Úkimet pen Ulttyq Bank "halyqtyń asyra nesielendirýi" máselesin kóterip júrgenine jyldan asty. Olar infliatsiianyń aýyzdyqtaýǵa kelmeýiniń birden bir sebebi retinde de osy asyra nesielendirý máselesin ataidy. Onda da kepilsiz tutynýshylyq nesieler úlesi kóbeiip ketkenin aityp, dabyl qaǵady. Alaida qarjy institýttary buǵan aitar ýáj aityp, qamtamasyz etilmegen tutynýshylyq nesie kóleminiń anai aitarlyqtai emes ekenin tsifrlarmen dáldep baǵýda. Bul rette ekonomist ári Monetarity Telegram arnasynyń avtory Vladislav Týrkin sońǵylarynyń esep tásili durys emes ekendigin aitady, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Maman nesie berý nemese nesie naryǵyndaǵy "qyzyp ketý" jaǵdaiyn taldaýda belgili statistikalyq koeffitsientterge súienýden bas tartý durys emes dep sanaidy. Ol bul arada elderdiń tólem qabilettiligi men defolt yqtimaldyǵyn baǵalaý kórsetkishterin eskerý kerektigin aitady.
"Negizi, jaǵdai bylai ǵoi, halyqtyń tutynysynyń jiyntyq somasy tabysynyń jiyntyq somasynan áldeqaida asyp otyrady. Nátijesinde sońǵy jyldary bizdiń elimizde 3-4 trln teńgege jetken tutynys kóleminiń artýyn baiqaýǵa bolady. Mine, mundai alshaqtyq nesie arnalary arqyly qarjylandyrylýda. Buǵan deiin osyǵan uqsas shekti igerý 2008-2010 jyldary bolǵan. Al ekonomikadaǵy kez-kelgen quldyraý (JIÓ, memleket kiristeri men transfertter ósiminiń tejelisi) nemese fiskaldyq yntalandyrýdyń aitarlyqtai tómendeýi problemalyq qaryzdar men defolttardyń birden sharyqtaýyna ákelip soǵady. Endi bizdiń bankter qabyldaǵan qazirgi úlken ári shoǵyrlanǵan júielik táýekelderdi eskersek, bul avtomatty túrde áleýmettik tolqýlar men qarjylyq daǵdarysqa ákelip soǵýy múmkin", - deidi ekonomist.
Onyń aitýynsha, turaqty túrde yntalandyrý, JIÓ-niń ósimin basyp ozý jónindegi josparlar jáne memlekettik shyǵystardy qysqartý múmkin emes-mys degen sekildi oilardyń qoǵamda qaita-qaita kóterilýi de osymen bailanysty.
"Qaita Ulttyq Banktiń atalǵan máseleni ishinara moiyndap, sharalar qabyldap jatqany kóńilge kádimgidei demeý. Retteýshi organ qazirgi bankterdiń "idealdy" statistikasyna qaramastan, makroólshemderdi túzep, kontrtsikldi rezervtik býferdi engizýde", - deidi Týrkin.
Ol qamtamasyz etilmegen tutynýshylyq nesieleý jaǵdaiynda bankterdiń qorǵanysy óte myqty ekenin, kerisinshe, bul turǵyda qaryz alýshyǵa jasalatyn ekonomikalyq qysym kúsheie túsetinin aitady.
"Bizde nesie tólemin merziminen keshiktirgen adam is júzinde ekonomikalyq, qoǵamdyq qýǵyn-súrginge ushyraidy, barlyǵy buǵattalyp, túrli shekteýler qoldanylady. Qabyldanǵan bankrottyq týraly zań da bul máseleni sheshe almaýda. Bul - sońǵy satydaǵy jazalaý mehanizmi emes qoi, korporativtik bankrottyq jaǵdaiyndaǵydai qalypty ekonomikalyq protsess. Biraq olardyń arasynda úlken aiyrma. Jalpy, qaryzdy retteý tetikteri bankterdiń paidasyna óte jaqsy yńǵailanǵan. Saldarynan bizde qamtamasyz etilmegen zaimdardy defoltqa shyǵarý kezinde shyǵyndardy óteýdiń óte joǵary deńgeii tirkelýde. Bul taǵy da kútiletin joǵary shyǵyndardy jabý úshin qajet dep esepteletin qamtamasyz etilmegen bólshek nesieleýdiń joǵary stavkalary týraly zańdylyqty buzady", - deidi ol.
Onyń aitýynsha, bizde paiyzdary jasyrýly bólip tóleý tetigi óte erekshe iske asýda jáne olardyń bólshek saýdagerler arasynda balamasy bolmaǵan soń belsendi qoldanysy baiqalady: qolma-qol aqshaǵa satyp alý úshin jeńildikter qarastyrylmaidy, paiyzdyq mólsherlemeniń ózgerýine zaimdardyń ikemsizdigi jáne t.b. Kóptegen elderde bólip tóleý uǵymy jeke-dara anyqtalyp kórsetiledi, al bizde bylyq-shylyq, sóitip ol aqsha-kredit saiasatyn birneshe ese qiyndatýda.
"Bireýler bul rette fiskaldyq shyǵyndar men biýdjet tapshylyǵy máselesine qystyryp baǵýda. Olardyń atalǵan máselege túk qatysy joq, negizi. Máselen, biýdjet shyǵyndary tapshylyǵy kezinde Ulttyq qordan shetel valiýtasy alynyp, teńgege aiyrbastalady. Iaǵni, teńgesi barlar valiýta satyp alady. Al júiedegi ortaq balansta ózgeris bolmaidy. Tek valiýta túri ǵana ózgeredi.Tek valiýtany Ulttyq bank ózi basyp shyǵarǵan teńgege satyp alǵany bolmasa. Buǵan deiin de atap ótkenimdei, bizdiń qatelikter men qurylymdyq máselelerimizdiń esebinen tutynýshylyq nesielendirýdiń artýy jáne saýda jáne qyzmet salasyndaǵy nesieleý tetiginiń damymai jatýy týyndaýda. Jekelei fiskaldyq shyǵyndar aqsha massasynyń burq etken ósimine tikelei yqpal ete almaidy. Tek bankter memlekettik baǵaly qaǵazdardy satyp alyp, sol arqyly memlekettik nesielendirý arqyly mýltiplikativti áserdi nesielik mýltiplikativtik áserge almastyrýda. Sonyń saldarynan biz ekonomikadaǵy joǵary, tipti artyq belsendilikti tirkeimiz. Al ol nesiege degen suranysty arttyryp, solaisha nesielik mýltiplikatsiia syndy standartty tetik esebinen aqsha massasynyń artýyna jol beredi. Al bul máseleni, nege ekenin, bizde kóp aitpaýǵa tyrysady", dep sózin qorytyndylaidy Vladislav Týrkin.
Buǵan deiin saitymyzda "Jurt jaman ádettenip alǵan". Sarapshy nesie boiynsha daýly dáiekke qatysty óz oiyn aitty" degen maqala jariialanǵan bolatyn.
