Elbasy Talǵarǵa qashan keler eken?
[caption id="attachment_10392" align="alignleft" width="245"]
Jýyrda Prezident Nursultan Nazarbaev Almaty qalasyna saparlap keldi. Odan ary Almaty oblysyndaǵy eki aýdanǵa – Qaskeleń men Uzynaǵashqa baryp qaitty. Sailaý aldynda týǵan jerine taǵzym etýdi jón kórgen shyǵar... Bir bilerimiz, Prezident keledi degennen beri eki aýdannan degbir qashty. Joldardyń jiegi qoqyr-qoqystan tazalanyp, shuqyrlary tez toltyrylyp (jóndedi deýge aýyz barmaidy), asyǵys-úsigis qaýyrt jumys bastaldy. Jol ainadai, shaǵyn qalalar tap-taza qalypqa keldi.
Degenmen, bul eki aýdan ortalyǵy da Talǵarǵa qaraǵanda ájeptáýir damyǵan. Almatynyń batysyna qarai jol tartsańyz, Uzynaǵash pen Qaskeleńniń budan 5 jyl burynǵyǵa qaraǵanda retke kelip, jańa qurylys nysandary salynyp, qal-qadarynsha dami bastaǵanyna kóz jetkizesiz. Joly, sýy, jaryǵy bar, aýyldary negizinen gazben qamtylǵan. Talǵar jurtshylyǵy «Elbasy Talǵarǵa qashan keler eken» dep kútip júr... Tym qurysa, tazalyǵymyz jaqsarar edi deidi.
Talǵardy jemqorlyq nege shyrmap aldy?
[caption id="attachment_10394" align="alignright" width="366"]
Áiteýir, bul aýdan jemqorlyqtan, qurǵaq ýádeden kóz ashpai keledi. Birneshe jyl buryn Talǵar qalasynyń eki ákimi biriniń artynan biri para alyp ustaldy. Jumatai Qasymbaev pen Adaibek Qojahmetovtiń isi eldi dúrliktirgen. Odan buryn da aýdannyń birneshe basshysy qamalǵan edi. Eger tizer bolsaq, bul tizimdi áldeneshe onǵa jetkizýge bolady.
Talǵar aýdanynda jemqorlyq faktory nege jii tirkeledi?
Sebebi, bul aýdan alyp qalanyń irgesinde, jeri óte shuraily, kókorai, sol úshin de qymbat. Onymen qoimai, sońǵy onshaqty jyldan beri Talǵar aýdanynyń halqy qaýyrt ósti. Qala saǵalaǵannyń bári Talǵardan jer alyp, úi salýǵa úiir. Bul sheneýnikter úshin tabystyń kózi. Jer alǵyńyz kelip, ákimshilikterge bas suqsańyz, olar birden jer telimderiniń bári jekemenshikke berilip ketkenin aitady.
Al elden surasańyz, deldaldardyń kóptigine tańyrqaisyz. Ákim bermegen jerdi deldaldar arzan baǵaǵa taýyp beredi. Biz Talǵar aýdany halqynan arnaiy saýalnama da júrgizdik. Solardyń basym bóligi aýdanda jemqorlyq faktorynyń órship turǵanyn jetkizdi. Árine, jemqorlyq tek bir jaqtyly faktor emes, onyń san-salaly qyry bar. Áitkenmen, nege bul aýdandy jemqorlyq shyrmap aldy?.. Halyq nege ákimshilikke senbeidi?
Shaǵyn qaladaǵy keptelis...
[caption id="attachment_10393" align="alignright" width="394"]
Aýdan basshylyǵynyń júieli jumys isteýge qulqy joqtyǵyn, ózgesin bylai qoiǵanda, infraqurylymdardyń júrgizilmeitininen baiqaýǵa bolady.
Senbeseńiz, keshqurym jumystan qaitsańyz, Talǵarǵa jolai kórmeńiz. Almatynyń keptelisinen júikeńiz tozyp Talǵarǵa taiaǵanda kólikterdiń qańtarylyp turǵanyn kóresiz. Qyzylqairat aýylynan Talǵarǵa deiin. Talǵardyń ishi tipti yǵy-jyǵy. Bul neǵylǵan bitpeitin keptelis ekenin surap kórgenbiz. Sóitsek, eki-úsh jyl buryn qalaǵa taza aýyz sý qubyrlaryn júrgizýdi bastapty. Onysy áli tolyq aiaqtalmaǵan kórinedi.
Sonyń aldynda ǵana Prezident sailaýy óter kezde aýdan halqy Nursultan Nazarbaevqa hat jazyp, Almaty-Talǵar tasjolyn jóndetkizgen edi. Áitpese, Talǵarǵa jetkenshe oidym-oidym jolmen qatynaityn. Sol jóndeý bite salysymen, Talǵar qalasynyń joldary da jóndele bastaǵan. Biraq kóp ótpei sý qubyrlaryn tartý bastaldy. Sodan beri qalanyń joldary oidym-oidym. Tipti, shetki jaǵyna shyǵar bolsańyz, múldem jóndelmegen, halqy qysy-jazy balshyq keship júretin jańa qurylys alańqailaryna jolyǵasyz. Turǵyndar qaladan jumystan kesh qaitýǵa qorqady. Kóshesi bulyń-bulyń, joly joq, jaryǵy múldem tartylmaǵan yqshamaýdandarda ury-qary, nashaqorlar kóp desedi.
Osy sekildi máseleden tań men keshte qalada kólik keptelisi bolady eken. Úsh jyl boiy tartylyp bitpegen sý qubyrynyń jyry qashan biter eken?
Qum ishken halyq...
[caption id="attachment_10390" align="alignright" width="440"]
Sý demekshi, taza aýyz sý aýdan halqynyń talaidan bergi derti. Ákimderdiń jyldaǵy esebine kóz júgirtseńiz, sonaý 2010 jyldary-aq bul másele sheshimin tabýǵa tiis-tuǵyn. Sodan beri ákimderdiń jyldyq esep berýinen aýyz sýdyń máselesi túspei keledi.
Jyl basynda «biyl», jyl sońynda «keler jyly» degen jaýaptan sharshaǵan halyq on shaqty jyl boiy qum aralas lai sýdy iship keldi. Sonyń kesirinen aýdan halqynyń arasynda aýrý-syrqaý kóp. Kóbi ishki aǵzalaryna tas bailanǵannan zardap shegip júr. Talǵar emhanasyna barmastan, Almatyǵa kelip emdeledi. Óitkeni, emhanada «bári bar, tek maman joq». Barǵan halyqty qaladaǵy jekemenshik «Suńqar» sekildi emdeý ortalyqtarynda tekserilip, analizin alyp kelýge jumsaidy.
Arly-berli shapqylamai, jekemenshik emhanalarda emdelý – Talǵar halqynyń daǵdysyna ainalǵan. Áli de qanshama aýylǵa taza sý jetken joq. «Biyl», joq, «keler jyly»... jetedi. Kútý kerek.
Qubyr bar, gaz joq
Talǵar aýdanyna gaz jetkeli de 3-4 jyldyń júzi boldy. Jylyna bir aýylǵa ázer jetedi. Mundai baiaý júrgiziletin infraqurylymǵa bas shaiqamai tura almaisyz. Aýdannyń qazirgi ákimi Raihan Sadyqova hanym da burynǵy ákimderdiń áleýlaiyn qaitalap keledi. Jyldaǵy halyqqa esep berýinde gaz, jol, aýyz sýdyń jyldam sheshiletinin aityp, «biyl», iaki «keler jyly» degen ýádesin úiip-tógýge mashyqtanǵan. Taldybulaq, Birlik sekildi aýyldarǵa qubyr jetkenimen, gazy qashan qosylary belgisiz.
Al Talǵar halqy túgeldei gazdanǵaly birneshe jyl boldy. Esep boiynsha. Shyn máninde, áli gaz jetpegen kósheler kóp. Sebebi, tutas qalany gazdandyrýǵa gaz qory az kórinedi... Tek tamaq úshin ǵana gaz paidalana alasyńdar degen sybys el arasyna taraǵaly beri eldiń gaz tartýǵa qulqy tómendep ketkenin aitady qala turǵyndary. Sonda deimin-aý, eger gazy jetkiliksiz bolsa, qubyr tartyp nege álekke tústi eken? Baqandai bes jyl boiy júrgizilgen qubyrdyń qyzyǵyn qala halqy qashan kóredi?..
Jańalyǵy joq qala...
[caption id="attachment_10391" align="alignright" width="380"]
Talǵar – jańalyǵy joq qala. Eger isker basshy, eńbekshil qosshysy bolsa, Talǵardai qalany qulpyrtyp jiberýge bolar edi. Oǵan qalanyń ornalasý aimaǵy suranyp-aq tur. Týristerdi tartýǵa qolaily jerler kóp. Sporttyq nysandar da qanshama? Almatydan zerikken jurt Talǵarǵa aǵylar edi, eger bul qala sáýletti de dáýletti bolsa.
Oblys basshysy Battalov ákim bolǵaly Talǵardyń jaǵdaiy túzeledi degen úmit bar halyqta. Qazir azyp-tozyp otyrǵan qalanyń sáýletin arttyryp, kórikti shaǵyn aýdandardy kóbeitse, qurylys nysandaryn beibereket salmai, qalanyń damý josparyn qursa, infraqurylymyn jetildirse, mundai qalanyń baǵy artar edi. Tek, Talǵarǵa basshylardyń kózi túspei júr. Halyq Almatydan nápaqasyn aiyryp, eki ortada sabylýmen kúneltýde. Jumyssyzdyq ta sheshilmegen túiinderdiń biri. Almatynyń irgesinde bolǵandyqtan, ol jaily kóp aityla bermeidi.
Alyp megapolisten jaldanyp bolsa da isher asyn ázer taýyp júrgen otbasylardyń sany jyl sanap artyp keledi. Eger Talǵardyń áleýmettik máselelerin erterek sheshpese, kúni erteń airyqsha ótkir suraqtar oblys, bálkim Úkimet aldyna tike qoiylýy múmkin. Qordalanǵan túitkilder kóp sebebi. Bul týraly aldaǵy nómirlerde arnaiy zertteý júrgizetin bolamyz.
Nurserik TILEÝQABYL
