Jýyrda Prezident Qasym-Jomart Toqaev eldi Eýraziiadaǵy iri tsifrlyq habqa ainaldyrý mindeti turǵanyn aitty. Demek, IT-sektordy damytý memlekettik saiasattyń negizgi baǵyty bolyp qala bermek.
– «Jýyrda Niý-Iorkke jasaǵan saparymda «Digital Nomads» IT-qaýymdastyǵyndaǵy jas otandastarymyzben kezdestim. Olar AQSh, Eýropanyń iri kompaniialarynda jumys isteidi jáne jahandyq deńgeide básekege qabiletti. Qazirgi tańda Qazaqstanda da halyqaralyq deńgeidegi ónimderdi jasaýǵa qabiletti talantty adamdar az emes. Sondyqtan Úkimetke kelesi mindetter qoiylady: bir jaǵynan, jastar qai jerde jumys istese de, olarǵa qoldaý kórsetý kerek, al ekinshi jaǵynan, olardy elimizdegi tsifrlandyrý isine barynsha aralastyrý qajet»,– deidi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident memlekettik qyzmetterdi kórsetýde jeke sektormen bailanys ornaǵanyn aityp, birneshe kompaniianyń tizimin de kórsetti. Sondai-aq qazir el azamattaryna jeke kýálik, júrgizýshi kýáligin, oqý ornyn bitirgeni týraly diplomyn, neke týraly kýáligin jáne basqa da osyndai 15 túrli qujatty alyp júrý talap etilmeitinin eske salyp, bul baǵyttaǵy jumystardyń sózsiz jalǵasatynyn jetkizdi.
Túsingenimiz, eldiń ekonomikasyn óristetýge serpin beretin tsifrly tehnologiialardy igerýde Memleket basshysy jastarǵa senim artyp otyr. Sebebi osy baǵytta eńbek etip, tolaiym tabystarǵa jetip júrgen jastar az emes. Egde jastaǵylar tsifrlyq tehnologiialardyń qarapaiym túrin paidalanýǵa kelgende júieni jete túsinbei, qipaqtap qalatyny bar. Esesine, jastar qoldanysqa engen júieniń múmkindigin tolyǵymen paidalanyp shektelmei, tsifrly ekonomikanyń da túpnegizin qajetinshe túsinip, bilýde. Sonymen aqparat kózderinde jii aitylyp júrgen «Tsifrly ekonomika» degen uǵym qaidan shyqty, biz aldymen osy suraqtyń jaýabyn tarqatyp jazýdy jón kórdik. Biz áste osy termindi keiingi onjyldyqta paida boldy dep topshylaýymyz múmkin.
Shyntýaitynda, «Tsifrly ekonomika» terminin 1995 jyly AQSh informatigi Nikolas Negroponte qoldanysqa engizipti. Sol tustan kúni búginge deiin tsifrlandyrý saiasaty aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialardyń jańǵyrýyna septigin tigizip keledi. Sondai-aq tsifrly ekonomika álem elderiniń ekonomikasyn jańa formatqa birte-birte kóshirip jatqany baiqalady. Endigi onjyldyqta memlekettik sektordaǵy qyzmetter túgel tsifrlandyrylsa, tsifrly memleketke ainalatynymyz aidan anyq. Qazirdiń ózinde barlyq sala tsifrlyq júiege kezeń-kezeńimen aýysyp jatsa, bul úderiste jergilikti ákimdikpen qatar basqarma, bólimderdiń ózi tsifrlyq tehnologiialardyń múmkindigin paidalanýda. Memleket tsifrlandyrý saiasatyn júrgizýge erekshe den qoiǵan soń 2013 jyly «Aqparattyq Qazaqstan – 2020» baǵdarlamasy ekonomikany tsifrlandyrýǵa negiz bolǵan. Osy bastamanyń izimen aqparattyq tehnologiialardy jetildirý maqsatynda «Tsifrly Qazaqstan» baǵdarlamasy iske asa bastady.
Baǵdarlamanyń maqsaty, ekonomikany óristetýmen qatar, halyqtyq ómir sapasyn arttyrýǵa negizdeldi. 2018 jyly bastalǵan baǵdarlama biyl jyl sońyna deiin jalǵasady. Munda «Ekonomikalyq sektorlardy tsifrlandyrý», «Tsifrly memleketke kóshý», «Tsifrly Jibek jolyn engizý», «Adami kapitaldy damytý», «Innovatsiialyq ekojúieni qurý» syndy bes baǵytta damý jaiy qaralǵan. Tsifrlyq júielerdiń sapasyn arttyrý, osy jańashyldyqqa halyq pen biznes ókilderin tartý, qajet bolǵan jaǵdaida mamandar daiarlaý jaǵy da qamtylǵan-dy. Sondai-aq halyqtyń tsifrlyq saýattylǵyn arttyrý jáne innovatsiialyq jobalardy óndiriske engizý máselelesi de bar.
Baǵdarlamanyń bes baǵyty tsifrlyq tehnologiialardy qoldanysqa engizýmen shektelmei, ony tiimdi paidalaý jaǵyn qarastyrady. Baǵdarlama aiasynda biyl jyl sońyna deiin tsifrlyq saýattylyqtyń deńgeiin 83 paiyzǵa arttyrý kózdelipti. Iá, qart kisilerdiń tsifrlandyrýdan habary bolǵanymen, aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialardy kúndelikti erkin qoldana almaitynyn joǵaryda aittyq. Alysqa uzamai-aq «Elektrondy úkimet», «Ashyq úkimetten» úiden shyqpai aq alýǵa bolatyn qujat úshin tabanynan taýsylyp Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryna baratyndar azaiǵanymen, áli de bolsa bar. Internet alaiaqtarǵa urynyp, san soǵyp qalǵandar týraly aqparattardy da emis-emis estimiz. Osydan kelip, el-jurt aqparttyq qaýipsizdik daǵdylary men jeke derekterdi qorǵaý jaǵyn eskere bermeitinin ańǵaramyz.
Sóz joq, elektrondyq kommertsiia men kásibi tsifrlyq daǵdylardy san saladaǵy mamandar qalai da igeredi. Óitkeni, jumys tártibi soǵan mindetteidi. Qazirdiń ózinde tsifrlyq tehnologiialar jetilip, birte-birte IT salasyndaǵy bilikti mamandarǵa suranys arta bastaǵandai. Sebebi iri kompaniialar tsifrlyq tehnologiialardy únemi jańartýmen qatar qaýipsizdik jaǵyn da oilastyra bastady. Memlekettik mekemeler tsifrlyq saýattylyq, elekrtondy kommertsiia, aqparattyq qaýipsizdik jáne elektrondy úkimetti paidalaný boiynsha kýrs ótkizýden qol úzgen joq.
Tsifrly tehnologiialar kásipker men tutynýshyǵa da tiimdi. Kásipker dúken ashý úshin áýeli saýdaǵa qolaily oryndy emes, suranysy joǵary taýardy izdeitin bolǵan. Onlain dúken ashyp, kásibin qyzdyryp otyrǵandar da barshylyq. Internet dúkenniń tiimdiligin turǵyndar da kórip otyr. Olar dúkendegi taýardyń sapasy men baǵasyn úiden shyqpai-aq bilip, ýaqyt únemdeidi. Tipti bolmasa, izdegen taýary dúkende bar-joǵyn naqtylap alýǵa da bolady. Ǵalamtordyń múmkindigi artqan zamanda burynǵydai qat-qabat qaǵaz basyp shyǵarý qalyp barady. Oqyrmandar gazet-jýrnal, kitaptardyń onlain nusqasyn satyp alýǵa mashyqtaldy.
Tsifrly tehnologiialardyń kól kósir igiligmen qatar, kemshin tustary da joq emes. Kópshilikti eń áýeli jeke derekterdi qorǵaý máselesi alańdatsa, ekinshi, eńbek naryǵynda jumyssyzdardyń úlesi artýda. Kúni búginge deiin san salada talai mamandyqtyń joiylǵanyn bilemiz. Bul protsess keiingi on jylda tipti údep barady. Ǵalymdar qazirdiń ózinde joiylyp ketýdiń az aq aldynda turǵan salalardy jipke tizip aityp júr. Ras, basqasyn aitpaǵanda, iri óndiris oryndarynda adam kúshin qajet etetin sharýalardy robottar iske asyra bastady. Ne de bolsa, «Zamanyna qarai adamy» deimiz. Adamzat paida bolǵan dáýirden kúni búginge deiin de qoǵamǵa asa qajet bolǵan biraz mamandyq joilyp, onyń ornyn ózge mamandyqtar basty. Sol sekildi jańa tehnologiialar men tsifrlyq júielerdi basqaratyn mamandar da qajet qoi.
Naq qazir álemniń birneshe eli tsifrlandyrýdy strategiialyq baǵytta damytýdy jolǵa qoiyp otyr. Sáikesinshe, álemdegi 20 jýyq memeket áleýmettik-ekonomikalyq áleýetine qarai Ulttyq tsifrlandyrý baǵdarlamasyn qabyldaǵan. Bul qatarda múiizi qaraǵaidai alpaýyt elderge qarap boi túzegen Qazaqsatan da bar. Tsifrly tehnologiialardy engizýde Evropanyń ishinde Daniia kósh bastap tur. Onda internettiń sapasy, tsifrly infraqurylymdardy damytý, memlekettik qyzmetterdi tsifrlandyrý, kiberqaýipsizdik máselesi jolǵa qoiylǵan. Tsifrlyq júielerdi engizip, sony tiimdi paidalanyp otyrǵan elderdiń basynda Kanada, Izrail, Polsha, Japoniia, Frantsiia, Ulybritaniia syndy birneshe memleket bar. Qarap otyrsaq, álem elderi tsifrlyq tehnologiialardyń damýy osymen toqtamaitynyn túisinip, batyl sheshim qabyldaýda. Sonyń ishinde ekonomikany tsifrlandyrý jaiy da bizge ýaqtyly ári ornymen kelgen ózgeris tárizdi.
Jańylmasaq, osydan bes jyl buryn buqaralyq aqparat quraldary «Tsifrlyq júielerdi damytýǵa daiynbyz ba?» degen sipattaǵy másele kóterdi. Sodan kúni búginge deiin tsifrlyq tehnologiialardy damytýǵa baǵyttalǵan jobalar birinen soń biri iske asty. Shalǵai eldimekenderdi keń jolaqty internetpen qamtý jaǵy da kún tártibinen túsken joq. Qalai degende de elimiz tsifrlyq júieleri kesh damyǵan emes, kósh basynda turǵan memlekettermen teńesýge umtylýda. Sonyń ishinde tsifrlyq ekonomika qurý baǵytyndaǵy bastamalarda sheteldik tájiribege súienip, aldyńǵy qatarly elderdiń qada basqan jolymen júrmeý mańyzdy. Nege desek, naryqtyq zamanda qateliktiń esebi qarjyǵa kelip tirelmei me?
https://dalanews.kz/aimak/82762-turkistandyq-zhastar-respublika-kuni
