Bir jyl ýaqyttan beri jurt nazarynan tys qalyp, kórinbei ketken ony taqtan tússe de, attan túspegen shyǵar dep oilaýshy edim. Biraq...
Oqyp shyǵyp, osyny rasymen Imanǵali aityp otyr ma dep, otyryp qaldym. Shynymdy aitsam, ákim, ministr, premer-ministr, memlekettik hatshy siiaqty jalyna qol tigizbeitin nebir iri qyzmettiń qulaǵyn ustap, talai dúbirli dodaǵa, saiasi tartysqa kirgen tanymal tulǵanyń búgingi zeinetkerlik qońyrqai tirligine emes, jalyny álsiz jylýsyz sózderine nalydym.
Aldaǵy sailaý men tańdaý jolaiyryǵynda daǵdaryp turǵan mynaý qoǵamnyń, tolqymaly ýaqyttyń qazirgi tynysy týraly baǵa beretin qairatkerdiń áńgimesi dárejesine kóterile almapty.
Solǵyn. Jańasha oi-tujyrym joq. Birjaqty. Sol baiaǵy «Mádeni mura». Sol baiaǵy «Kúltegin». Shirek ǵasyr boiy aitylyp kele jatqan elge belgili mádeni is-sharalar tizbegi. Nege bulai, tym surqai bolyp shyqqan?
Materialdyń avtory Nurtileý Imanǵaliuly da tájiribeli jýrnalist siiaqty edi. Qamshyny erkin basa almaǵany bylai tursyn, suhbat berýshige kópshikti aiamai qoiǵanyn kórip, telejýrnalistika kókjalynyń qoltańbasyn tani almai qaldym. Azýy mújilip qalypty. Álde, tapsyrys solai boldy ma? Meili, jazylar dúnie jazyldy. Oqydyq. Endi pikir qosaiyq.
Tilshi bir jerde sipai qamshylap otyryp: «Sizdińshe, búgingi «qoǵamdyq sanada» ózgeris nyshany baiqala ma?» dep, áriptesin saiasat aýylyna qarai jeteleýge tyrysypty. Túsine bilgen janǵa osynyń ózi de sońǵy jyldary qaq sýyndai irkilip, toqyrap qalǵan qoǵamnyń qoiasyn aqtarýǵa ábden jetkilikti.
Biraq, alymdy saiasatker Imanǵali Tasmaǵambetov ol jaqqa aiaq baspaidy. Shiderleýli attai kibirtiktep, sol baiaǵy eshkimge keregi joq, ziiansyz mádeniet súrleýinen uzap kete almaidy. Jaraidy, oǵan da keliseiik. Búgingi kúni el rýhaniiatyn yńyrshaǵy shyqqan ógizdei alǵa súirep kele jatqan qaýym – osy shyǵarmashylyq ókilderi ekeni daýsyz.
Esinegen depýtattar sekildi millondap tabys tappaityn, eńbegi elenbeitin eń kedei, turmysy nashar áleýmettik toptyń bel ortasynda júrgen de solar. Al, osy sormańdai mádenietimizdi týlaqtai tartyp julym-julymyn shyǵaryp, aidaladaǵy sportqa qosaqtap, osynshalyqty tómen deńgeige quldyratqan kim? Imanǵali jarq etip serpilip: «Qazirgi bilik!» dep sańq etse, oqyrman retinde rizashylyqpen qol soǵar edim. Joq, aita almady. Aitylsa, sol biliktiń ushar basyna shyǵyp, qaita túsken ózine de ońai timesin sezinedi. Túsinem.
Degenmen, aqyl aitqanym emes, bel sheship bilekti sybanyp, uzaq ýaqyttan beri alǵash ret el aldyna shyqqan soń, Imanǵali Tasmaǵambetov ashyq syrlasýdan boiyn aýlaq ustamaǵany jón edi. Óitkeni taǵy qaitalaiyn, ol qatardaǵy kóp qazaqtyń biri emes. Halyq moiyndaǵan iri saiasatker. Sondyqtan, osy kúni qoǵamdy silkindirip turǵan ashy saýaldardyń qoiylatynyn da, oǵan jurttyń jaýap kútetinin de jaqsy biledi. Búgin bolmasa, erteń aldynan shyǵady.
Máselen, men alda-jalda kezdese qalsam, táýelsiz jýrnalist retinde myna bir suraqtardy qoiyp, jeke kózqarasyn bildirýdi surar edim. Bul kópshiliktiń kókeiindegi saýaldar desek te qatelespeimiz.
- «Qazaq ádebieti» gazetiniń biylǵy 07 aqpandaǵy nómirinde «Abaidyń sol kitábi qaida eken?» degen maqalamyzdy oqyǵan bolarsyz. Sonda uly aqynnyń 1909 jyly Qazanda shyqqan asa qundy kitábin burynǵy Amaniiaz degen kómekshińiz arqyly ózińizge bergenim týraly jazylǵan. Jádiger iesiniń urpaqtary sonyń taǵdyryn bilgisi kelip, suraý salýda. Ne aitasyz?
- «Qazaqstanda eki bilik bar» dep jar salyp júrgen sáýegeilerdiń pikirine qarsy qandai ýáj bildiresiz?
- Aldaǵy Májilis sailaýyna qatysý nemese saiasatqa qaityp oralý josparyńyzda bar ma?
- Bir ǵana bilik partiiasynyń kóleńkesi sekildi kólbeńdegen saiasi uiymdardyń áreketine qalai qaraisyz? Munyń sońy bizdiń eldegi tynyshtyqqa qyrǵyz oqiǵasy sekildi keri áserin tigizbei me?
- Kezinde premer-ministr bolyp turǵanda ózińiz eriksiz aralasqan, áli dúmpýi basylmaǵan jer daýyna qashan núkte qoiylady?
- En jailaǵan el-jurty jan-jaqqa bytyrap kóship, jalańash qalǵan shekaramyzdyń jaǵdaiyna qatysty burynǵy qorǵanys ministri retinde ne aitasyz?
- Suhbatta «Eń qasietti, eń kieli esimge ie» aiaýly analarymyz jaily keremet oi tolǵapsyz. Al, pandemiia kezinde úkimetten 42 500 teńgeni de ala almaǵan kópbalaly analardyń aýyr taǵdyryn jeńildetýdiń joldary qandai?
- Búginde Nur-Sultanda milliardtardy jutqan «LRT isi» ótip jatyr dep estidik. Siz sol kezdegi qala basshysy retinde iegińizdiń astynda bolyp jatqan talan-tarajdy qalai baiqamai qaldyńyz?
- Qos-qostan diplomy bolsa da, jumyssyz qańǵyryp júrgen myńdaǵan jas túlekterdiń qurdymǵa ketken armany, kúiregen úmiti týraly oilaisyz ba? (Árine oilaisyz. Bárin oilaisyz. Biraq, ashyp aita almaisyz. Nege?..).
Já, bir jolǵa osy da jeter. Suhbatymyzǵa oralaiyq.
Imanǵali Tasmaǵambetov óz áńgimesinde baǵy ashylmaǵan memlekettik tilimizdiń jaiyn qozǵap ótipti. «Bilik qai tilde sóilese – halyq ta sol tilde sóileidi» degeni yp-ras. Muny osydan bir ǵasyr buryn, 1924 jyly Qazaq úkimetin basqarǵan Sáken Seifýllin de «Qazaqty qazaq deiik» degen maqalsynda shyryldap aityp ketken.
Tipti, qudireti kúshti kompartiianyń qaharyna da qaramai tótenshe sessiia shaqyryp, til týraly Dekret qabyldatýǵa uiytqy bolǵan. «Qazaq tili memlekettik til bolsyn, is qaǵaz qazaq tilinde júrgizilsin» degen sheshim shyǵartqan. Sodan beri bir ǵasyr ótse de, qazaq tili biliktiń dálizine de kire almai, bosaǵadan syǵalap tur. Osyǵan kúiingen Imanǵali Tasmaǵambetov «Jańa aityp óttim, janashyrlyq eń birinshi bilikten bastaý alý kerek. Másele sonda» dep qadap turyp aitypty. Biraq, qadap turyp aitý az. Eldi sendiretindei naqty is kerek.
Bul turǵyda Imanǵalidyń Almatyny basqaryp turǵan kezindegi batyl qadamyn eske almai ketpeýge bolmas. Ol ońtústik megapoliske kelgen bette siresken qalyń sheneýniktiń betin memlekettik tilge burýǵa árekettendi. «Almaty qazaqsha sóilemei, Qazaqstan qazaqsha sóilemeidi» degen áigili sózimen jańa qyrynan tanyldy.
Is qaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý týraly qaýly qabyldady. Ókinishke orai, orystyń tili men tárbiesi sanasyna máńgilik sińip qalǵan Oljas Súleimenov «Kakoi dýrak pisal eto postanovlenie? Esli perevesti Almaty na kazahskii iazyk, býdet sotsialnyi vzryv» dep kúrkirep, gúr ete tústi. Sol kórinis áli kóz aldymda. Ákimshiliktiń qatardaǵy qyzmetkeri retinde, osy qaýlynyń jobasyn ázirleýge qatysqan «dýraktardyń» biri men edim. «Aljas Amarovich, etot dýrak pered vami!» deý kerek edi. Dei almadyq. Mikrofondar tórdegi ákim qaralardyń, igi jaqsylardyń aldynda turǵan. Qasynda otyrǵan Imanǵali birdeńe aitar ma dep kútip edik, dos-jar adamymen bet jyrtysqysy kelmedi me, túri kúreńitken kúii únsiz qaldy.
Álemge tanymal aqynnyń abaisyzda emotsiiamen aitylǵan osy kúrkirinen keiingi jańǵyryqtardy ilip áketkender az bolǵan joq. Almatylyqtar uzaq kútken, memlekettik tildi asqaqaqtatý týraly jap-jaqsy qaýly qaǵaz júzinen ary aspady.
Asyrmaǵan ózge emes – ákimniń ózi astanadan alyp kelgen orystildi Krylov, Seidýmanov, Dandigýlov siiaqty orynbasarlary, qosshy-kómekshisi, baspasóz hatshysy t.b. jandaishaptary. Kezinde komsomolda birge urandatqan, 1986 jyldyń Jeltoqsanynda «qazaq ultshyldaryn» qoidai qýalaǵan sholaq belsendilerge qazaq tili asa qajet emes edi. Qolymdy tósime qoiyp aitaiyn, ákimdik pen oǵan qarasty 25 departament, basqarmadaǵy qyzmetkerlerdiń 90 paiyzy qazaq bola tura, basym kópshiligi «Qazaq ádebieti», «Ana tili» gazetterin oqymaq túgili, ondai basylymdar bar ekenin bilmeidi de. Ásirese, ideologiia jónindegi orynbasar, turǵyn úi komissiiasyn basqarǵan Serik Seidýmanov aqparat, baiandamany qazaqsha ázirlep aparsaq, orys tilindegisin qosa talap etip, otyryp alatyn. Árine, kóp ýaqytyńdy bosqa jeitin maǵynasyz tirliktiń qajetsizdigin aityp, biz de qarap qalmaimyz. Ákimniń memlekettik tildi tórge ozdyrý týraly qaýlysyna silteme jasaimyz. Joq, suq saýsaǵymen tóbeni kórsetip: «Pishite na rýsskom! Mne pofig, kto vas podderjivaet naverhý!» dep, qasarysqanyn óz basymyzdan talai ótkerdik. Menińshe, áigili Baqai, Shańyraq oqiǵalarynyń týýyna da ideologiiadaǵy osyndai qazaqqa qatysty kereǵar kózqaras tikelei salqynyn tiizgen siiaqty. Iá, ótken ótti, ketken ketti. Ony eske alyp otyrǵanym, bireýlerdiń kemshiligin tizbekteý úshin emes, azamattyǵy bir basynan asyp-jeterlik Imanǵalidyń ózi kimderge senim artqanyn, qandai kadrlar qorshap júrgenin bildirý úshin ǵana tilge tiek etkenim.
Jýyrda el Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev «Keleshekte shyn máninde ultaralyq qatynas tiline ainalýy tiis qazaq tilin jyldam damytýymyz qajet» dep, qoldaý bildirip otyrǵanda bizge, qazaqtarǵa aianatyn ne bar?
Batyl qimyldaýymyz kerek emes pe! Biraq, moiyndaýymyz kerek, qazaq tilin damytý úshin qazirgi zań qaýqarsyz. Ony aitasyz, ýaqyt kóshinen kóp keiin qalyp qoiǵan «Til týraly» zańdy júzege asyrýdyń normativtik qujattary áli kúnge qabyldanǵan joq. Qaza bersek, tereńge ketemiz. Endeshe, bul baǵyttaǵy arman-tilegimiz naqty júzege asý úshin, aldymen, eki máseleni durystap sheship alýymyz qajet. Birinshisi – belgili aqyn Qazybek Isa uiymdastyryp, myńdaǵan adam qol qoiǵan hatta aitylǵadai: «Konstitýtsiiadaǵy 7-baptyń orys tili resmi túrde qazaq tilimen teń qoldanylady degen 2-shi tarmaǵyn alyp tastaý». Ekinshisi – «Memlekettik til» týraly jańa zań qabyldaý. Ol úshin qaitadan «velosiped oilap» tabýdyń qajeti joq. Baltyq elderiniń zańdaryn basshylyqqa alyp, zerdelesek te jetkilikti. Men osyndai batyl tujyrymdy qazir barlyq memlekettik jaýapkershilikten ada, erkin oily Imanǵali Tasmaǵambetov aitar dep kútip edim. Esti almadym.
«Shirkin-ai!» deimin suhbatty oqyp bolǵan soń. Premer-ministr bolyp turǵan kezinde Imanǵali ústeldi bir qoiyp, «Til týraly» zańdy jańǵyrtyp, oblystardy kezeń-kezeńmen memlekettik tilge kóshirý kestesin usynǵanda, kim qarsy bolatyn edi. Eshkim de! Osy kisi bar, basqasy bar, birde-bir premer-ministr osy ýaqytqa deiin "məý" demedi. Al, endi qazir qolynda biligi joq, kóp zeinetkerdiń qataryna qosylǵan jannyń sózin úkimet pen ákimder qulaǵyna qystyra ma? Árine, kúmándi. Sonda, qoǵamǵa paidasy shamaly bul suhbatty jariialaýdyń maqsaty ne?
Munyń eki túrli sebebi bolýy múmkin. Birinshisi – aldaǵy Májilis sailaýy aldynda qoǵamnyń tamyryn basyp kórý, adamdardyń kóńil-kúi aýanyn baiqaý.
Joǵaryda aitqanymyzdai, Imanǵali Tasmaǵambetov ázirshe ákimshilik-saiasi elitadan irgesin aýlaq salǵanymen, halyqtyń belgili bir bóligi (óner, mádeniet, ádebiet, baspasóz ókilderi) úshin áli qairatkerler sanatynda. Keshegi aitýly saiasatkerdiń búgingi bedeli qanshalyqty deńgeide biiktegenin, quldyraǵanyn osy suhbattan keiingi BAQ pen áleýmettik jelidegi tartystardan biletin bolamyz.
Ekinshisi – dál qazirgi ýaqytta el astanasynda bolyp jatqan qupiiasy mol, bylaiǵy jurt úshin túsiniksiz «LRT»-ǵa qatysty sot ekpinin el aldynda báseńdetý amaly bolýy múmkin. Qalai degenmen de, sot oryndyǵynda otyrǵandardyń basym bóligi (qala ákiminiń orynbasary, basqarma basshylary) onyń Almatydan alyp barǵan kadrlary ekenin eshkim joqqa shyǵara almaidy.
Eger, shai ústinde aitylǵan bul áńgime dál osyndai sharasyzdyqtyń jan tolqynysy bolsa, onda Imanǵalidyń shyn zeinetkerlikke shyqqanyna kózim anyq jetti.
Qaiym-Munar Tabeev,
jýrnalist-jazýshy
