Sýqoimasy – bir oqpen eki qoian atý
– Tájibek Qalmanuly, Túrkistan qalasynyń ainalasyndaǵy birqatar eldimekender aýylsharýashylyq salasyn jan-jaqty damytyp jatqanyn bilemiz. Aityńyzshy, aýylsharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi tolyqtai igerip jatyrsyzdar ma?
– Qala mańyndaǵy aýyldardaǵy aýylsharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler tolyq igerilgen joq. Buǵan sý tapshylyǵy basty kedergi bolyp tur. Eger eginshilikpen ainalysatyn sý kólemi jetkilikti bolsa, bizdiń dihandar barlyq jerdi igerer edi. Jalpy kún raiy ystyq Ońtústik óńirde sý resýrstarynyń jetispeýi ótkir másele ekenin ózińiz de bilesiz. Osy máselege basa kóńil bólgen oblys basshysy Janseiit Túimebaev sý tapshylyǵy saldarynan igerilmei jatqan aýylsharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi arttyrý maqsatynda óńirde sýqoimalarynyń sanyn arttyryp, ózekti máseleni sheshýdi qolǵa alǵan-dy. Qazirgi tańda aýdandarda bul másele qolǵa alynyp, jańa sýqoimalaryn salýǵa yńǵaily jerler anyqtalyp, gidroqurylymdyq nysandardy salý jumystary qyzý júrip jatyr. Bizdiń Túrkistan aýmaǵynda sharýalar jyl saiyn 43700 gektar jerdi igerip keledi. Eger sýqoimalary salynyp, paidalanýǵa berilgen jaǵdaida sýarmaly jerlerdiń aýqymy kúrt artatynyna senimdimin.
– Túrkistan aýmaǵynda qansha sýqoimasyn salýdy josparlap otyrsyzdar?
Sý tasqynynyń aldyn alý maqsatynda Qarashyq ózeniniń joǵarǵy jaǵynan 4-5 mln tekshe metr sý jinaityn sýqoimasyn salý úshin qajetti qujattardy daiyndap, barlyq jospar-syzbalardy oblystyq qurylys basqarmasyna usynyp qoidyq. Eger osy sýqoimasy salynatyn bolsa, sharýalar taǵy da 500 gektar sýarmaly jerdi paidalanyp, aýylsharýashylyǵy salasyn órkendetý múmkindigine ie bolady. Sondai-aq, kúni búginge deiin paidalanyp kelgen sýarmaly jerlerdiń tiimdiligin arttyrýǵa barynsha septesetin bolady. Sol siiaqty Babaqorǵan aýyly mańynda Qarasý, Aqsai sýqoimalaryn salýdy josparlap otyrmyz. Bul sýqoimalarynda 3-7 mln tekshemetr sý jinap, sýarmaly jerlerdiń kólemin 700-800 gektar jerge deiin arttyrýǵa múmkindik beredi. Osydan úsh-tórt jyl buryn Jańaqorǵan aýylyndaǵy qainar kózin taýdan alatyn Dihansý ózeniniń boiynda syiymdylyǵy 7.5 mln tekshemetr sýqoimasyn salyp, sýarmaly jerdiń kólemin 1200 gektarǵa deiin arttyrýdy oilaǵan edik. Oblys kóleminde qolǵa alynǵan sharalar oi-josparymyzdy iske asyrýǵa múmkindik týǵyzyp otyr. Aldaǵy ýaqytta sýqoimasynyń qajetti joba-smetalyq qujattaryn daiyndap, oblystyq qurylys basqarmasyna jyl aiaǵyna deiin ótkizýdi josparlap otyrmyz. Osy atalǵan shaǵyn sýqoimalaryn salyp, qala mańaiyndaǵy sýarmaly jerlerdiń kólemin 2500-3000 gektarǵa deiin arttyrmaqshymyz. Atalǵan sýqoimalary salynǵan jaǵdaida bizder kóktemdegi sý tasqynynyń aldyn alyp, sharýalardy qajetti sý qorymen qamtamasyz etip, bir oqpen eki qoian atatyn bolamyz.
– Osy sýqoimalary salynǵannan keiin Túrkistan aýmaǵyndaǵy sýarmaly jerlerdiń máseleleri túpkilikti sheshile me?
– Joq. Men sóz etken sýqoimalary birqatar aýyldardyń máselesin ǵana sheshedi. Al Túrkistan mańyndaǵy eldimekenderdi sý kózderimen turaqty túrde qamtamasyz etý úshin kópten beri oilap júrgen úlken jobamyz bar. Bul úshin uzyndyǵy 41 shaqyrym bolatyn "Túrkistan-Syrdariia" kanalyn salý máselesin joǵary jaqqa usynyp kelemiz. Eger zaman talabyna sai "Túrkistan-Syrdariia" kanaly salynatyn bolsa, Túrkistan aýmaǵyndaǵy eldimekendergi sýarmaly jerlerdiń máselesi túpkilikti sheshiletin bolady. Bul aýqymdy joba bolǵandyqtan oǵan qomaqty qarjy qajet.
– Tájibek Qalmanuly, ózińiz aitqan osy sýqoimalaryn salýǵa qajetti qarajattar oblystan ba, álde respýblikalyq biýdjetten bóline me?
– Respýblikalyq biýdjetke tek Iqan aýylyndaǵy sýqoimasy enip otyr. Al qalǵan sýqoimalarynyń bári oblystyq biýdjet esebinen salynýy tiis. Ótken jyly sý tasqynynan keiin oblys aýmaǵynda sýqoimalaryn salý máselesi qoldaý tapqan bolatyn. Jalǵyz biz ǵana emes oblysymyzdaǵy barlyq aýdandar óz aýmaqtarynda sýqoimasyn salýǵa qolaily aimaqtardy anyqtap, joba-smetalyq qujattaryn daiyndap, oblystyq qurylys basqarmasyna usynyp jatqan jaiy bar. Osy bir mańyzdy bastama taiaý jylda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń aýylsharýashylyǵy salasynyń damýyna tyń serpin berip, aýyl eńbekkerleriniń jumysyn jandandyra túsetinine senimdimin.
"Arys-Túrkistan" kanaly Túrkistandy kórkeitýde
– Qazirgi tańda qudyq qazyp, sharýashylyǵyn kórkeitýge bet burǵan sharýalarǵa Úkimet sýbsidiia berip, qarjylai qoldaý kórsetip keledi. Túrkistandyq sharýalar osy bir memlekettiń qoldaýyn paidalanyp jatyr ma?
– Tik drenajdy qudyqtardy paidalanyp, egin-jailaryn sýǵaryp otyrǵan "Turan" syndy birqatar sharýa qojalyqtar tiisti qujattaryn jinap, memlekettiń sýbsidiiasyna alyp keledi. Qudyqtan sý shyǵarǵanda negizinen qarjy elektr qýatyna jumsalady. Tiisti qujatyn jinap ótkizgen sharýalar sý shyǵarý úshin elektr qýatyna jumsaǵan qarjysynyń 80 paiyzyn memlekettik kómek qarjysy esebinen jaýyp otyr.
– Túrkistan aýmaǵyndaǵy sýarmaly jerlerge qajetti sý kózin "Arys-Túrkistan" kanaly berip keledi. Jalpy osy áigili kanaldyń qýatyn arttyrý oida bar ma?
– Durys aitasyz, bizder paidasyn kórip otyrǵan sýarmaly jerlerdiń 33 myń gektary osy "Arys-Túrkistan" kanaly arqyly tirshilik nárin alady. Áńgime basynda aitqan sýqoimalary negizinen taý eteginde ornalasqan eldimekenderde salynady. Al etektegi negizgi aýylsharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler "Arys-Túrkistan" kanalynan qajetti sýlaryn alýda. Búginde "Arys-Túrkistan" kanalynyń eń tómengi saǵasyndaǵy Shornaq syndy bir-eki eldimekenge sý jetpei qalyp jatady. Osy jaitty eskergen oblys basshysy "Arys-Túrkistan" kanalyn qajetti sýmen qamtamasyz etip otyrǵan Báidibek aýdanyndaǵy "Bógen" sýqoimasyn keńeitý máselesin jan-jaqty qarastyryp jatyr. Eger osy másele taiaý bolashaqta sheshiletin bolsa, bizdiń sharýalar eńbeginiń zeinetin kórip, tabysqa keneletin bolady.
Búginde biraz sharýalarymyz maqta egedi. Negizinen maqtany jylyna úsh márte sýǵarý qajet. Ókinishke orai, bizdiń sýdyń jetispeýshiliginen maqtalaryn jylyna eki-aq ret sýǵarady. Budan keiin maqtanyń ónimdiligi tómendeitini aitpasa da túsinikti. Eger aldaǵy ýaqytta "Arys-Túrkistan" kanalynyń sý jetkizý múmkindigi artatyn bolsa, bizdiń sharýalarǵa airyqsha kómek-qoldaý bolar edi.
48 kooperativ quryldy
– Maqta jaiynda aityp qaldyńyz ǵoi. Maqta – túrkistandyq sharýalardyń negizgi sharýashylyǵy ma?
– Solai dese de bolady. Biraq maqtanyń baǵasy egistik kólemine airyqsha áser etedi. Aitalyq, osydan birshama jyl buryn maqtanyń baǵasy tómendep, aýdanymyzdaǵy maqtalyqtyń kólemi 3 myń gektarǵa deiin túsip ketken edi. Al sońǵy jyldary maqta baǵasynyń turaqty ósimi saqtalǵandyqtan biyl maqtalyqtardyń kólemi 10500 gektarǵa deiin ulǵaidy. Budan basqa bizdiń sharýalar kókónis pen baqsha daqyldaryn turaqty túrde ósirip, qalamyzdy qajetti azyq-túlikpen qamtamasyz etip keledi. 13 myń gektar jerge mal azyǵy daqyldary egilgen.
– Búginde aýylsharýashylyǵy kooperativterin qurý mańyzdy jumystardyń biri bolyp tur. Túrkistan qalasy boiynsha 900-den astam sharýa qojalyqtarynyń basyn biriktirip, 48 kooperativ qurdyq. Olar túrli baǵytta jumys istep, memlekettiń aýylsharýashylyǵy salasyn qoldaý baǵytyndaǵy qoldaýǵa ie bolýda.
Máselen, bizde sút qabyldaý beketterin qurý isi sharýalardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyrǵanyn atap aitýǵa bolady. Kooperativke birigip, sút qabyldaý beketin qurǵan sharýalar iri kólemde sút qabyldaityn jabdyqtar alý múmkindigine ie bolýda. Aýylsharýashylyǵyn qoldaý qory kooperativke birikken sharýalarǵa qajetti sút qabyldaityn qondyrǵyny alǵan jaǵdaida onyń qunynyń 50 paiyzyn sýbsidiialap otyr. Al mundai zaman talabyna sai jasalǵan jabdyqtyń quny 22 mln teńge turady. Kooperativ músheleri osy jabdyqty satyp alsa, aýylsharýashylyǵyn qoldaý qory onyń 50 paiyzyn tólep beredi. Bul óz kezeginde sharýalarǵa úlken kómek bolýda. Qazirgi tańda Túrkistan boiynsha ár aýylda sút qabyldaityn beketter ashylyp, qyzý jumystar júrip jatyr. Eger sharýalar sútterin kooperativ arqyly ótkizgen jaǵdaida bir litr sútke 10 teńgeden kómekqarjy ala alady. Úkimettiń osyndai sharýalardy yntalandyrý baǵytyndaǵy jumystary óz nátijesin berýde.
Sol siiaqty 5 mln teńgege mal soiý alańdaryna qajetti jabdyqtaryn satyp alsa, sharýalar memlekettiń kómekqarjysyna ie bola alady. Budan basqa mal sharýashylyǵy baǵytynda qurylǵan kooperativter arqyly malyn etke ótkizgen sharýalar ár buqashyqqa 20 myń teńgeden qoldaý qarjy alyp otyr. Osylaisha az ǵana ýaqyttyń ishinde aýylsharýashylyǵy kooperativterin qurý isi óziniń tiimdiligin kórsetip úlgerdi.
Suhbattasqan Nurlan JUMAHAN
