ەبدٸلدين: "نازارباەۆ? بٸزدەن ناشار, بٸزدەن تٶمەن حالىقتىڭ ٶزٸ مەملەكەت جاساپ وتىر"

1993 جىلى بٸز  العاشقى كونستيتۋتسييانى قابىلدادىق. پرەزيدەنت ول كونستيتۋتسييانى جاراتپاي 1995 جىلى ەكٸنشٸ كونستيتۋتسييانى قابىلدادى. بٸرٸنشٸ كونستيتۋتسييانىڭ بارلىق باعىتى دەموكراتييا بولاتىن.  1990-1995 جىلعى قازاق كسر جوعارى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, قوعام قايراتكەرٸ, ساياساتكەر سەرٸكبولسىن ەبدٸلدين «قازاقتايمسقا» بەرگەن سۇحباتىندا  وسىلاي دەگەن ەكەن. ٶزەكتٸ, ٶتكٸر مەسەلەلەردٸ قوزعاپتى سەرٸكبولسىن اعا...

– سەرٸكبولسىن اعا بٸزدٸڭ ساياساتتانۋشىلارىمىزدىڭ «قازاقستان ٶتپەلٸ كەزەڭدە تۇر» دەگەنٸنە بٸراز ۋاقىت بولدى. قاشان ٶتٸپ بولامىز?

– ٶتپەلٸ كەزەڭ دەگەن جالپى ساياساتكەرلەردٸڭ ويلاپ شىعارعانى. مىنا ٶمٸردە كەزەڭ دەگەن بولمايدى. سەبەبٸ ادام بالاسى ٶزٸنەن-ٶزٸ تاريحتى جالعاستىرا بەرەدٸ. ونىڭ قاي جەردە, قانداي كەزەڭ ەكەنٸن انىقتاۋ مىنا فيلوسوفييادا, عىلىم تٸلٸندە جوق.

 ەركٸم ٶزٸنٸڭ ويىنا, قابٸلەتٸنە بايلانىستى بٸر شەشٸلمەي جاتقان مەسەلەلەردٸ سوعان سٸلتەي سالۋ ٷشٸن انا كەزەڭ بولدى, مىنا كەزەڭ بولدى, اناۋ اۋىر بولدى, مىناۋ اۋىر بولدى دەپ شىعارا بەرەدٸ. ەيتپەسە, ٶمٸر دەگەن ٶزٸنەن-ٶزٸ جىلجي بەرەدٸ.

ال بۇلاردىڭ كەزەڭ دەپ ايتىپ جٷرگەندەرٸ ول ساياساتتى ٶزگەرتٸپ, بيلٸكتٸڭ ٶزٸنە-ٶزٸ تۋعىزىپ العان قيىندىقتارى بولىپ ەسەپتەلەدٸ.

– قازاقستان حالقى جىل سايىن كٷزدە ٶزگەرٸس كٷتەدٸ. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا بيىل بيلٸكتە ٶزگەرٸس بولا ما?

– ونى نۇرەكەڭنەن سۇراڭىز. ٶيتكەنٸ ٶزگەرٸستٸ جاسايتىن بٸزدە بٸر عانا ادام.

بيلٸكتە دە بٸر ادام شەشٸم قابىلدايدى. بارلىق بايلىق تا, ٶنەر دە, عىلىم دا, بٸلٸم دە بٸر ادامدا.

سوندىقتان ول ٶزگەرٸستٸ سول كٸسٸدەن سۇراۋ كەرەك.

ٶز كٷنٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز كٶرە المايمىز با? 

 – ەگەمەندٸكتەن كەيٸن ۇلت زييالىلارى اداسقان جوق پا?

– جالپى مۇنداي سۇراق قويعاندا دا, وعان جاۋاپ بەرگەندە دە نەگٸزگٸ سەبەپتٸ ەسكەرۋ كەرەك. ونى ورىس تٸلٸندە دە, عىلىم تٸلٸندە دە «پەرۆوپريچينا» دەيدٸ.

ول زييالىلاردىڭ جاساعانى ما, قوعامنىڭ جاساعانى ما, پاتشانىڭ جاساعانى ما, مەسەلە وندا ەمەس. مەسەلە تاريحتىڭ جەلٸسٸندە, تاريحتىڭ شىندىعىندا. ەگەر شىندىققا سٷيەنەتٸن بولساق, بٸزدٸڭ قازاق عاسىرلار بويى تەۋەلسٸزدٸكتٸ اڭساعان.

 ول ٷشٸن كٶپتەگەن بٸزدٸڭ بابالارىمىز قان تٶككەن. وسىنداي جەردٸ ۇستاپ وتىرعان. ونى مىنا سٸزگە يگٸلٸككە دەپ, پايدالانسىن دەپ قالدىرعان.

 بٸراق ٶكٸنٸشكە وراي وسىنىڭ بارلىعىن ويلاپ, سالماقتاپ, تاريحتى بٸلٸپ, جاڭالىقتى سونىڭ جەلٸسٸنە بايلانىستى جٷرگٸزەتٸندەي بٸزدە قوعام جوق. زييالى دەپ وتىرسىز, زييالىنىڭ بٸرٸ مەنمٸن, مٸنە.

سوندىقتان ايتىپ وتىرمىن مەن سٸزگە. ونداي قوعام بولۋ ٷشٸن ۇلت مىقتى بولۋ كەرەك. بٸزدە ۇلتتىڭ مىقتىلىعى دا جوق. باياعىدا بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز بٸزگە قاراعاندا ەلدەقايدا مىقتى بولعان.

ال تەۋەلسٸزدٸك دەگەن كەڭەس وداعىنىڭ كٷيرەۋٸنە بايلانىستى كەلگەن. ول تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاعان حٸٸ شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەس. ونىڭ تٶراعاسى مٸنە, سٸزدٸڭ الدىڭىزدا وتىر. ول جٶنٸندە سٸز دە, باسقا جۇرت تا بٸر اۋىز ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ايتپايدى.

 سەبەبٸ نەگە? سەبەبٸ وسى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جاقسىلىعىن دا, جاماندىعىن دا بٸر ادام جاسادى دەپ سوعادى, جۇرت. ال نەگٸزٸنە قاراعان ۋاقىتتا تاريحي جەلٸس, تاريحي ٶزگەرٸستەردٸ ٶزٸ الىپ كەلٸپ بەرگەن, عاسىرلار بويى اڭساپ جٷرگەن تەۋەلسٸزدٸك قازاقتىڭ قولىنا تيگەننەن كەيٸن ونى دۇرىستاپ پايدالانۋ دەگەن مەسەلە تۋعان. ول تەۋەلسٸزدٸكتٸ دۇرىستاپ پايدالانۋ ٷشٸن بٸرنەشە زاڭ شىعارىلعان.

 تەۋەلسٸزدٸكتٸ العان جىلداردىڭ ٶزٸندە 265 زاڭ شىقتى. وسى زاڭنىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن بەكٸتۋ ٷشٸن. بيلٸك پەن حالىق ەكەۋٸن بٸرٸكتٸرٸپ, تەۋەلسٸزدٸك پەن ۇلتقا, كەلەشەك ۇرپاققا پايدا جاسايتىنداي جول جاسالعان.

 ٶكٸنٸشكە وراي ونىڭ بارلىعى بۇزىلىپ كەتتٸ. بۇزىلىپ كەتكەن سەبەبٸ بيلٸكتٸ تارتىپ العان, بيلٸككە كەلگەن ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶز باسىن ساۋعالاپ كەتتٸ. ٶز ٶڭەشٸن, ٶز قارنىن ويلاپ كەتتٸ. سول سەبەپتٸ دە تەۋەلسٸزدٸكتٸ بٸز وڭالتپاي وتىرمىز.

قازٸر تەۋەلسٸزدٸك دەگەن سٶز بار دا, ونى تولتىراتىن ٸس جوق. ٶكٸنٸشكە وراي وداق-وداق دەپ ٶزٸمٸز كٷن كٶرە المايتىنداي وداق جاسادىق.

ەندٸ ول وداققا كٸرگەننەن كەيٸن ول وداقتىڭ تالابى ٶزگەرەدٸ. جٷرە-جٷرە سٸز تەۋەلسٸزدٸگٸڭٸزدەن دە, تەڭگەڭٸزدەن دە بارلىعىنان ايىرىلاسىز. ەگەر دەل وسى كەزدە قازاق ٶزٸنٸڭ قازاقتىعىن كٶرسەتٸپ, ٶزٸنٸڭ مەملەكەتٸن ٶزٸ قۇرۋعا, نىعايتۋعا كٸرٸسپەسە, وندا بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدە وپا بولمايدى.

 مەن ونى بٸرەۋدٸ مۇقاتايىن, سىنايىن دەپ ايتىپ وتىرعان جوقپىن. بٸزدەن ناشار, بٸزدەن تٶمەن حالىقتىڭ ٶزٸ مەملەكەت جاساپ وتىر. ال بٸز جەرٸمٸزدٸڭ استى دا, ٷستٸ دە بايلىققا سىيماي تۇرعان حالىقپىز جەنە وسىنداي كەڭ بايتاق جەردە حالقىمىزدىڭ سانى شامالى.

تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاعان كٷنٸ بٸزدٸڭ سانىمىز دا, سانامىز دا ٶزگەرەدٸ دەپ جوسپار جاساعانبىز. سولاي ويلاعاننىڭ بٸرٸ مەن.

مەن تٶراعا بولىپ سايلانعاننان كەيٸن ماعان تەكەجانوۆ پەن ەلٸمجانوۆ دەگەن ەكٸ دەپۋتات كٸردٸ. تەكەجانوۆ مەنٸمەن بٸرگە تٶراعالىققا سايلاۋعا تٷسكەن. سونىڭ بەتٸن اشۋ ٷشٸن ولار ماعان شىندىقتارىن ايتتى.

 مىنا تەكەجانوۆتى تٶراعا قىلىپ سايلاپ جٸبەرسەڭدەر ونىڭ مىنا مەملەكەتتٸ قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ٶزٸنٸڭ كٶزقاراسى بار ەدٸ. قازاقتىڭ, قازاقتىعىن جوعالتپاي, ەكونوميكانى جوعالتپاي ۇستايتىن. ولاردىڭ بۇنىڭ بارلىعىن ماعان ايتىپ وتىرعاندارى ٷش قازاق قوسىلىپ, وسى جوعارى كەڭەستٸڭ جۇمىسىن دٶڭگەلەتٸپ, ٶزٸمٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸ جاساي الامىز دەگەن تۇجىرىمعا كەلۋ بولعان. بٸراق ٶكٸنٸشكە وراي جوعارى كەڭەستٸ تاراتىپ بەرٸمٸزدٸ بەت-بەتٸمٸزبەن جٸبەردٸ. بۇعان دەيٸن جوعارى كەڭەس ٶزٸن-ٶزٸ تاراتتى دەپ جٷرەتٸن بارلىعى.

جاقىندا نازارباەۆ ٶزٸ ەكٸ رەت جوعارى كەڭەستٸ تاراتقانىن مويىندادى. ەندٸ مىنا بايلىقتىڭ كٸمنٸڭ قولىندا ەكەنٸن ايتايىن.

ٶكٸنٸشكە وراي بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدٸ, بايلىعىمىزدى باسقالار سورىپ جاتىر. مۇناي ٶندٸرٸپ جاتىرمىز دەپ جىل سايىن ماقتانامىز. بٸراق سونىڭ 81 پايىزى شەتەلدٸڭ قولىندا. 19 پايىزىنان بٸز سالىق الامىز. مۇنداي دەگەن ەشبٸر مەملەكەتتە جوق. كاددافي دەگەن كٶسەمدٸ بٸلەسٸڭ بە? مەن سونىڭ مەملەكەتٸندە بولدىم, 2002 جىلى. ولار دا مۇناي ٶندٸرەتٸن ەل, ولار 19 پايىزىن ينۆەستورلارعا بەرگەن دە, 81 پايىزىن ٶزدەرٸ پايدالانادى.

بارلىعى پرەزيدەنتتٸڭ قولىندا 

– بٸز اتا زاڭعا جيٸ ٶزگەرٸس ەنگٸزەمٸز? وسىعان نە قاجەتتٸلٸك بار?

 – 1993 جىلى العاشقى كونستيتۋتسييانى قابىلدادىق. پرەزيدەنت ول كونستيتۋتسييانى جاراتپاي, 1995 جىلى ەكٸنشٸ كونستيتۋتسييانى قابىلدادى. بٸرٸنشٸ كونستيتۋتسييانىڭ بارلىق باعىتى دەموكراتييا بولاتىن.

مىنا بيلٸكتٸڭ اراسىندا بيلٸكتٸ بٶلۋ اتقارۋ, زاڭ شىعارۋ, سوت ەرقايسىسىنا ٶزٸنٸڭ مٸندەتتەرٸ اشىق ايدان انىق, كٷننەن جارىق بولىپ جازىلعان. ونىڭ بارلىعى پرەزيدەنتكە ۇنامادى. سول سەبەپتٸ جوعارى كەڭەستٸڭ ەكٸ شاقىرىلىمىن قۋىپ جٸبەرٸپ, ٶز كونستيتۋتسيياسىن ٶزٸ ٷشٸن جاسادى. قازٸرگٸ كونستيتۋتسييا پرەزيدەنتتٸڭ كونستيتۋتسيياسى, پرەزيدەنتكە قىزمەت ەتەتٸن كونستيتۋتسييا. سەنبەسەڭٸز بارىپ كٶرٸڭٸز. وندا جازىلعان كەيبٸر جەرلەرٸ بار, بيلٸكتٸڭ كٶزٸ - حالىق دەگەن.

 بٸراق سٸز  دە, حالىق تا جالپى بيلٸكتٸڭ يٸسٸن سەزبەيسٸز, بارعاندى قويىپ. ٶيتكەنٸ سٸزدٸڭ قولىڭىزداعى بيلٸكتٸڭ بٸرەۋٸ سايلاۋدا دۇرىس داۋىس بەرٸپ, سونىڭ نەتيجەسٸن بٸلۋ. بٸراق بٸزدە ول دا جوق. بٸردە-بٸر سايلاۋ ادال ٶتتٸ دەپ ايتقان ەشكٸم جوق. ول بٸرٸنشٸدەن.

 ال ەكەنشٸدەن, جىل سايىن كونستيتۋتسيياعا تٷسٸپ جاتقان ٶزگەرٸس, پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸنە كەرەگٸن جازىپ ٶزگەرتكەن دٷنيە. كەيدە پرەزيدەنت ٶزٸنە كەرەگٸن ٶتكٸزۋ ٷشٸن پارلامەنتكە انانى بەرەم, پروكۋراتۋراعا انانى بەرەم دەپ جۇرتتى الداۋسىراتادى.

اينالىپ كەلگەندە ونىڭ بارلىعى پرەزيدەنتتٸڭ قولىنداعى دٷنيە. سول سەبەپتٸ كونستيتۋتسيياداعى ٶزگەرٸستەردٸڭ كٸمگە كەرەك ەكەنٸن تاعى دا سول كٸسٸدەن سۇراڭىز.

 – قازٸرگٸ قازاق قوعامى كوممۋنيستٸك جٷيەنٸ قابىلداي المايدى. بٸراق سٸزدەر تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى كوممۋنيستٸك پارتييا قۇردىڭىزدار. بۇل ساياسي قاتەلٸك پە, جوق ەلدە كەڭەستٸك جٷيەگە بەرٸلگەندٸكتەرٸڭٸز بە?

– كوممۋنيستيك پارتييانى تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ەشكٸم قۇرعان جوق. قايتا تەۋەلسٸزدٸك الا سالىسىمەن ونى قۇرتتى. تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن كەڭەس وداعىندا دا, قازاقستاندا دا جويىلدى.

ونان كەيٸن 1994-1996 جىلدارى وسىندا كوممۋنيستەر پارتييا قۇرۋ جٶنٸندە ۇسىنىس جاساپ, باسقا جٷيەدەگٸ كوممۋنيستٸك پارتييا قۇردى. اتى كوممۋنيستٸك پارتييا, بٸراق ٸستەيتٸن جۇمىسى, زاتى باسقاشا. ول پارتييا بۇرىنعىداي جالعىز پارتييا ەمەس, كٶپ پارتييانىڭ اراسىنداعى پارتييا بولىپ شىقتى.

ال ەندٸ ونى باسقارۋدى كەڭەس زامانىنداعىداي ماعان ەشكٸم تاپسىرعان جوق جەنە سەنگەن دە جوق. ٶيتكەنٸ سول كەزدە «ەبدٸلدين ەشكٸممەن كەڭەسپەي ٶزٸ شەشٸم قابىلداي بەرەدٸ» دەگەن اڭىز شىعىپ كەتكەن بولاتىن.

 سوندىقتان پارتييا جۇمىسىنا مەنٸ جولاتقان جوق. ال مىنا قايتادان جانداندىرعان پارتييا ول بۇرىنعى پارتييا ەمەس. بۇل پارتييا دەموكراتييالىق جولمەن جٷرەتٸن, حالىقتىڭ مۇڭىن ويلايتىن پارتييا بولىپ قۇرىلدى. وعان مەنٸ باسشى قىلىپ شاقىرعاندا بارعان سەبەبٸم ونداعى پارتييا مٷشەلەرٸ ادال ادامدار بولاتىن.

ەلگٸ قۋلىق-سۇمدىقتىڭ اراسىندا جٷرگەن بۇرىنعى پارتييا مٷشەلەرٸ كەتكەن, تازارعان پارييا بولدى. سول پارتييانى مەن 10 جىلدان ارتىق باسقاردىم جەنە ونى باسقارعان سەبەبٸم ولار پرەزيدەنتتٸڭ ساياساتىنا قانىقپادى, ولار كٷيرەتۋ ساياساتىنا قارسى شىقتى. ونداي كٷش ول كەزدە كەرەك بولدى.

سول سەبەپتٸ قايسىبٸرەۋلەر مەنٸ تۋعاننان باستاپ كوممۋنيست دەپ ويلايدى. ال جالپى بۇل دەگەن ساياساتتا مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانۋ دەگەن سٶز. مەنٸڭ ول شاقىرۋعا بارىپ, پارتييانى باسقارعان سەبەبٸم ول مٷمكٸندٸكتٸ, ەلدٸ كٷيرەتپەۋ ٷشٸن, ەلدەگٸ بايلىقتى, ەكونوميكانى قۇردىمعا جٸبەرمەۋ ٷشٸن پايدالاندىم.

 – قالاي بولعاندا دا ەگەمەندٸ ەلدٸڭ ٸرگەتاسىن قالاعانداردىڭ بٸرٸسٸز. ەلٸڭٸزگە نە ايتاسىز?

– حالىققا مەنٸڭ ايتاتىنىمدى وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن بٸزدٸڭ الاشتىڭ ازاماتتارى ايتىپ كەتكەن. ويانۋ كەرەك, سەزٸمتال بولۋ كەرەك, الدانباۋ كەرەك, شىندىق جولىمەن جٷرۋگە تىرىسۋ كەرەك, ٶتٸرٸككە, ٶسەككە, ۇرلىققا بوي بەرمەۋ كەرەك. ونى جاساعان ادامدارعا قارسى تۇراتىنداي مٷمكٸندٸگٸ بولۋى كەرەك.

جالپى مىناۋ قازاقتىڭ جەرٸ ما, سۋى ما, اۋاسى ما بارلىعى قازاقتىڭ قازاق بولۋىنا جاقسى مٷمكٸندٸكتەر. ونى اتا-بابالارىمىز دا دەلەلدەپ كەتتٸ. ەل جەنە جەر دەگەن ەكٸ ۇعىم بار. قازٸر بارلىعى «مەڭگٸلٸك ەل» دەپ شاۋىپ جٷر. بٸراق بٸزدٸڭ اتا-بابامىز «ەل ەلۋ جىلدا جاڭارادى» دەگەن. ەل دەگەن جاڭارىپ تۇرادى, جەر مەڭگٸلٸك. ەڭ بٸرٸنشٸ قازاقتىڭ الدىندا تۇرعان مٸندەت جەرٸن قورعاۋ. جەرگە ەل يە بولۋ كەرەك.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت !

سۇحباتتاسقان, قويشىبەك مٷباراك

دەرەككٶز: qazaqtimes.com