Belgili ǵalym, tarihshy, 30 jylǵa jýyq ýaqytyn Keńes odańǵynyń ańdýymen ótkizgen Álimǵazy Dáýlethan Alashqa aty málim Tańjaryq Joldyulynyń buryn eshjerde jaryq kórmegen jańa óleńin redaktsiiaǵa jiberipti. Óleńdi ǵana emes, bul óleńniń óziniń qolyna qalai túskenin egjei-tegjeili jazypty. Bir óleńniń tarihy keide tutas qoǵamnyń tarihymen astasyp ketetini bar. Oqyrmandardan súiinshi surai otyryp, maqalany tolyqtai usynyp otyrmyz.
Túrmeles dosyna jazǵan arnaý óleń
Alashtyń ardager aqyny Tańjaryq Joldyulynyń ómiri men shyǵarmalarynyń qazaqstandyqtarǵa keńinen tanyla bastaǵany táýelsizdiktiń shirek ǵasyrymen tuspa-tus keldi.
[caption id="attachment_26174" align="alignright" width="411"]
1974 jyly jazýshy Buqara Tyshqanbaev qurastyrǵan eki baspa tabaqtyń «Arman-taý» jinaǵynan Tańjaryqtyń aqyndyq óresi aiqyndaldy dep aita almasaq ta, jyrsúier qaýym nazaryna ilige bastaǵany anyq bolatyn. Al aqynnyń 100 jyldyq mereitoiyna orai, Tańjaryqtanýdyń negizin qalaǵan jazýshy Orazanbai Egeýbaevtyń qurastyrýymen «Elorda» baspasynan 2001-2002 jyldary jaryq kórgen eki tomdyq shyǵarmalarynyń «Tolyq jinaǵy» dep atalypty. Sol tusta Orazanbai Egeýbaev aǵaǵa: «Tolyq jinaǵy» dep jazbai-aq qoia turý kerek pe edi, óitkeni, el ishinen áli de talai óleń-jyrlary tabylýy múmkin edi ǵoi. Máselen, men 1975 jyly Taldyqorǵanda turatyn Meńǵali degen qariiadan jazyp alǵan arnaý óleńi bar. Biraq, sol óleń jazylǵan dápterimdi tappai dińkem quryp júr», – degenmin.
Sol arnaý óleńiniń jazylýy da, meniń ol óleńdi qandai jaǵdaida, qalai jazyp alǵanym da nazar aýdarýǵa turarlyq taǵdyrly tarihqa ie bolatyn.
Nazarlaryńyzǵa usynylyp otyrǵan óleń osydan 73 jyl buryn Úrimji túrmesinde birge jatqan Meńǵali Meiirmanov degen joldasynyń abaqtydan bosap, eline qaitar tusynda 1944 jyly jazylǵan eken. Aty «Meńǵali Meiirmanovqa arnaý óleń» dep atalady. Tas bosaǵa, tar úide úsh jyl birge jatqanda ábden syralǵy bolyp, qimas dos bolǵany óleń joldarynan aiqyn baiqalady.
Men jazyp alǵan 20 shýmaq óleńniń tolyq emes nusqasy tómendegidei. Al ony nege tolyq emes degenime keiinirek anyqtama beremin.
Meńǵali Meiirmanov, muńdym sizge,
Qalamdy arnap átei burdym sizge.
Nede bolsa tildesip qalaiyn dep,
Keń jaiyp qulashymdy sozdym sizge.
Tolqyny ýaqyttyń ketti bólip,
Bar edi aitar sózim yrǵyn sizge.
Kóp japa kórsetti dep renjime,
Bul jaqta qalmaq, qytai turǵyn sizge.
Kedergisi kezdesip, kesel* boldy,
42-43 jyldyń sizge.
Kórersiń tiri shyqsań kóp tamasha,
Aldyńda áli qyzyq yrǵyn sizge.
Az bolsa da ornyqty meken izde,
Paidasy az bytyrandy shildiń sizge.
Oidan oryn bolmasa oilas ony,
Tasa jeri tabylar qyrdyń sizge.
Shýda, túbit túsken soń tán muzdaidy,
Jylylyǵy bolmaidy qyldyń sizge.
Tárbielep, oqytyp, taza ósirseń,
Tiedi kóp paidasy – uldyń sizge.
*42-43 jyldyń keseli degeni, 1942 jyldyń qarsańynda nemis armiiasy Máskeý túbine jaqyndaǵanda 7-8 jyl Keńes ókimetimen dostyqty dáriptep kelgen Shynjań ólkesiniń dara bileýshisi Shyń Shisai málimdeme jariialap, Keńes ókimetimen bolǵan barlyq bailanysty toqtatyp, shekarany tars japty da jappai tutqyndaý, atý-shabýǵa kiristi. Meńǵali da sol zobalań tusynda tutqyndalyp, Tańjaryq jatqan Úrimji túrmesine aparylǵanyn meńzep tur.
Taǵy da taza jardyń qadirin bil,
Serigin eki álemniń tyndym sizge.
Jeńge, kelin, ul-qyzdyń bárin syila,
Dep átei tapsyrady «jyndyń» sizge.
Sálem de, menen barsań sheshemizge,
Biler, balań pálenshe deseńizde.
«Qudai-aý, osylardyń aldynda al» dep,
Shirkin-ai, aityp edi-aý, neshe bizge.
Enshalla, ata-ananyń qurmetinde,
Duspanǵa kete qoimas eseńizde.
Solardyń batasynda qor bolmaisyń,
Bitin syǵyp, sirkesin jeseńiz de.
Sálem de menen barsań úi-ishińe,
Rahmet ultyńdy súiisińe.
Ultyń bilip biligin berse saǵan,
Olar úshin kóz salyp, kúi isine.
Erjigit, qasqyr-qabylan bári birdei,
Ańdyp, atyp je taýdan qulanyńdy.
Ashyǵyp ash bóridei dúnie kezseń,
Artyńnan ertip serik bulanyńdy.
Tobylǵy sap qamshydan qateri bar,
Belge uryp óltiresiń jylanyńdy.
Basyńa kelgen iske táýekel qyl,
Keltirmei kúnde qorqyp jylaǵyńdy.
Jolǵa jaqyn otyrsań jolaýshyǵa,
Azyq bolyp jegizersiń laǵyńdy.
Meńǵali, oilap qara jazǵan hatty,
Baiqaituǵyn jigitsiń syr-symbatty.
Adamy bul zamannyń bir kúni úshin,
Halyqty qan aǵyzyp pulǵa satty.
Oilap-oilap sózimdi sal miyńa,
Bárin tatqan jigitsiń ashy-tátti.
Umytyp osy oryndy ketip júrme,
Bosanyp bolǵan kúni kóńil shatty.
Jaqyndy – alys, alysty – jýyq kórmei,
Jóni kelse, shyn syila alys-jatty.
Óz millátin ózgege qul qyp berip,
Sóitip bizdiń baýyrdy Táńir atty.
Atań hajy jurt baǵyp, taqqa minip,
Asty qylǵan ashtardy, jaiaýdy atty.
Sen de elińe qorǵan bol, jol kórsetip,
Asyldyń synyǵysyń, shyn qymbatty.
Tapsyrman – tastamańyz ata saltyn,
Atańnyń ózi gaýhar, ataǵy altyn.
Sol tulpardan týylǵan tobyshaqsyń,
Sezimiń bar, sezersiń istiń artyn.
Qalai soqsań qolyńda jiyrma bir,
Nietińnen – buzbasań oiyn parqyn.
Aqyl, sabyr, shyn júrek, shyn joldasyń,
Órkókirek, ózimshil isten tartyn.
Qosh end kórispesek, kóriskenshe,
Jolyǵyp qoldyń ushyn beriskenshe,
Údireiip ketetin sen emessiń,
Jigittiń syryn alyp seniskenshe.
Syiyspai úsh taqtaiǵa jatýshy edik,
Talai bar endi ondai óbiskenshe.
Hanymdardyń qasynda qaljyndasyp,
Ne zaman – sondai bolyp kóriskenshe.
Tól ediń bir jyl týǵan zamanyń bir,
Umytyspai júrelik óliskenshe.
Qalmady qyr sońymnan dep oilama,
Qosh endi, kózge shyqqan teriskenshe.
Arnaý óleńniń mátininde qatelikter men shala túsken joldar bar ekeni baiqalady. Óleń apai-topai derlik asyǵys jazyp alyndy. Qaiyrylyp naqtylai túsýge, jazylmai qalǵan joldardy tolyqtyrýǵa mursha bolmady.
Osy arada sol bir sharasyzdyqtyń mán-jaiyn tarata aityp ketpesem, onsyz da qysqa ǵumyryn qýdalaýmen abaqty qapasynda qusalyqpen ótkizgen sherli aqynnan qalǵan asyl muraǵa jaýapkershilik pen uqyptylyq kórsetpegendei bolyp qalatyn siiaqtymyz.
«Azamattyǵy joq tulǵalardyń» shekaralyq aimaqqa barýy
1975 jyldyń tamyz aiynyń sońǵy kúnderiniń biri edi. Ol kezde men Shymkent qalasyndaǵy M.O. Áýezov atyndaǵy pedagogikalyq institýtynyń 3-kýrs stýdenti edim. Jazdyq demalysty Kókshetaý oblysynyń Ýálihanov aýdanynda qoishy bolyp isteitin dosym Balqash Aiataevpen birge ótkizýge ýádelesip, Almatyda bas qosqanbyz. Ekeýmiz de SSSR azamattyǵynda joqpyz, «Litso bezgrajdanstvo» (Azamattyǵy joq tulǵa) deitin kýálik boiynsha pasporttyq rejimmen turǵylyqty orynnan óz betinshe basqa jaqqa ketýge quqy joq saiasi senimsizder qataryndaǵy adambyz. Biz ol tártipti buzdyq, Almatyda kóp aialdamai Taldyqorǵannyń Andreevka (qazirgi Qabanbai aýdany) aýdanynyń Kóktuma (Dzerjinskii) deitin aýylynda turatyn Meiirmanov Meńǵali aqsaqalǵa jolyǵý úshin arnaiy jolǵa shyqqanbyz. Balqash 1969 jyly Qytaidan alǵash kelgende atalǵan aýdan ortalyǵynda shopyrlyq kýrsta oqyp júrip, Meńǵali aqsaqaldyń kúieý balasy Tóleýhan degen jigitpen jaqyn aralasyp, Mekeńniń úiinde bolyp eskilikti áńgimege qanyqqan, ásirese, 1942-1944 jyldary Úrimji túrmesinde áigili aqyn Tańjaryqpen birge jatyp, Tańjaryq shyǵarmalaryn jatqa aitatynyn estigendikten men sol adammen jolyǵýǵa yntaly boldym. Ańqyldaq dosym Balqash Tóleýhan degen dosy baryn, sol aýylda saqshy bolyp isteitinin, shektelgen shekara raionda júrip-turýymyzǵa kómektesetinin aityp meni jeliktire tústi.
Sonymen, táýekelge bel bailap, shektelgen shekarańyzǵa eshbir ruqsat qaǵazsyz-aq tartyp otyrdyq. Meńǵali aqsaqaldyń úiine eshbir kedergisiz kóshe kóligimen jetip aldyq. Sondaǵy Meńǵali aqsaqaldyń qýanǵanyn, qalbalaqtap júrip bir qoiǵa bata surap, qazan kótertkenin kórip qatty riza bolǵanymyz kúni búgingidei kóz aldymyzda. Qariia meniń Tańjaryq týyp-ósken Kúnes aýdanynan ekenimdi, onda da áigili Shylby Álimahunnyń nemeresi ekenimdi bilgennen keiin tipti eljirep, aǵyl-tegil áńgimege basty.
Biz sol aýylda birneshe kún bolamyz ǵoi dep josparlaǵanbyz. Solai bolsa da ózimdi qyzyqtyrǵan Úrimji túrmesindegi Tańjaryqpen bolǵan qarym-qatynasyna bailanysty áńgimege tarta berdim.
– Tóleýhan da et piskenshe kelip qalar, asyqpai áńgimelesemiz ǵoi.
Tańjaryq týraly neshe saǵat, neshe kún aitsaq ta taýsylmaityn qyzyq ta, azapty, tozaqy ómir estelikteri ushan-teńiz ǵoi. Shirkin, Tańjaryqtai jigerli, qaisar, rýhy asqaq jigittiń sultanyn keziktire qoiǵan joqpyn. Qandai azapty tergeýler men adam tózgisiz aýyr jumystardan qaljyrap júrse de, jarqyldap, ázil-qaljyń aityp, jigitterdi jigerlendirip, sergitip tastaýshy edi. Áli esimde, túrmeden Úrimjiniń shyǵys betindegi taýǵa tas shaqqyzýǵa aidap aparǵanda: «Taýda týyp, tasta óskendikten be eken, osy jaqqa kelgen saiyn taýǵa qarai qashqym keledi de turady. Menimen birge qashqysy keletin sheshesi qalja jegen bir erkek tabylar ma eken?!» dep, joldastaryna aqsiia kúlip qaraǵany jadymda qalypty.
Birde jumbaq aityp, sheshýin taba almasaq ózi aityp beretin. Sonyń biri mynadai jumbaq edi: «Eki aqqý kól betinde bala shaiqap,
Uiasyn biri ketse, biri baiqap.
Órgizip balapanyn salqyn keshpen,
Bir kezde shyǵa keler kólge jaiqap». Sheshýin biz taba almaǵanda «Oi, qairan júirikterim-ai, ábden boldyryp arbanyń mástegine ainalyp barasyńdar-aý, sheshýi op-ońai nárse ǵoi, Ai men kún emes pe?!» – dep kúldi.
Qarttyń saqalyn taram-taram jas jýdy
Meiirman aqsaqaldyń ózine arnap jazǵan óleńi bar degendi Balqashtan estigen edim. Ol suraǵyma da qariia kidirmei jaýap berip, joǵarydaǵy óleń joldaryn tógilte aityp otyrdy. Men tóte jazýmen tóteletip qaǵazǵa túsirip otyrdym. Úlgere almai qalǵan keibir joldardy sońynan qaitalap surap jazamyn ǵoi degen senimde edim. Óleń aiaqtala bergende Balqash asyǵa kútken Tóleýhan dosy úsh aiaqty motomen ekpindei kelip toqtady. Balqash ańqyldap aldynan shyǵyp, qushaǵyn jaia umtylyp edi, saqshy formatynda sereigen Tóleýhan sustana qarap, sýyq amandasty da birden jumysyna kiristi de ketti.
– Iá, bul ne júris, ruqsat qaǵazdaryń bar ma? Mynaý shekara raionǵa «Litso bezgrajdanstvolar» túgili, sovet azamattarynyń ózi arnaiy ruqsatpen ǵana kele alady. Qane, neleriń bar, kórsetińder, – dedi.
– Qaraǵym-aý, kelgenderi jańa ǵana ǵoi, tanymai qaldyń ba, mynaý ózińniń Balqash dosyń, al anaý sonyń dosy, meniń Tańjaryǵymnyń jerlesi ári jieni eken. Jigitterdi mazalama, qashyp-pysyp júrgen eshkim joq. Bular meniń qudaiy qonaqtarym, arnap soiǵan adal malymnyń sorpasyn iship, basyn mújigen soń-aq aitar zańyńdy aita jatarsyń. Balam, uiat bolady. Dastarqannyń shyrqyn buzba, jýynyp kelip birge otyr, – degen atasynyń ataly sózin sóz eken deitin saqshy bolmady. Balqash ta qyljaq áńgimemen «dosynyń» betin qaitarǵysy kelgeninen de eshteńe shyqpady.
– Men oinap júrgenim joq, «drýjba est drýjba, slýjba est slýjba», dabai, motoǵa otyryńdar... Ata, meniń jumysyma aralaspańyz. Bular úshin jep júrgen nanymnan aiyryla almaimyn, – dep digirledi.
Sondaǵy Meńǵali aqsaqaldyń yza men uiattan qysylǵan jan azabyn kórýdiń ózi bir qiiamet-qaiym talqysyndai boldy.
Mekeń shynymen jan azabynda, eki ottyń ortasynda shyr-pyr bolyp, birese myna biteý, dúlei kúieý balasyna bir, qazan-oshaq basyndaǵy kempirine bir quraq usha júgirip, ábden toryqqan bolar: «Ái, báibishe, sorpasy pisip qalǵan shyǵar, bir-bir shyny sorpa ákel, arnap soiǵan maldyń sorpasynan bolsa da aýyz tisin! Oi, sumdyq-ai, qytai men orystyń talai quqaiyn kórip edim. Mynadai jaýyzdyqty óz balamnan, óz urpaǵymnan kóremin dep oilappyn ba? Ái, laǵnet, edireńdemei aýlaq ket. Myna dámnen aýyz timei balalarym eshqaida barmaidy. Qorlyqta qorlyqtyń eń jamany ózińnen kórgen qorlyq degen osy bolar. Renjimeńder, aýdanǵa baryp nachandiginen ruqsat alyp qaityp kelersińder, bálkim...».
72 jasqa kelgen qadirmendi Meńǵali aqsaqaldyń býryl saqalynan taram-taram jas aqqanyn kórý qandai azap edi. Sorpa emes, zár ishkendei bolyp, áńgimege qanbaǵan ókinishti arqalap, aýdan ortalyǵyndaǵy saqshy mekemesine keldik, túsinikteme jazdyq, ákireń bailardyń aiǵaiyn estidik. Aqyry aldy-artymyzǵa qaratpai, Taldyqorǵanǵa baratyn avtobýsqa otyrǵyzyp: «Almatyǵa, odan ári turǵylyqty jerdegi pasport stolyna baryp ózderińdi málimdeisińder, uqtyńdar ma, ei, buzaqylar», – dep sońǵy sózin oryssha bylapytpen aiaqtady Balqashtyń dosy Tóleýhan.
Balqash marqum (2000 jyly aýyr naýqastan Almatyda qaitys boldy) ekeýmiz Taldyqorǵan men Almatyda birneshe kún birge bolyp, jai-jaiymyzǵa kettik. Institýttaǵy oqý ýaqyty da bolyp qalǵan.
Oqýdyń alǵashqy aptasynda aýdandyq militsiianyń pasport stolynan, maior Koshlakova degennnen maǵan shaqyrý keldi. Jer-jerime jete ursyp, bylapyttap, institýt rektoryna qatynas qaǵaz jiberip, oqýdan qýǵyzamyn dep stoldy urǵylady. «Dereý poshtaǵa baryp 10 rýbl aiyppul tólegen túbirtekti ákelip kórsetesiń, ákelmeseń óz obalyń ózińe, oqýdan qýylasyń», – dep esikten aidap saldy.
Árine, Koshlakovanyń aitqany oryndaldy. Aiyppul túbirtegin aparyp kórsetip «ýh» dep tynyshtaldym.
Ol jyldardaǵy meniń qoǵamdaǵy ornym, bas bostandyǵym, azamattyq bet-beinemniń haýaly osynshalyq bolatyn. «Litso bezgrajdanstvo» boiynsha men óz erkimen turǵylyqty mekenimnen basqa jaqqa barýǵa, qonys aýdarýǵa, sailaý, sailanýǵa, saiasi uiymdarǵa (komsomol, partiia) qatynasýǵa quqyly emes edim.
[caption id="attachment_26173" align="aligncenter" width="640"]
Keńes azamattyǵyn 17 jyldan keiin aldym
Keńes azamattyǵyn 17 jyldan keiin, 1986 jyldyń qyrkúieginde áreń aldym. 1989 jyly Almatyǵa qonys aýdaryp, adam qataryna qosylǵandai boldym. Átteń-ai, shejire qart Meńǵalimen bir kesh suhbattas bolǵanda, qansha estelik alyp qalar edim-aý. Urda-jyq keńes saqshysy, bógde túgil óz ákesin syilamaityn kórkókirek Tóleýhandar ol zamanda da, búgingi kúnde de qanshama ádiletsizdikterge sebepshi bolyp júrgenin ókinishpen eske alǵannan basqa eshteńe qalmady-aý!
Qadirli jyrsúier qaýym, nazarlaryńyzǵa súiinshilei usynǵan osy arnaý óleń aqyn Tańjaryq poeziiasynyń da dúr jaýharlary qataryna qosyla qoimasa da, onyń ózindik taǵdyry men azamattyq ustanymdarynyń tárbielik hám taǵylymdyq orny erekshe ekenin basa atap kórsetkimiz keldi.
Jalpy, qazaq poeziiasynda saiasi qýǵyn-súrgin kórip, abaqtyda azaptanyp jatqan aqyndardyń halqymen qaýyshqan óleń-jyrlary týraly biletinimiz shamaly. Maǵjan aqynnyń birer óleńderinen basqa baspa betin kórgen shyǵarmany atai almaimyz. Al, kórshiles Qytai túrmesinde alty jyl jeti ai jatqan Tańjaryq aqynnyń túrmedegi jan túrshigerlik azapty ǵumyrynyń tolǵaý, dastan, arnaý óleńge ainalmaǵan bir sáti joq eken. Daýylpaz aqynnyń myna joldaryn tebirenbei, asqaq rýhyna bas imei oqi almaisyń.
Jyr menen sarqylmaidy jyrlai bersem,
Syr degen taýsylmaidy, tyńdai ber sen.
Túrmede kórgenimdi jazam tyńbai,
Bilmegen oqyp-bilsin, qinai bersin!
Tanbaimyn, til tartpaimyn, dushpanmyn shyn,
Bógelmei jazyp ólem, sen oqyp ól.
Tartamyn aqyr jaza sonyń úshin!
1944 jyl. Úrimji túrmesi.
Mineki, osylaisha órshelengen qaisar aqynnyń «Túrme hali» (1945), «Kiltshige» (1945) tolǵaýlary, kóptegen jyrlary sonyń jarqyn mysaly bolatyn.
Túrmede birge jatqan birneshe adamdardyń ótinishi boiynsha jazǵan arnaý óleńderi de az emes. Al, Meńǵaliǵa óz qalaýy boiynsha ádeii arnap jazǵandyǵy jyr-mátininen belgili.
Oilap qaraǵan adamǵa, erteńgi kúni ne bolary belgisiz bir mázlúm tutqynnyń apas-kúleste shyǵarǵan shaǵyn arnaýynda azamattyq órlik pen ainymas ustanymdary atoilap turǵany tańǵaldyrmai qoimaidy. Meńǵali aqsaqaldan jazyp alǵan osy shaǵyn arnaý óleń Tańjaryq aqynnyń Shynjańda jáne Qazaqstanda jariialanǵan kóp tomdyqtary men tańdamalylarynan keziktire almaǵandyqtan, osyndai azdaǵan anyqtama túsiniktememen baspasóz arqyly týǵan halqymen qaýyshtyrýdy jón kórdim.
Sóz sońynda qaidan, qashan jazyp alǵanym týraly eshbir eskertpesiz «Dos» degen shaǵyn óleńinde qolda bar Tańjaryq aqyn shyǵarmalary jinaǵynan tappadym. Bul shaǵyn óleńdi de jyrsúier qaýym nazaryna usynýdy laiyq kórdim. Bul óleńnen opasyz dossymaqtarǵa degen jiirkenishi men ózgelerge ósieti retinde tárbielik máni zor mura ekeni kórinedi:
Dos degen syryn almai joldastyń da,
Joldas bola kettim men jalǵastym da.
Tańdap, taýyp júrmesten joldasymdy,
Ózime de obal joq, ońbaspyn da.
Qý quiryq, qany buzyq bátshaǵardyń,
Janyna endi jaqyn barmaspyn da.
Ne beinet, qandai qorlyq kórsem daǵy,
Bul sertten ólgenimshe tanbaspyn da.
Shynyqqan ár nársege jalǵyz jan bar,
Ashtan ólip, kóshten, sirá, qalmaspyn da.
Jez aiaq «jezdem súier» jylpyldaqtyń,
Sózine endigiári nanbaspyn da.
1945 jyl. Úrimji túrmesi. Tańjaryq Joldyuly.
Bul óleńniń kimge arnalǵanyn bilmesek te, jaldamaly bir satqyn qazaqtan tartqan ziiany men ókinishi arqaý bolǵany anyq.
Derekkóz: "Ádebi portal"
