Muǵalim janbaǵystyń kózi me?
«Muǵalimdik diplomy bolsa, beretinin berip, mektepke turǵyzamyz. Kúnine bir mezgil mektebine baryp keledi. Ai saiyn ailyǵyn alyp, kúnińdi kóresiń» degen aqyl aitqan ata-anany ár aýyldan kezdestirýge bolady.
«Mata atymen bóz ótedi, ana atymen qyz ótedi» degendei, aýyldaǵy boijetkender de pedagogikalyq mamandyqty meńgerip, muǵalim bolýǵa qumar. Jastardyń pedagog bolýǵa qulshynys tanytýyn qoldaimyz. Biraq olar osy bir urpaq tárbiesine jaýapty mamandyqtyń jaýapkershiligin bir kisidei sezinýi kerek. Búginde qaltasynda diplomy bar muǵalim kóp, al ustaz degen ardaqty atqa ie bolǵan jandar óte az.
Sailaý men senbilik sebep emes
Ustaz – alys aýyldardaǵy mádeniettiń ushqyny, jańa zamanǵa umtylǵan jastarǵa dem berýshi bolǵanyn bárimiz bilemiz. Ustazdarymyzǵa qarap boi túzep, solardai bolýdy armandadyq. Qudaiǵa shúkir, qazir de aýyldy jerlerde jańashyl, jastardyń árbir isine jany aýyratyn ustazdar bar.
Keńes zamanynda aýyl jastarynyń Almatyǵa baryp, pedagogikalyq oqý oryndardy bitirip, elge oralýy – Mekkege baryp qaitqandai aitýly oqiǵa edi. Al qazir taiaq tastam jerde turǵan aýdan ortalyǵyndaǵy pedkolledjdi taýysyp, ustaz ataný – túkke turmaityn dúniege ainaldy.
Ádette bizder muǵalimderdiń qoǵamdaǵy bedeliniń túsýin mektepten izdeimiz. Tipti bolmasa, 4-5 jylda bir ainalyp soǵatyn sailaý men sanaq muǵalimderdiń bedelin túsirdi dep bulqynyp qoiamyz.
Birden aitaiyq, ustazdar bedeliniń túsýine sailaý men sanaqtyń túk te qatysy joq. Bular – qoǵamdyq jumys. Bir aiǵa sozylatyn naýqandyq jumystardyń ózge elderde de memlekettik qyzmetkerlerdiń kúshimen ótedi. Qaita sailaý jalpy kópshiliktiń saiasi belsendiligin arttyratyn shara ekenin moiyndaýymyz kerek. Keńes zamanynda muǵalimderdiń aralasýymen talai sailaý men senbilikter ótti ǵoi. Sol kezde jurt ustazdan teris ainalǵan joq.
Oqý oryndardyń kinási
Qazaqstanda ustazdar qaýymynyń bedeliniń túsýine jón-josyqsyz ashylǵan joǵary oqý oryndary qatty áser etkenin moiyndaityn kez jetti. Bárimiz bilemiz, 90-jyldary aýyldarda tek qana muǵalimder jumys istep, jalaqy aldy (keibir aýyldarda áli kúnge deiin osy ahýal saqtalǵan). Sondai qiyn kezeńde mektep direktorlary bir shtatty birneshe adamǵa bólip berip, aýyldy qurdymǵa ketirmei saqtap qalǵanyn bárimiz bilemiz. Sondyqtan tutas Qazaqstandy naryqtyń qyspaǵynan alyp shyqqan mektepter dep nyq senimmen aitýǵa bolady.
Endi negizgi áńgimemizge qaita oralsaq, elimiz naryqtyq kezeńge aiaq basqanda oblysty bylai qoiyp, alys aýdandarda pedagog mamandar daiarlaityn joǵary, orta býyndy oqý oryndary jańbyrdan keiingi sańyraýqulaqtai qaptap ketti. Aýylda eń ótimdi mamandyq muǵalim bolǵannan keiin jurt jappai pedagog bolýǵa umtyldy. Tipti, kei jerlerde muǵalimdik diplom eń «ótimdi taýarǵa» ainalǵanyn jasyryp qaitemiz. Budan keiin pedagogtardyń jumysy qaitip aqsamaidy?
Jolai, syrttai oqyp, «muǵalim» degen mamandyqty shala-pula bitirgen ustazdar mektepterge baryp, ustaz degen mártebeli atqa syn keltirdi. Osydan keiin talantty oqýshylardyń ustaz bolýǵa degen ynta-yqylasy tómendedi.
Búginde qalaly jerdegi mektepterdiń túlekteri ustaz bolǵysy kelmeidi. Olar qarjyger, ekonomist, IT mamany bolǵandy jón sanaidy. Aldaǵy ýaqytta ustazdyń mártebesin qaitarǵymyz kelse, aldymen ýniversitetter men institýttardaǵy jaǵdaidy retke keltirgen jón.
Kezinde muǵalim daiyndaǵan oblystaǵy pedagogikalyq institýttar táýelsizdik jyldary ýniversitetke ainalyp, qala balalary qumartqan ekonomist, zańger daiyndaýǵa basa mán berip ketkeni jasyryn emes. Aqsha tabýdyń sońyna túsken burynǵy pedinstitýttardy bastapqy profiline qaitaryp, sapaly pedagog mamandar daiarlaýǵa kóńil bóletin kez jetti dep esepteimiz. Al kommertsiialyq maqsatty kózdep qurylǵan oqý oryndaryna tusaý salý kerek. Bul – muǵalim mártebesiniń quldyraýyna áser etken kóp sebeptiń bireýi ǵana.
Taýsylmaityn reforma
Kúni keshe ǵana Bilim jáne ǵylym ministri bolǵan Erlan Saǵadiev keibir jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde oqytý kerek dep bastama kóterdi. Iá, aǵylshyn tilin bilý – zamannyń talaby. Ministrdiń sózinde logika bar. Biraq sol qisyny bar is shynaiy ómirimizben qanshalyqty sáikesedi. Muny oilaǵan jan bar ma eken? Jasy kelgen fizika men matematika pániniń muǵalimderi aǵylshyn tilinde qalai sabaq ótkizedi?
Aǵylshyndy bylai qoiyp, orys tilinde sabaq ótkizýdiń ózi muǵalimderge muńǵa ainalaiyn dep tur. Budan keiin ustazdar qaitedi. Árine, «bárin qatyrdyq, tiisti sabaqtardyń bárin aǵylshyn tilinde ótkizdik» dep qaǵaz júzinde joǵaryǵa esep tapsyratyny belgili. Al budan keiin muǵalimniń mártebesi óse me, joq álde óshe me? Sondyqtan batystan oqyp kelgen ozyq oily azamattardyń muǵalimderge «tájiribe jasaýyn» toqtatý kerek.
Nurlan ÁÝBÁKIR
