Álemniń ataqty jazýshylarynan bir adamdai habarym bar degen senim bolatyn, ásirese ózin-ózi óltirgenderdiń. Aqyn, jazýshy erikkennen ózin-ózi óltirmeidi, ne jyndy, ne genii nemese soǵan jaqyndaý bolý kerek. Jyndy bolý úshin de talant pen aqyl kerek. Beitanys Áieldi izdep júrip taýyp aldym, bir ai torydym. Internet toraby siqyrly qumyradan shyqqan jyn sekildi ǵoi, qalaǵanymnyń bárin aldyma jaiyp berdi. Qysqasha tanystyrsam: aǵylshynnyń qyzy, aristokrat. Biograftardyń ol jaily shyǵarmashylyǵynan bólek rahattana qozǵaityn taqyryby kóp-aq. Sol kezde beleń alǵan Freid pen Iýngtyń psihologiialyq tóńkerisi shyǵarmashyldardyń ómiri men ónerine taptyrmas jańalyq pen material boldy. Áieldiń basynan ótken «psihologiialyq shok», «jynystyq orientatsiia», «depressiia» jaily qozǵamai-aq qoisa da bolar edi, biraq mundai «intimdi tásil» keide jazýshy shyǵarmashylyǵyn túsinikti qabyldaýǵa áser etetini bar. Sonymen, Áiel óz kezeńindegi ádebiettiń beleń alý kerek jańa baǵytynyń baǵdaryn tez arada baiqai qoiady da, sonyń izine túsedi. Áiel tamyrsyz emes edi, ol aǵylshyn aristokratiialyq óneriniń nárin alǵan. Postmodernizm oǵan eksperiment bolǵan joq, jazý – onyń ómiri boldy.
Biraq jazýshy úshin bir mańyzdy jait bar, ol – sezim. Sezim – janyńnyń, miyńnyń, oiyńnyń túkpir-túkpirinen, qaltarys-qaltarysynan taýyp alyp, tyrashtana, syǵyp alǵan shyǵarmańdy jazyp bitkennen keiingi lázzat. Quddy qurbandyǵyn qinap óltirgennen lázzat alatyn maniak siiaqty. Áielde ondai sezim bolmady. Taǵy da jazdy. Jaza tústi. Dym, eshqandai lázzat joq. Kerisinshe, ony maqtaǵan saiyn, baǵalaǵan saiyn keri Áiel qarai quldyrai bastaidy. Shynyn aitqanda, aqyly aýysa bastaidy. Tikelei maǵynada. Kúieýine tilimdei ǵana hat qaldyrady da, qaltasyna tas toltyryp alyp, ózenge batyp óledi.
[caption id="attachment_14379" align="alignright" width="257"]
Bul – . Áńgime, esseleri teńizdei romanǵa bastaityn móldir bulaq qana siiaqty. Romandary postmodernistik baǵytqa «sananyń tolqyny» uǵymynyń bultartpas úlgisimen qazyq qaqty. Ony qabyldaýǵa qiyn, tym intellektýaldy jazýshy sanaýy múmkin. Olai emes. Túsiný úshin bar bolǵany kúndelikti árekettiń áleminen qutylyp, oidyń álemine súńgi bilseń bolǵany. Virdjiniia Výlf qandai formada jazsa da onyń oiy da, jany da iilgish, qyzyqty, jeńil ekeni sezilip turdy. Onyń jazýshy retinde erekshe qasieti – jazarda jai ǵana oqyrmannyń kózimen-aq ádebietti tereń de qarapaiym qarai alyp, túsindire alatynynda.
Bul Áieldi túsiný úshin ýaqytty aiaǵannyń ókinishi basym. Ómirin qoishy, kimniń ómiri jetisken deisiń. Nege áiel bola tura osyndai romandar jazýǵa dáti bardy eken degen birinshi suraq týdy. Bárin bitiretin bir ólim, biraq oǵan jetýge deiingi kúsh-jigerdi qaidan aldy eken dep taǵy oilaisyń.
Ras, ádebietti jynysqa bólý aqymaqtyq, aqyl búkil adamzattyń ieligindegi nárse ekeni anyq. Biraq keide baǵdardy anyǵyraq kórý úshin jik-jikke bólip qaraýǵa týra keledi. Keibir suraqtardyń jaýabyn sol kezde tabýǵa bolady, qorytyndy da shyǵady. Izdegen túptiń túbinde tabady ǵoi, men de taptym. Meniki Qudaidy, ne aqiqatty izdeý siiaqty kúrdeli nárse emes qoi, jai ǵana shai ústinde aitylatyn shashy uzyndar men shashy qysqalardyń aqylyn salystyrǵan siiaqty qarapaiym suraqtar. Árine, kúlkilileý. Óitkeni bul suraqqa eshkim salmaqty qaramaitynymen turmai, ezýde kekesin men keibireýlerde yza sezimine ǵana oiaý salýy múmkin.
Iá, áielder shyǵarmashylyǵy jaily... Ádebiettiń jańa ǵasyrynyń tabaldyryǵynda turyp, sol qazanda qainap júrgen kúnniń ózinde Virdjiniia bul taqyrypqa salmaqty túrde moiyn burady.
Áiel qanshalyqty daryndy bolǵanymen ádebiette, ónerde múmkindigi az bolǵanyn, óz zamanynda oqyp, bilim almaq túgili tek tórt qabyrǵada qamalyp, tyǵylyp otyrýǵa májbúr bolǵanyn, al, ataqty jazýshy erkekter ol kezde ómirdi qonyshynan basyp, búkil tájiribelerden ótip otyrǵanyn, solarmen salystyrǵanda áielder qaýymynyń shyǵarmalary tek qiialymen saiahattaýdyń nátijesinde ǵana paida bolǵanyn, óneri damyǵan elderde uzaq ǵasyrlar boiy «kók shulyqtylar» («sinie chýlki») mejeli múmkindikke jetip, joldy taptap, ashyp bergenin jazdy.
Ekinshisi, «Elesti» óltirý. «Eles» – «uǵymǵa» jaqyn. Ádette «Elesti» óltirý adamǵa qiyndyq týdyrady. «Elestiń» qyryqtan da astam jany bolýy múmkin. Ol «Eles» adamnyń ózinen de «aqyldyraq», adamnyń ózinen de «basym». Óitkeni «uǵym» degen nárse adamnan buryn paida bolǵan ba dersiń?! Al, uǵym degenimiz – «Eles», uǵym degenimiz – «Áiel».
«Elesti» óltirgennen keiin baryp, «ózińniń shyndyǵyń» shyǵady. Sodan keiin «tánińniń shyndyǵy» boi kóteredi.
Bul qarapaiym formýlanyń mejesi erkindik: oqý, jazý, oilaý erkindigi. Bul erkindikter materialdy nárselerge táýeldi ekenin umytpaǵan jón.
Virdjiniia jazýshy úshin eń basty detaldy ataidy, ol onyń jynystyq «orientatsiiasyna» degen kúmándi seiiltetini anyq. Adam sanasynda eki jynys – áiel men erkek qatar ómir súredi. Jáne bul sózdiń klassikalyq úlgisi – «Men Bovari hanymnyń ózimin» dep keýdesin urǵylaityn G.Flober ǵoi.
Qazirgi zamannyń áielin «shekteýli» deý áste ábestik bolar edi, shyǵarmashylyq erkindiktiń belgili bir baspaldaǵynda. Bir jaǵynan áiel qaýymynyń ádebietine salǵyrt qarap, kúmán men mysqylǵa oryn berip, bolashaǵynan úrkýdiń ózi Haýanyń Adamnyń jary ekendigine kúmán keltirýmen birdei bolar edi. Qanshalyqty talas týdyratyn qaishylyqty kózqaras bolsa da, bir nárse aiqyn. Áiel týý úshin jaralǵan. Kimdi týsyn, neni týsyn, qalai týsyn, bul erekshe qudiret pen qasiettiń arqasynda.
Ár adamnyń ómirinde Áiel bolady. Onyń qamqorshy, jebeýshi, mýzasy, ana, qaryndasy ma, kim bilsin?! Nemese buryn kishi árippen jazylyp turatyn Áiel úlken áripterge ainalyp shyǵa kelgende bári burynǵydai bolmasy anyq. Ol qaita týylýmen tepe-teń nárse.
Báribir de Áiel degen ádemi ǵoi.
Maira FAZYL, jazýshy
