Balamdy bir jyl boiy baqylap, mektep baǵdarlamasyn zerdelep, muǵalimdermen sóilesip, ata-analarmen aralasyp, kúlip júretin, óz baǵasyn biletin, óz-ózderine senimdi, qoǵamdaǵy máselelerge beijai qaramaityn urpaqty qalai tárbieleitininiń syryn túsingim keldi.
Bir jyl boiǵy zertteý nátijesinde mynadai oi túidim.
Amerikanyń orta mektepteri oqýshy boiyna kelesidei tórt negiz qalaýshy qundylyqty sińiredi eken: óz-ózin qadirleý, qiialdai bilý, ultjandylyq pen janashyrlyq.
Alashty tańǵy saǵat segizge 5-10 minýt qalǵanda mektepke aparyp tastaimyn. Boiy eki metrge taiaý, shashyn aq shalǵan jigit aǵasy, mektep direktory Ýren Bler oqýshylardy mekteptiń aldynda qarsy alyp turady. Bárimen japa-tarmaǵai amandasyp jatady.
Ár oqýshynyń atyn atap, túsin tústep jaǵdai surasady. Osy arada balalaryn alyp kelgen ata-analarymen de birer sóz almasyp úlgeredi.
Ishke kirgen soń synyp jetekshisi kútip alady.
Týǵan balalaryndai meiirimin tógip, uzaq merzim kórispegendei zor saǵynyshpen qushaqtap jatady. Basynda ań-tań bolyp júrdim. Bul ne degen aǵyl-tegil mahabbat?.. Keiin syryn bilmek bolyp surastyra bastadym.
Bler myrzaǵa «jalǵyz ǵana suraǵym» bar dep kabinetine kirip keldim.
Esigi aiqara ashyq tur. Direktordy aǵylshynsha «principal» deidi. Prinsipal bólmesiniń jabyq turǵanyn sońǵy bir jylda kórmeppin. Kabineti kire beristegi birinshi esik. Keń adymdaǵanda on sharshy metrden sál-aq asatyn bólme. Jumys orny men tórt kisilik dóńgelek ústel, shaǵyn shkaf tur. Odan artyq jihaz syimaidy. Osynyń ózinde ishinde áreń ainalasyń. Terezesinen mekteptiń aldy, al esiginen kireberis dáliz kórinedi. Kireberisten kúzetshi kórip úirenip qalǵan kózim «direktorge emes, kúzetshige taptyrmaityn keńse eken» dep qoiady.
«Osy Siz nege oqýshylardy kútip alasyz? Mektep direktorlary oryndaýǵa mindetti nusqaýlyq pa?». Eger nusqaýlyq bolsa, surap alyp, ozyq tusyn elimizge nege engizbeske degen oi boidy bilep barady…
– Tańerteń oqýshylardy qarsy al degen buiryq joq. Bul – oqýshylarǵa degen qurmetim. Úlkenderdiń qurmeti balalardyń boiyna senim uialatady, óz qadirin bilýge tárbieleidi, – dedi direktor.
Alashtyń synyp jetekshisi Djoanna Liebermannan ruqsat alyp, bir kún sabaǵyna qatystym. Muǵalim men oqýshylardyń ózara bailanysyn baqyladym. Bilim berý ádistemesine zer saldym. Eki erekshe jaǵdai kózge tústi.
Birinshiden, muǵalim oqýshylardy ózimen teń kóredi. Birinshi synyptyń balalarymen emes, óz qatarymen sóileskendei teń quqyqty bailanys qalyptastyrǵan. «Men muǵalimmin, sender oqýshysyńdar» degen ustanymdy baiqamadym.
Bir oqýshy maily boiaýmen salǵan gúldiń sýretin oqýshylarǵa tanystyryp tur. Qalǵan oqýshylar jan-jaǵyna qaýmalai ornalasqan. Sóileýshi sózin támamdady da. «Kimde qandai suraq bar?» dedi. Úsh-tórt oqýshy qolyn kóterdi. Muǵalimniń de qoly áýede. Sýretshi-oqýshy aýditoriiasyn kózben bir sholyp shyqty da, aldymen synyptastarynyń suraqtaryna jaýap berdi.
«Boiaýdy qaidan aldyń?». «Qyzyl men sary aralasqanda qandai tús paida bolady?». Báriniń suraǵyna túgel jaýap berdi. Muǵalim áli qolyn kóterip tur. «Siz ne suraiyn dep edińiz Miss Lieberman?» dep eresek adamdarsha suraǵyna salmaq salyp, óz tanystyrylymyn klass jetekshisiniń suraǵyna jaýap berýmen aiaqtady.
Aǵylshyn tilinde «siz» degen sóz joq. Bárine «you» deidi. Degenmen, «Sizdi» sýretteitin basqa da leksika jetkilikti. Miss Leiberman oqýshylaryna «sizdi» bildiretin «please» (ótinem), «thanks» (rahmet), «would you mind…» (qarsy emessiń be) degen sóilemdermen sóileidi.
Oqýshylardy ózińmen teń kórseń, olar ózderin kem kórmeidi. Teńdik – oi erkindigine jol ashady.
Sondyqtan muǵalimniń pikirimen kelispeý, bergen aqparatyna kúmán keltirý, dálel suraý qalypty jaǵdai. Ashýlana ma desem, kerisinshe, taqyrypqa qyzyǵýshyq oiattym dep muǵalim máz.
«Jańalyq – kelispeýshilikten, jetistik – ózgeristen týady» dep qoiady. Ishimnen «Ne jańalyq», «ne ózgeris», bar bolǵany birinshi synyptyń sary aýyz balapandary emes pe dep otyrmyn.
Ekinshiden, klasty bezendirýde ár oqýshynyń erekshe orny, biik mártebesi kórinis tapqan.
Bir kúni Alashty sabaqqa erterek alyp keldim. Kútip otyrmyz. Esiktiń syrtynda oqýshylardyń dóńgelete qiǵan sýretteri japsyrylyp tur. Tómengi jaǵynda attary jazylǵan.
Alash qarap otyrdy da, «meniń sýretim joq qoi» dedi. Aityp úlgergen joq, Miss Lieberman jetip keldi. Balam apaiynyń qolynan ustady da, esiktiń syrtyndaǵy sýretiniń túsip qalǵanyn kórsetti. «Endi meniń sýretimdi qyzyl astarly etip ilińiz. Sebebi, qyzyl – meniń súiikti túsim» dep tapsyrdy.
Adam aty men sýretiniń iesine eter jaǵymdy áseri talai zerttelgen. Bir baiqaǵanym, klasqa kireberis esikte, syrt kiim men sómke qoiatyn shkafta, dálizde, oqýshylardyń attary men sýretteri jaiqalyp turdy. Al synyptyń ishinde tipti odan da kóp bolyp shyqty. Erinbei sanap shyqtym.
Ár balanyń aty jiyrma ret kezdesedi. Tóbege jipke ilingen qaǵaz juldyzshalar. Ár-qaisynda oqýshy esimderi. Týǵan kúnderi kórsetilgen kúntizbede de, keregege japsyrylǵan ǵylymi jobalarda da, partalardyń ústinde de balalardyń aty jazylǵan.
Erinbei sanap shyqtym. Ár oqýshynyń aty nemese sýreti synyp ishindegi kórnekilikterden 21 ret kórinis tapqan. Mundai ortada oqyǵan balalardyń egosy anadaidan aiqailap turmai kórsin endi!
Oǵan qosa, balalardyń týǵan kúnderin atap ótý oqý baǵdarlamasynan oryn tapqan. Týǵan kún iesin ortaǵa alyp, tilek aityp, onyń erekshe tustaryn áńgimelep, ózderi jasaǵan qolóner buiymdaryn syilap usynyp jatady.
Mektep ákimshiligi synypqa muǵalim teginiń alǵashqy áripin beredi. 1 L degen synypty bitirgen Alash «Miss Leiberman endi men muǵalimiń emespin, dosyńmyn» dep aitty dep keldi.
Sabaq tańǵy 8.00-den túski 14.30-ǵa deiin. Oqý jyly 21 maýsymda aiaqtaldy. Balalar ózgeriske úirensin dep jyl saiyn muǵalimi jáne jyl saiyn synyptastary aýysyp otyrady.
Aǵylshyn tilinde adam qasietine qatysty «self-respect» jáne «self-esteem» degen túsinikter kóp qoldanylady.
Qazaqshasy – ózin-ózi qurmetteý, óz-óziniń baǵasyn bilý. Orysshasy «samoývajenie», «chývstvo sobstvennogo dostoinstvo».
Oqýshylardyń ózine degen qurmetin esik aldynan qarsy alý arqyly qalyptastyratyn direktor, esh kem kórmeitin, ózimen teń kóretin muǵalim, qaida qarasań da, óz atyń men sýretiń kózge shalynatyn klass – Amerika mektepterindegi oqýshylardy óz-ózin qadirleýge tárbieleý formýlasy.
Biz balarymyzdy jaqsy kóremiz. Balasyn qai ult, qai ata-ana jaqsy kórmeidi deisiz! Bárimiz de ólip-óship turamyz. Biraq biz balalardy adam retinde ornyn bilip, qurmettei almaidy ekenbiz. Balalar ózderin bala emes, adam retinde seziný úshin olarǵa jaqsy kórýden buryn, qurmet kerek. Adam retinde sezinse ǵana olar balalyqpen shalalyq jasamaidy, kerisinshe úlken adamdarsha jaýapkershiligi artady.
Kelesi jazbada Amerika óz balalaryn jasampaz etip ósirý úshin olardyń qiialdaryna qalai qanat bitiretini týraly sóz etemin.
Shyńǵys MUQAN,
"Mazmundama" qorynyń tóraǵasy,
Garvard ýniversitetiniń túlegi
Avtordyń Instagram paraqshasyna kirip maǵynaly,
mazmundy dúnielerge qanyq bolyńyz:
https://www.instagram.com/shyngys_muqan/?hl=ru
