2016-2017 jyldary QR Bilim jáne ǵylym ministrligiń Granttyq qarjylandyrýy boiynsha Á.Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýty «Ejelgi Túrkistan qamaly: qala mádenietiniń damýy (arhitektýra, jobasy, stratigrafiiasy)» taqyryby zertteý júrgizgen bolatyn.
«Kúltóbe» qalashyǵyndaǵy ǵylymi-zertteý jáne restavratsiia jumystary eskertkishtiń barlyq tarihi kezeńderin anyqtap, nátijesinde qalashyqty ashyq aspan astyndaǵy mýzeige ainaldyrýǵa baǵyttalǵan.
Qazirgi Túrkistan qalasynyń túp tarihyn zertteý - tarih ǵylymynyń ózekti máseleleriniń biri.
"Áýeli Iasy, keiin Túrkistan atanǵan qalanyń tarihy tym tereńde jatyr. Ertedegi Iasynyń orny — Kúltóbe. Qazirgi Túrkistan ainalasyndaǵy basqa da kóne jáne ortaǵasyrlyq meken qulandylary: Sidaq ata, Shoitóbe, Qarashyq - I, II, Tórtkúltóbe- I, II atty eskertkishter arheologiialyq turǵydan zerttelý ústinde. Al Iasy — Túrkistannyń XV-XVIII ǵasyrlardaǵy tarihyn zertteýde kezek kúttirmeitin sharýa", – deidi tarihshylar.
Sebebi, túrli kezeńde qala aitýly ózgeristerge tap bolǵan. Qazaq handyǵy tusynda Iasy shaǵyn qystaq dárejesinen Qazaq handyǵynyń bas qalasyna ainaldy. Qalanyń osy kezdegi tarihyn zertteý arqyly tól memleketimizdiń tynys-tirshiliginiń qyr-syrlaryn tanýǵa bolady.
Munda el taǵdyryn sheshken máslihattar ótken, han sailaǵan quryltailar bolǵan.
Túrkistan atyrabyndaǵy arheologiialyq eskertkishterdiń zerttele bastaǵanyna 130 jyldan astam ǵana ýaqyt boldy. Osy jyldar ishinde ondaǵan arheologiialyq eskertkishter tabylyp, esepke alyndy.
"Kúltóbe» qalashyǵy (I myń jyldyq ortasy –HIÚ ǵ.) «Áziret Sultan» memlekettik tarihi-mádeni qoryq-mýzeii» RMQK eskertkishter tizimindegi Respýblikalyq mańyzy bar eskertkish jáne Qazaqstandaǵy kóne qala orny. Qalashyq Qoja Ahmet Iasaýi kesenesinen ońtústikke qarai - 350 metr jerde ornalasqan. Sopaqsha kelgen, biiktigi - 9 metr, aýmaǵy - 150h120 metr aýqymdy tóbeshik.
