaitýǵa kirispese, onda bizdiń táýelsizdigimizde opa bolmaidy.
Men ony bireýdi muqataiyn, synaiyn dep aityp otyrǵan joqpyn. Bizden nashar, bizden tómen halyqtyń ózi memleket jasap otyr. Al biz jerimizdiń asty da, ústi de bailyqqa syimai turǵan halyqpyz jáne osyndai keń baitaq jerde halqymyzdyń sany shamaly.
Táýelsizdikti jariialaǵan kúni bizdiń sanymyz da, sanamyz da ózgeredi dep jospar jasaǵanbyz. Solai oilaǵannyń biri men.
Men tóraǵa bolyp sailanǵannan keiin maǵan Tákejanov pen Álimjanov degen eki depýtat kirdi. Tákejanov menimen birge tóraǵalyqqa sailaýǵa túsken. Sonyń betin ashý úshin olar maǵan shyndyqtaryn aitty.
Myna Tákejanovty tóraǵa qylyp sailap jiberseńder onyń myna memleketti qurý jónindegi óziniń kózqarasy bar edi. Qazaqtyń, qazaqtyǵyn joǵaltpai, ekonomikany joǵaltpai ustaityn. Olardyń bunyń barlyǵyn maǵan aityp otyrǵandary úsh qazaq qosylyp, osy joǵary keńestiń jumysyn dóńgeletip, ózimizdiń memleketimizdi jasai alamyz degen tujyrymǵa kelý bolǵan. Biraq ókinishke orai Joǵary keńesti taratyp bárimizdi bet-betimizben jiberdi. Buǵan deiin joǵary keńes ózin-ózi taratty dep júretin barlyǵy.
Jaqynda Nazarbaev ózi eki ret Joǵary keńesti taratqanyn moiyndady. Endi myna bailyqtyń kimniń qolynda ekenin aitaiyn.
Ókinishke orai bizdiń jerimizdi, bailyǵymyzdy basqalar soryp jatyr. Munai óndirip jatyrmyz dep jyl saiyn maqtanamyz. Biraq sonyń 81 paiyzy sheteldiń qolynda. 19 paiyzynan biz salyq alamyz. Mundai degen eshbir memlekette joq. Kaddafi degen kósemdi bilesiń be? Men sonyń memleketinde boldym, 2002 jyly. Olar da munai óndiretin el, olar 19 paiyzyn investorlarǵa bergen de, 81 paiyzyn ózderi paidalanady.
Barlyǵy Prezidenttiń qolynda
– Biz ata zańǵa jii ózgeris engizemiz? Osyǵan ne qajettilik bar?
– 1993 jyly alǵashqy Konstitýtsiiany qabyldadyq. Prezident ol konstitýtsiiany jaratpai, 1995 jyly ekinshi konstitýtsiiany qabyldady. Birinshi konstitýtsiianyń barlyq baǵyty demokratiia bolatyn.
Myna biliktiń arasynda bilikti bólý atqarý, zań shyǵarý, sot árqaisysyna óziniń mindetteri ashyq aidan anyq, kúnnen jaryq bolyp jazylǵan. Onyń barlyǵy prezidentke unamady. Sol sebepti Joǵary keńestiń eki shaqyrylymyn qýyp jiberip, óz konstitýtsiiasyn ózi úshin jasady. Qazirgi konstitýtsiia prezidenttiń konstitýtsiiasy, prezidentke qyzmet etetin konstitýtsiia. Senbeseńiz baryp kórińiz. Onda jazylǵan keibir jerleri bar, biliktiń kózi - halyq degen.
Biraq siz de, halyq ta jalpy biliktiń iisin sezbeisiz, barǵandy qoiyp. Óitkeni sizdiń qolyńyzdaǵy biliktiń bireýi sailaýda durys daýys berip, sonyń nátijesin bilý. Biraq bizde ol da joq. Birde-bir sailaý adal ótti dep aitqan eshkim joq. Ol birinshiden.
Al ekenshiden, jyl saiyn konstitýtsiiaǵa túsip jatqan ózgeris, prezidenttiń ózine keregin jazyp ózgertken dúnie. Keide prezident ózine keregin ótkizý úshin parlamentke anany berem, prokýratýraǵa anany berem dep jurtty aldaýsyratady.
Ainalyp kelgende onyń barlyǵy prezidenttiń qolyndaǵy dúnie. Sol sebepti konstitýtsiiadaǵy ózgeristerdiń kimge kerek ekenin taǵy da sol kisiden surańyz.
– Qazirgi qazaq qoǵamy kommýnistik júieni qabyldai almaidy. Biraq sizder táýelsizdik alǵan jyldary kommýnistik partiia qurdyńyzdar. Bul saiasi qatelik pe, joq álde keńestik júiege berilgendikterińiz be?
– Kommýnistik partiiany táýelsizdik alǵannan keiin eshkim qurǵan joq. Qaita táýelsizdik ala salysymen ony qurtty. Táýelsizdik alǵannan keiin keńes odaǵynda da, Qazaqstanda da joiyldy.
Onan keiin 1994-1996 jyldary osynda kommýnister partiia qurý jóninde usynys jasap, basqa júiedegi kommýnistik partiia qurdy. Aty kommýnistik partiia, biraq isteitin jumysy, zaty basqasha. Ol partiia burynǵydai jalǵyz partiia emes, kóp partiianyń arasyndaǵy partiia bolyp shyqty.
Al endi ony basqarýdy keńes zamanyndaǵydai maǵan eshkim tapsyrǵan joq jáne sengen de joq. Óitkeni sol kezde «Ábdildin eshkimmen keńespei ózi sheshim qabyldai beredi» degen ańyz shyǵyp ketken bolatyn.
Sondyqtan partiia jumysyna meni jolatqan joq. Al myna qaitadan jandandyrǵan partiia ol burynǵy partiia emes. Bul partiia demokratiialyq jolmen júretin, halyqtyń muńyn oilaityn partiia bolyp quryldy. Oǵan meni basshy qylyp shaqyrǵanda barǵan sebebim ondaǵy partiia músheleri adal adamdar bolatyn.
Álgi qýlyq-sumdyqtyń arasynda júrgen burynǵy partiia músheleri ketken, tazarǵan pariia boldy. Sol partiiany men 10 jyldan artyq basqardym jáne ony basqarǵan sebebim olar prezidenttiń saiasatyna qanyqpady, olar kúiretý saiasatyna qarsy shyqty. Ondai kúsh ol kezde kerek boldy.
Sol sebepti qaisybireýler meni týǵannan bastap kommýnist dep oilaidy. Al jalpy bul degen saiasatta múmkindikti paidalaný degen sóz. Meniń ol shaqyrýǵa baryp, partiiany basqarǵan sebebim ol múmkindikti, eldi kúiretpeý úshin, eldegi bailyqty, ekonomikany qurdymǵa jibermeý úshin paidalandym.
– Qalai bolǵanda da egemendi eldiń irgetasyn qalaǵandardyń birisiz. Elińizge ne aitasyz?
– Halyqqa meniń aitatynymdy osydan bir ǵasyr buryn bizdiń Alashtyń azamattary aityp ketken. Oianý kerek, sezimtal bolý kerek, aldanbaý kerek, shyndyq jolymen júrýge tyrysý kerek, ótirikke, ósekke, urlyqqa boi bermeý kerek. Ony jasaǵan adamdarǵa qarsy turatyndai múmkindigi bolýy kerek.
Jalpy mynaý qazaqtyń jeri ma, sýy ma, aýasy ma barlyǵy qazaqtyń qazaq bolýyna jaqsy múmkindikter. Ony ata-babalarymyz da dáleldep ketti. El jáne jer degen eki uǵym bar. Qazir barlyǵy «Máńgilik el» dep shaýyp júr. Biraq bizdiń ata-babamyz «el elý jylda jańarady» degen. El degen jańaryp turady, jer máńgilik. Eń birinshi qazaqtyń aldynda turǵan mindet jerin qorǵaý. Jerge el ie bolý kerek.
– Áńgimeńizge rahmet !
Suhbattasqan, Qoishybek MÚBARAK
Derekkóz: qazaqtimes.com
