Qarasha aiynyń ishinde bir adam maǵan Mustafanyń hatyn ókelip berdi.
Bul hatynda Mustafa soǵys tutqyndarynyń shegip jatqan azaby men jantózgisiz halderin jiktep, sýrettep jazǵan bolatyn.
Bul beishara, jazyqsyz jandardyń mazaqqa ushyrap, az ǵana qatelikteri úshin birden atý jazasyna kesilip jatqandaryn, olarǵa katgy jany ashitynyn, olardy qutqarý úshin jylap-syqtap basshylyqqa jalbarynǵanyn aitty.
35 musylman tutqynyn súndettelgendigi úshin evreiler eken dep óltirgeli jatqan jerinen qutqaryp qalǵanyn, ashtyqtan tutqyndardyn óz joldastarynyń júregi men ókpesin jegenin, saqyrlaǵan sary aiazda jalańash qalpy tereń qudyqtardy panalaǵandaryn, kudyqtyń qabyrǵalaryn jańbyr men qardan qorǵaný úshin qoldarymen qazǵandaryn kórip shydai almaitynyn, olarǵa kómektese almaityn bolǵandyqtan odan da ólimdi artyq sanaitynyn jazdy.
Máseleniń sumdyk jaǵy taǵy bar.
Nemisterdiń zorlyǵyn kóre tura orys tutqyndar da bizdikilerge bir tilim nannyń aqshasyn nemese bir temeki de bermeidi eken.
Ásirese Mustafanyń jazǵanyna qaraǵanda, Bogdanov degenniń aiýandyq áreketterin aitýǵa til jetpese kerek.
Tutqyndaǵylardyń bul úreili jaǵdailary týraly ákimshilik oryndaryna jazǵan hatynda Mýstafa:
«Sizder, nemister. ózderińizdi Eýropadagy eń mádenietti adamdarmyz dep sanaisyzdar. Eger sizderdiń mádenietterińiz meniń kórip júrgenderim bolsa, onda men senderge de tutqyndardyń shekken azabyn kórýlerińizdi tileimin. Sizder XX ǵasyrda ómir súre otyryp, XIII ǵasyrda IIIyńǵys hannyń jasaǵan zulymdyǵynan asyryp jiberdińizder. Mádenietti halyq ekendikderińizdi aitýǵa haqylaryńyz joq», – depti jáne bul hatty SS ofitserleriniń bireýine tabys etken.
Ofitser bul hatty oqyp shyǵyp, Mustafaǵa «pikirlerińdi óte týra aitypsyń, munyń artyqtaý emes pe?» degende Mustafa oǵan «Eger sizder osyǵan bailanysty maǵan atý nemese asý jazasyn berseńizder de razymn.
Mundai mádeni qoǵamda ómir súrgennen góri ólgenim artyq. Bul qorqynyshty jaǵdailardan soń tipti de ómir súrgim kelmeidi» dep jaýap bergenin, shynymen de uiqysy qashyp, eshteńege zaýqynyń joq ekenin jazǵan edi maǵan.
Hatynda ol bul hattyń kózin joiýym kerektigi jóninde de aitqan bolatyn. Hatty ákelip bergen adamda kózinshe bul hatty jaǵyp jiberýimdi ótindi. Men hatty eki ret oqyp shyqtym da, otqa jaǵyp jiberdim.
Men Poltavadaǵy tanysym Sývalkiden, Chenstohovtan jazǵan otkrytkalaryn alyp turatynmyn, eń sońǵy hatynda ol maǵan ózderi turǵan jerde súzek (tif) aýrýynyń taralǵanyn jazyp edi.
Mustafa keiinnen «túrkistandyq tutqyndarmen kezdesýim kóp nárseni ózgertti. Jazǵandarymda jańylmappyn.
Tutqyndar arasynan jaqyn týysymdy da taýyp aldym. Úige kelgen soń ony qasyma alyp alýǵa tyrysamyn.
Meniń joǵary oryndarǵa jazǵan hatym jaqsy áser etken siiaqty. Jumys kóp, jalǵyz ózim bárine úlgere almaimyn, kómekshi kerek. Tezirek qalaida karantinge jaýyp tastamai turganda qutylyp shyǵyýym kerek» dep jazdy.
Alaida ol qutylyp shyǵa almady, Chenstohovta karantinde eki apta shydapty.
1941 jyldyń 19-jeltoqsanynda 40 gradýs temperatýramen Berlinge kelipti. Doktor, professor Rýdnevti shaqyrtady, alaida dáriger onyń naýqasyn anyqtai almaidy da, súzek bolýy kerek degen oimen aýrýhanaǵa jibertedi. Mustafa ózin Nogentke jiberýleri úshin qansha jalynsa da, ony tyńdaǵan eshkim bolmaidy.
Bul jaittardy men naýqas kezinde Mustafany kórgen dosym N. I. Znegelden estip, bildim.
Mustafa oǵan baryp, ózin Frantsiiaǵa jibermegenderin aityp, shaǵym etkendei bolypty. «Úide tezirek jazylyp keter me edim» depti. Onyń ishi qatty aýyrypty. Odan buryn da Reseide júrgende súzekpen aýyrǵan, alaida ol kezde basy qatty solqyldap aýyrǵan, sondyqtan da qazirgi naýqasynyn súzek emes ekendigine sengen.
Aýrýhanada esin jiia almai 7 kún jatypty. Sol tusta onyń aýrýyn basatyn dáriler bergen kórinedi.
27-jeltoqsan kúni keshki saǵat 6.30-da medbike bir ine salypty da, odan ne qalaitynyn surapty. Mustafa bul saýalǵa «uiqy» dep jaýap beripti de, talyqsyp ketipti, sodan keiin esh oianbaǵan.
25-jeltoqsan kúni maǵan nemistiń bir áskeri adamy keldi de, frantsýz tilinde jolǵa daiyndalýym kerektigin, kúieýimniń óte aýyr naýqas ekendigin aitty. 26-jeltoqsan kúni saǵat 22-de eki nemis adamymen birge Berlinge jolǵa shyǵyp, 27-jeltoqsan kúni keshke, saǵat 21-de keldik.
Vokzalda meni qalmaq Shamba Valinov kútip aldy, ol maǵan «Mariia Iakovlevna, eń jaman nársege ózińizdi daiyndańyz» dedi.
Meniń júregim toqtap qalǵandai boldy. «Óltirildi me?» dep suradym. «Joq, – dedi ol, – Mustafa bir saǵat buryn súzek aýrýynan qaitys boldy».
Men kúieýimdi tezirek kórgim keletinin aittym...
Mariia Iakovlevna ShOQAI,
«Mustafa Shoqaiuly jubaiynyń estelikteri» kitabynan.
Ystanbýl, 1972. Orysshadan túrik tiline aýdarǵan Sabyr Túrkistani.
Úzindini túriksheden aýdarǵan — Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń aspiranty Harýn ChELIK.
