Sý erkesi qundyz jaiynda ne bilemiz?
Ejelgi kóshpeli ómir saltymyz tabiǵatta bolyp jatqan qubylystarǵa muqiiat baqylaý jasap, ol týraly durys ǵylymi oi-pikirler, túiindi tujyrymdar jasap otyrady. «Túz taǵysy tabiǵatpen tildes» degen naqyl bosqa aitylmaǵan.
Biz bul maqalamyzda ejelgi kezderi keń baitaq dalamyzdyń ózen-kólderiniń kórki bolǵan jabaiy sý janýary – qundyz týraly ana tilimizde ǵasyrlar boiy saqtalǵan ulttyq uǵymdarǵa taldaý jasaýdy jón kórdik. Qundyz – sútqorekti janýarlardyń kemirýshiler tobyna jatady. Olardyń kemirýshiler dep atalýy negizgi qoregin (tal, terek, qaiyń, kókterek) aǵashtardyń qabyqtaryn kemirip qorektenetindigine bailanysty aitylǵan.
Qundyz – negizinen ózen-kólderde tirshilik etetin sý janýary. «Qulan – qyrda, qundyz – sýda» degen mátel qundyz tirshiliginiń sýmen tyǵyz bailanysty ekendigine naqty dálel bolady. «Sý perisi qundyzdai», «Júzgendei sylańdaǵan sýda qundyz», «Ai janynda týady jaryq juldyz, aidyn kólde túnde oinar qara qundyz», «Sý erkesi qunandai qundyz tapqan», «aspandaǵy jarqyraǵan juldyzdai, sýda júzgen qundyzdai» degen sóz tirkesteri qundyzdyń tirshiligi tikelei ózen-kóldermen bailanysty ekendigin ańǵartady.
Qundyzdyń dúniejúzinde eki túri taralǵan. Onyń biri – Ońtústik Amerikada taralǵan kanada qundyzy bolsa, ekinshi túri – Eýraziia qurlyǵynyń ózen-kólderinde meken etetin ózen qundyzy.
Ertede bul ań qazaq dalasynda kóp bolǵandyǵy elimizdegi ózen-kólderdiń «qundyz» sózimen atalýy qundyzdyń keńinen taralǵandyǵyn aiǵaqtai túsedi. S.Muqanovtyń kitabynda ertede kúieý bala qalyńdyq úiine alǵash barǵan kezde kiiz úidiń kireberis qaptalyna ilý retinde qundyz terisin iletindigi týraly da derekter keltirilgen. Munyń ózi qundyz terisiniń qundylyǵyn naqtylai túsedi.
Qundyzdyń kúshigin ana tilimizde «qunai» dep atalatyndyǵy týraly da teńeý sózder jii kezdesedi. Oǵan «Sý erkesi qunaidai qundyz tapqan» degen Isa Baizaqovtyń jyr joly sony naqtylai túsedi. Halqymyzdyń abyz aqyny ári halqymyzdyń eski sózderin jinaqtaýshy Muzafar Álimbai atamyz:
Qunaidai tikken ishigin,
Ákeldi Áljan Qyrymnan...
Qundyzdyń jas kúshigin –
Qunai depti burynnan, –
dep, jyryna arqaý etken.
Qundyz – asa sheber qurylysshy. Qundyzdar ózderi tirshilik etetin ózen-kólderdiń qalypty deńgeii tómendese nemese joǵarylasa sol ózen-kólderge aǵash butalarynan qiiýlastyryp jasandy toǵan jasap qalpyna keltirip turady. Qundyzdar toptanyp, eresekteri, 1-2 jylǵy qunailary birigip aǵash butaqtarynan birneshe shaǵyn qýystar jasap, kúmbezdengen pishindi etip salady ári úishigin únemi taza ustaidy.
Unatpaimyn nasyńdy,
Jalqaý men nasyńdy.
Ózi eńbekqor qundyzǵa
Iemin men basymdy, – degen jyr shýmaǵynda kórnekti aqyn Qadyr Myrza Áli qundyzdyń eńbekqorlyǵy kimge bolsa úlgi bolarlyq ekendigin ańǵartady.
Qundyzdyń quiryq tusyndaǵy arnaiy bezinen óte qymbat baǵaly jupar iisti suiyq bólinedi. Ony qazaqtar «qundyz qaiyr» dep ataǵan. Qundyz qaiyry ulpanynan 3-4 ese qymbat baǵalanǵan.
Qundyzdyń qyz uzatý týraly erteden saqtalǵan ańyz-áńgimeniń qundyz tirshiligi týraly ǵylymi shyndyqqa sáikes keletindigi naqty baiqalady. Halqymyzdyń tabiǵatta bolatyn qubylystardy jiti baqylap, odan durys tujyrymdar jasap otyrýy ulttyq uǵymdardyń da qundy ǵylymi derekter qataryn tolyqtyra túsetin aiqyn dálel ekendigin erekshe atap ótken jón.
Qoryta aitqanda, ana tilimizde qundyz jaily saqtalǵan ulttyq uǵymdardyń qundyz jaily ǵylymi derektermen sáikes keletindigi eshbir kúmán keltirmeidi.
Rysbai SÁTIMBEKOV, Qazaq memlekettik qyzdar pedagogikalyq ýniversitetiniń Qurmetti professory, Ardagerler keńesiniń tóraǵasy
