Onyń pikirinshe túneýkúni Almatyda ótken antiqytai mitingisiniń túptep kelgende túk máni joq.
Sebebi ereýilge shyqqan jurttyń aityp júrgenindei Qytai Qazaqstandy ekspantsiialaýdy kózdemeidi. Eldegi Qytai investitsiiasynyń aýqymy tym tómen.
“Beijiń Qazaqstandy bodan qylǵysy keledi”, “Qytai investitsiiasynyń túpki maqsaty Qazaqstan otarlaý” dep attandaǵan aǵaiynǵa Káýkenov:
“Aptyqpańyzdar! Ashýǵa berilmeńizder! Dabyralaǵannan túk ónbeidi. Dáleli joq qur emotsiiamen uzaqqa barmaimyz. Qytaimen bailanysty qaýip-qaterdiń kópshiligi qaýesetke qurylǵan, túp ózegi joq fobiia” degen syńaida jaýap qatqan eken.
Sarapshynyń aitýynsha is juzinde Qytai Qazaqstanǵa qyzyzǵýshylyǵy tómendep ketken. Jyl ótken saiyn eki eldiń arasyndaǵy alys-beris azaiyp barady.
Aitalyq 2015 jyldan beri eki eldiń saýda ainalymy eki esege tómendegen.
2010 jyly taýar ainalym 20 mlrd dollardan asyp jyǵylsa, 2019 jyly 15 mlrd-qa jeteqabyl jerde toqtaǵan. Byltyr dál osy mólsherden az-muz ǵana asypty.
Al 2014-16 jyldary taýar ainalymy tipti 10 mlrd dollardy eńsere almaǵan eken.
“Qytaiǵa qatysty qaýipti seiiltý úshin qoldan qurap, oidan shyǵarǵan dúniem emes. Túpqainary bar. Kerekti málimettiń bári Dúniejúzilik bank saitynda men mundalap tur. Qytai Qazaqstanǵa taýar satyp, tasy órge domalap jatsa bir jón. Kerisinshe Qazaqstan Qytai kóbirek saýdalaidy, taýar ainalymynyń saldosy bizdiń paidamyzda”, – deidi ol.
Buǵan dálel byltyr bizdiń el Qytaiǵa 7,8 mlrd dollardyń (54,4 paiyz) taýaryn tasymaldaǵan, Qytaidan 6,6 mlrd dollardyń (45,6 paiyz) taýaryn importtaǵan eken.
Odaqtasymyz Reseidiń aradaǵy jaǵdai bólek. Olar bizdiń naryqty óz taýarymen toltyryp tastaǵan, al bizdiń Resei naryǵyndaǵy úlesimiz mardymsyz.
“Áttegen-ai, bizde osyndai resmi derekke eleń etpeidi. Joldaǵy taksistiń joramalyna, “quiryq jaly kesilip” vatsaptan kelgen aqparatqa aldanyp qalady.
Fakt! San. Statistika. Osy dúnielerdiń oi elegenine ótkizgimiz kelmeidi”, – deidi Káýkenov.
Sarapshy osy oraida Qazaqstan ekonomikasyndaǵy Qytai investitsiiasynyń úlesine egjei-tegjei toqtalǵan eken.
Aitýynsha 2013 jyldan kúni búginge deiin el ekonomikasyndaǵy Qytai investitsiiasynyń úlesi 9,3 paiyzdan 4,7 paiyzǵa deiin quldyraǵan.
Sanmen sóiler bolsaq, 2013 jyly bul kórsetkish 2,4 mlrd dollardy qurasa, keiinge jyldary birte-birte tómendei bastaǵan.
2014 jyly - 1,8 mlrd.
2015 jyly – 0,8 mlrd.
2016 jyly – 0,9 mlrd.
2017 jyly – 1 mlrd.
2018 jyly – 1,5 mlrd.
“2011 - 2014 jyldary Qytai Qazaqstan ekonomikasyna 8,1 mlrd dollar investitsiia quisa, 2015-2018 jyldardyń aralyǵynda investitsiia kólemi nebári 4 mlrd dollardy quraǵan, iaǵni eki ese tómendegen.
2010 jyldan bergi 10 jyl ýaqytta Qytai Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyq tanytýdy toqtatty deýge ábden negiz bar. Bálkim, Beijiń shet elderge investitsiia quiýdy kúrt doǵarǵan bolar? Joq, áste olai emes. Kerisinshe, investitsiia mólsheri jyl ótken saiyn artqan ústine artyp keledi. 2013-2018 jylda Qytai alys-jaqyn shetelderdegi investitsiiasy 2 trln dollardan 4 trln dollarǵa deiin artqan. Esesine mundaǵy Qazaqstannyń úlesi 1 paiyzdan 0,36 paiyzǵa deiin tómendep otyr”, – deidi sarapshy.
0,36 paiyz. Qazaqstan ekonomikasyndaǵy Qytai investitsiiasynyń úlesi búgingi kúngi úlesi osyndai. Beijiń Qazaqstannyń strategiialyq áriptesi bola tura sońǵy jyldary bizdiń elge qarjy quiýdan qashqalaqtai bastaǵan.
Ádil Káýkenovtyń aitýynsha Qazaqstannyń Qytai aldyndaǵy bereshegi de azaiyp keledi.
2013 jyly bizdiń eldiń Beijińge qaryzy 16 mlrd dollarǵa jetken. Al 2018 jyldyń qorytyndysy boiynsha 12 mlrd dollarǵa azaiǵan.
“Bereshektiń basym bóligi jeke sektordyń úlesinde. Memleket kepildik bergen qaryzdyń kólemi az.
“Qytai Orta Aziiany bútindei otarlap almaq eken. Aimaqty óziniń saýyn siyryna ainaldyrýdy kózdeidi” degen alyp-qashpa áńgimeniń kópshiligi mif. Beijińniń aimaqtaǵy elderge qatysty óz kózqarasy men jumys isteý printsipi bar.
Jyl saiyn Qytaida Syrtqy ister ministri muryndyq bolatyn Halyq ókilderiniń quryltaiy ótedi. Biylǵy jyly bul quryltaida Qazaqstan turmaq, Orta Aziianyń aty atalǵan joq. Beijińniń nazary Latyn Amerikasyna, Ońtústik Afrikaǵa, Ońtústik-Shyǵys Aziiaǵa, Batysqa, Úndistan men Japoniiaǵa aýǵan. Ashyǵyn aitqanda bizdiń aimaq ataýsyz qaldy. Biz bolsaq Qytaidyń aldyndaǵy saiasi-ekonomikalyq potentsialymyzdy asyryp kórsetkimiz keledi.
Antiqytailyq qarsylyqtar “haipqa” ulasyp ketti. Qazaqstan kásipkerleri Qytaiǵa taýar satyp kún kórip otyrǵan elep-eskergimiz joq. Qytaiǵa qatysty qoǵam kózqarasynyń kúrt ózgergeninen qyrýar investitsiiadan qaǵyldyq”, – deidi sarapshy.
Qysqasha aitqanda, sinofobiianyń saldarynan kórshimizben aradaǵy alys-beris pen investitsiialyq áriptestiktiń tamyryna balta shabylýǵa taqaý.
Qytaidy qabyldaǵysy kelmeitin qazaq qoǵamy taiaqtyń eki ushy baryn umyt qaldyrǵan. Qazaqstan ekonomikasy qytai investitsiiasy úshin tartymsyz, qolaisyz naryqqa ainalyp shyǵa kelgen.
Sói degen Ádil Káýkenov álgi múmkindikti irgedegi Ózbekstannyń paidalanyp ketkenin aitady.
“Qytaidyń Qazaqstannan teris ainalǵanyn kórgen Mirziiaev Beijiń aradaǵy bailanysty kúrt kúsheitti. Qazirgi tańda Ózbekstan aýmaǵynda Qytai investitsiiasynyń úlesi bar 1125 kásiporyn jumys isteidi. Bir ǵana byltyrǵy jyly 344 kásiporyn ashyldy.
Ótken jyldyń qazanynda Tashkent Alibaba onlain saýda bazarynyń Ózbekstandaǵy taralý aýqymyn keńeitip, saýda alańyndaǵy tirkelý jumysyn jeńildetti. Sol - aq sálden keiin ózbektiń konditer kompaniiasmen 3 mln dollardyń kelisimshartyna qol qoiyldy.
Beijiń qazir ózbek ónimderin Qytai naryǵyna kirgizýde joldaryn jeńildetip jatyr. Osy maqsatta arnaiy platforma quryp úlgerdi. Mundai platforma Qazaqstan men arada da qurylmaq edi. Alaida qur sóz kúiinde. Tipti qurylǵan kúnniń ózinde kelesi kúni elshilik aldynda miting ótip, jasalǵan jumystyń súikimi keter edi”, – deidi Káýkenov.
Aitýynsha 2025 jylǵa deiin Tashkent ózbek ekonomikasyndaǵy Qytai investitsiiasynyń kólemin 5 mlrd dollarǵa deiin ulǵaitpaq. Ázir ózbektiń týrfirmalary qytai týristerin elge shaqyryp álek. Byltyr Ózbekstanǵa 60 myńnan asta qytai týristeri kelip qaitqan.
Pikirinshe investitsiianyń qumǵa sińip, óteýin kórmegendi Qytai da qalamaidy. Osy sebepti Beijiń Qazaqstandy syrt ainalyp ótetin tranzittik marshrýttar salýǵa kirisken.
Buǵan dálel – Qytaidy Eýropa jáne Taiaý Shyǵyspen bailanystyratyn temir joly jelisi “Qorǵas” saýda aimaǵyna soqpaidy.
Beijiń Qytai-Qyrǵyzstan-Ózbekstan temir jol jelisin salyp, Taiaýy Shyǵys tótelei ótýdi kózdep otyr. Munda da Qazaqstan qalys qalys qalǵan. Jańa joba paidalanýǵa berilse, Taiaý Shyǵysqa jeter jol baqandai 5 kúnge qysqarady eken.
Káýkenov solai deidi.
Ekinshi másele qazaq qoǵamyndai emes, ózbek aǵaiyndar Qytaidan qoiyn-qoltyqtasyp jumys isteýge ázir.
“Áleýmettik saýalnamanyń nátijesi boiynsha ózbekterdiń 65 paiyzy Qytaimen aradaǵy energetikalyq-infraqurylymdyq jobalardy qýana-qýana qoldaitynyn aitqan. Saýaldasqan halyqtyń 75 paiyzy qytai investitsiiasy elde jańa jumys oryn asharyna senim bildirgen.
Jalpy bul turǵyda Tashkenttiń túsinigi bizge qaraǵanda bólek. Saýdalasqannan qoryqpaidy. Saýda-sattyqqa qalypty dúnie retinde qaraidy. Fobiiadan ada. Qorqynysh pen úreige boi aldyrmaidy. Qytai men AQSh sekildi derjavalar investitsiia tartýda ózara básekeles ekenin jaqsy biledi. Aty atalǵan alyp elderdiń tilin taýyp, olarǵa óz taýaryn tasymaldyǵysy keledi.
Investitsiiany molynan tartqan el baqýatty. Qytai dál sondai memleket. Byltyr Qytaiǵa quiylǵan tikelei investitsiia 163 mlrd dollardy quraǵan (AQSh-tyń kórsetkishi 134 mlrd).
Investitsiiany túsinde kóretin elderdiń qatarynda Siriia, Irak, Kongo, Aýǵanstan sekildi elder júr.
Bul túrimen Ózbekstan bizdi basyp ozady. Investitsiianyń bári Tashkentke aǵylsa, Qazaqstan quralaqan qalady. Munyń bári bizdiń qoǵamdaǵy qoldan qurastyrylǵan, oidan shyǵarylǵan sinofobiianyń kesirinen oryn alyp otyr”, – deidi Káýkenov.
...
Álbette Qytaiǵa qatysty kózqaras árqily. Beijińdi búge-shigesine deiin biletin sarapshylar pikiri de árkezde úilese bermeitini belgili. Máselen ilgeride sóz alǵan sarapshy Ádil Káýkenov Qytaidan qaýip kútýdiń qajeti joq degen ustanymda. Kerisinshe Beijińniń tilin taýyp, saýda-sattyq salasynda senimdi áriptestik ornatý qajet. Sinofobiiany ýshyqtyra bermei, máseleniń ekonomikalyq aspektisine nazar aýdarǵan jón.
Budan buryn Dalanews-ke suhbat bergen EQYU sarapshysy Niva Iaý buǵan qarsy sóilep, Qytaidyń jyly-jumsaq saiasaty Orta Aziiany sonaý 90-shy jyldary jipsiz bailap tastaǵanyn aitqan.
Onyń atap ótkenindei Beijiń aradaǵy alys-beristi saiasi qural retinde utymdy paidalanyp otyr. Ekonomikalyq áriptestiktiń astarynda saiasi yqpalyn kúsheitý muraty jatyr.
Biliktegi elitanyń aýzyn mailap úirengen Beijiń Orta Aziiadaǵy shendi-shekpendiniń álsiz jerin jaqsy biledi. Aimaqtaǵy saiasi elitanyń suranysyn ótep, Qytaimen bailanysty biznes jobalaryn qarjylandyrý arqyly bailap-matap alǵan.
Iaýdyń aitýynsha Orta Aziia basshylarynyń Shyńjańdaǵy qýǵyn-súrginge kelgende jumǵan aýzyn ashpai, jaýaptan jaltaryp ketýi de sodan.
Orta Aziia basshylaryna tapsyrma: Qytaidy synaýǵa jol bermeńizder!
Sói degen Niva Iaý Beijińniń aimaq elderin degenine kóndirip, qalaǵanyn alatynyn aitqan.
Orta Aziiadaǵy belsendi aýditoriianyń antiqytailyq aktsiialary Beijińge jaqpai qalǵan kórinedi. Qytai biligi aimaqtaǵy bes eldiń basshysynan bul máseleni ýaqyt ozdyrmai kez-kelgen jolmen sheshýdi suraǵan.
Sarapshynyń aitýynsha bul bógde eldiń ishki isine ashyq kiligýdiń kórinisi.
“Aimaqtaǵy Qytai elshilikteri tyrnaq astynan kir izdeýdiń has sheberi. Aldymen qyrǵyzdyń aqparat quraldary Beijińdi qubyjyq qyp kórsetkeni úshin eldiń birinshi basshysyna shaǵymdandy. Qytai saiasatyn synaǵan sarapshylardy qylmyskerge teńedi.
Tájiktegi jaǵdai da osyǵan uqsas. Bul elde antiqytailyq pikir bildirý qylmys jasaǵanmen para-par, sottalasyz. Qyrǵyzstanda mundai belsendilerdiń birnesheýi qamaýǵa alynǵan”, – deidi ol.
Sarapshynyń sóz aýanyna qaraǵanda ýaqyt óte kele Qytaidy synaý tabý taqyrypqa ainalady. Beijińge “til tigizgenińiz” úshin abaqtydan bir-aq shyǵasyz. Qytai biligi Orta Aziia basshylarynan dál osyny talap etýde.
Qytai qysymyna ushyraǵan elderdiń qatarynda Qazaqstan da bar. Beijiń bizdiń eldiń Shyńjańnan qashqan etnikalyq qazaqtardy qabyldaýyna qarsy. Olardy qabyldaý arqyly bizdiń el Shyńjańdaǵy repressiia týraly qaýesetti rastap, Batys pen AQSh-tyń kúdigin ulǵaita túsedi-mys.
“2010 jyldan bastap Qytaidyń repressiialyq saiasaty kárine mindi. Ólkedegi qýǵyn kórgen az ulttar atajurtynan bezip, Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasyn zańsyz kese bastady. Birqatary bosqyn mártebesin surady. Kópshiligi qazaq, qyrǵyz shekarashylarynyń qolyna túsip, ilgeridegi shart boiynsha lezde Qytaiǵa qaitarylyp otyrdy. Kóshi-qon talabyna sai olardan “kimsiń?”, “qaidan kelesiń? dep te suraǵan joq”, – degen edi Niva hanym.
“Qazaqstan? Beijiń neni qalasa, sony alady”, – atty maqalany gazetimizdiń ótken sanynan oqi alasyzdar.
Maqalanyń tolyq nusqasyn tómendegi siltemege ótip oqi alasyz:
https://dalanews.kz/sadak/61216-qazaqstan-beyzhing-neni-qalasa-sony-ala
