Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde fashistik tutqynǵa túsken ár túrli elder ókilderiniń ishindegi san jaǵynan eń kóbi – keńestik tutqyndar.
Olardyń jalpy sany – 5,7 million, sonyń 3,8 milliony alǵashqy ailarda qolǵa túsken. Árine, bul jaǵdaidy soǵystyń tutqiyldan bastalýy ispetti syltaýlarmen túsindirýge bolar edi.
Alaida sońǵy jyldary belgili bolǵan málimetterge qarasańyz, sebep áldeqaida tereńde jatyr. Otyzynshy jyldardaǵy jazalaý Qyzyl Armiianyń basshylyq quramyn ábden-aq jutatyp ketken.
Ekinshi dúniejúzilik soǵys qarsańynda komandirlerdiń 7 protsentiniń ǵana joǵary bilimi bolsa, al 37 protsenti orta áskeri bilim de almaǵan edi.
Jazalaýǵa ushyraǵan áskeri mamandardyń ornyna beibit mamandyq ieleri shaqyrylǵan. Olar arnaiy daiyndyqtan ótip úlgermei-aq soǵys bastalyp ketedi. Alǵashqy kúnderi kóptegen bólimder basshylarsyz qalyp, top-tobymen qorshaýǵa túsken.
Tutqynǵa túsken keńes áskerleriniń jaǵdailary óte aýyr bolǵandyqtan, olardyń arasynda ólgender sany óte kóp.
Birinshi dúniejúzilik soǵys jyldarynda nemisterdiń qolyna túsken reseilik áskerlerdiń 5,4 protsenti qaza tapsa,
Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde keńestik tutqyndardyń 58 protsenti qaitys bolǵan. Bul qubylystyń sebebin de stalindik totalitarlyq memlekettiń saiasatynan izdeý kerek.
Birinshi dúniejúzilik soǵys kezinde barlyq soǵysýshy elder 1907 jyly jasalǵan tutqyndardyń quqyqtaryn belgilegen Gaaga kelisimine súienedi.
Bul kelisim boiynsha tutqyndardyń tizimi otanyna únemi tapsyrylyp turady, Qyzyl Krest qoǵamyna tutqyndar lagerlerin aralap, jaǵdailaryn bilýge ruqsat beriledi, tutqyndar elinen sálemdeme alýǵa, jaǵdailary aýyr bolsa, shaǵym jasaýǵa quqyly. Reseilik tutqyndar osy quqyqtardyń barlyǵyn paidalanǵan.
1929 jyly Jenevada soǵys tutqyndarynyń quqyqtaryn belgilegen jańa kelisim jasalady. Keńes Odaǵy atalǵan kelisimderge qosylmaǵan. Al fashistik Germaniia Jeneva kelisimine 1934 jyly qosylady.
Bul kelisimderdiń mazmuny bizdiń halqymyzǵa múlde tanys emes edi, tutqynǵa túsken keńes áskerleri ózderiniń qandai quqyqtary bar ekenin bilgen de joq. Álbette, fashistik Germaniiada Jeneva kelisimine qol qoiǵan elder tutqyndarynyń jaǵdailary birdei bolmaǵan. Batys elderiniń ókilderimen salystyrǵanda iýgoslavtar men poliaktardyń jaǵdaiy nasharlaý edi. Alaida olar da ózi belgili bir quqyqtardy paidalanady, Qyzyl Kresten kómek alyp otyrady. Sondyqtan jappai qyrylýǵa ushyraǵan joq.
1941 jyly 17-shildede Keńes Odaǵy shved úkimeti arqyly Gitlerge eki jaqtyń tutqyndaryna qatysty máselede Gaaga kelisimine súiený týraly usynys jasaidy. Bul usynysty alǵashqy jeńisterge mastanǵan fashistik úkimet qabyldamaidy.
Al keiinnen keńes tutqynyndaǵy nemisterdiń sany kóbeigen kezde Germaniia eki jaqtyń Jeneva kelisimin qoldanýy týraly usynys jasaidy, bul usynysty Stalin qabyldamaidy.
Keńes úkimeti tutqyndaǵy óz azamattaryn qorǵaý ornyna «satqyndar» dep aiyptady.
1941 jyldyń 16 tamyzynda KSRO Halyq qorǵanysy komissarynyń keńes áskerlerine tutqynǵa túspeýdi buiyrǵan, al tutqynǵa túskenderdiń týǵan-týysqandary qýdalanatyndyǵy aitylǵan jarlyǵy shyǵady.
Kóp uzamai-aq sol jyldyń 8 qyrkúieginde fashister de keńestik tutqyndarǵa óte qatal qaraý, aiamaý týraly buiryq beredi.
Birde shveitsariialyq Qyzyl Krest ókili M.Jiýno qatar turǵan aǵylshyn jáne keńes tutqyndary lagerlerindegi turmys jaǵdailary arasynda úlken aiyrmashylyq baryn, keńestik tutqyndardyń azapty ómirin kórip, narazylyq bildirgen. Sonda lager komendanty Keńes Odaǵynyń Jeneva kelisimene qol qoimaǵanyn tilge tiek etedi.
Osylaisha, keńes tutqyndary eki totalitarlyq memlekettik, eki diktatordyń arasynda janshylyp, otansyz, qorǵansyz, músápirlik jaǵdaiǵa túsedi.
Tutqynda bolyp, aman qalǵan F.Dýglas jáne F.Cheronnyń Parijde jaryq kórgen estelikterinen soǵystyń alǵashqy ailarynda fashister keńestik Aziia ókilderine basqalardan góri qatalyraq qaraǵanyn, sonyń saldarynan 1941 jyldyń kúzi – 1942 jyldyń qysynda Polsha jerindegi lagerlerde bolǵan 130 myń túrkitektes tutqyndardyń 122 myńy qaza tapqany týraly málimet kezdestirdik.
Nemis zertteýshisi G.Noilenniń aitýynsha, Chenshtohaý lagerinde 1941 jyldyń qarasha aiynda 32 myń túrkistandyq bolǵan, sodan tórt aidyń ishinde 262 adam ǵana tiri qalǵan.
Bul kezdeisoq qubylys emes.
H.Shtraittyń zertteýinde mynadai bir tyń málimet berilgen. Fashistik Germaniia Keńes Odaǵyna qarsy soǵysqa qyzý daiyndyq júrgizip jatqan kezde bolashaqta qolǵa túsetin keńestik áskerlerge qalai qaraý kerek ekendigi týraly nusqaýlar berilgen.
1941 jyldyń mamyryndaǵy nusqaýda keńestik soǵys tutqyndaryna óte saqtyqpen qaraý kerek ekendigin eskerte kelip, «ásirese Qyzyl armiianyń aziattyq ókilderi erekshe zulym, bizge túsiniksiz jáne sezimsiz adamdar» dep baǵalaǵan.
Tutqynǵa túsken túrkistandyqtardyń kópshiliginiń orys tilin bilmeýi de jaǵdailaryn qiyndata túsken.
Keńestik tutqyndardyń jaǵdaiynyń sonshalyqty aýyr bolýy olardy, áiteýir tiri qalý úmitimen nemister qurǵan ulttyq quramalarǵa kirýge itermeleýi múmkin. Osy ulttyq quramalarǵa jazylǵandar G.Noilenniń aitýynsha 968 myń bolǵan, sonyń ishinde túrkistandyqtar – 180 myń (túrkistandyq legionerler sany sheteldik zertteýlerde ártúrli mólsherde kórsetiledi).
1941 jyly kúzde keńestik tutqyndar shoǵyrlanǵan lagerlerdi aralap, tutqyndardyń jaǵdaiyn, kóńil kúiin baiqaý úshin qurylǵan Gaibel basqarǵan komissiiaǵa Mustafa Shoqaimen birge tatar, ózbek, taǵy basqa halyqtardyń emigratsiiadaǵy ókilderi kirgiziledi.
Solardyń biri doktor Ahmed Temirdiń Edil boiynan kelgen túrkitektes jáne mordva, ýdmýrt tutqyndarymen kezdesýleri týraly baiandamasynyń nemis tilindegi nusqasyn paidalanýdyń sáti tústi.
Osy baiandamada tutqyndardyń kópshiliginiń totalitarlyq júieniń saiasatyna, otarshyldyq buǵaýǵa narazy ekendigi kórsetilip, olar óz halqynyń táýelsizdigi úshin keńestik otarshyldarǵa qarsy qolyna qarý alyp kúresýge daiyn ekendigi aitylǵan.
Demek, soǵys tutqyndarymen kezdesý jalǵyz Mustafa Shoqaidyń ideiasy emes, keńestik otarshyldyq buǵaýynan qutylýdy ańsaǵan barlyq halyqtardyń emigratsiiadaǵy ókilderiniń áreketi edi.
I.A. Dýgastyń aitýynsha, ulttyq legionerler qurý týraly alǵashqy qupiia buiryq 1941 jyly 30 jeltoqsanda berilgen (bul kezde Shoqai qaitys bolǵan edi).
Bul buiryqtyń berilýine 1941 jyly kúzde túrik generaly Erklittiń Gitlermen kezdesýi kezinde keńestik túrkitektes tutqyndardyń jaǵdaiyn jeńildetý týraly jasaǵan ótinishi. Osy buiryq boiynsha tutqyndardan úsh legion – grýzin, armian jáne Kavkaz musylmandarynyń legiony qurylýy tiisti bolǵan. Sonyń nátijesinde alty bólim – grýzin, armian, ázirbaijan, Soltústik Kavkaz, Edil tatarlary jáne Túrkistan legiondary qurylǵan.
Shyǵys legiondarynyń áskeri qýaty tómen, soǵysqa jaramdylyǵy nashar bolǵan. Olarǵa nemister de únemi senimsizdikpen qaraǵan.
Kýrsk iinindegi jeńilisten keiin Gimmler basty aiypkerlerdiń biri retinde Shyǵys legiondaryn ataǵan, olardyń keńes áskeri jaǵyna ótip ketkenin mysalǵa keltirgen.
Gitler Shyǵys legiondarynyń 80 myń adamyn qarýdan aiyryp, shahtalarǵa aýyr jumysqa salýǵa buiryq bergen. Kóp uzamai Shyǵys legiondaryn Batys maidanǵa aýystyrý bastalǵan. Frantsiia jerine birinshi kezekti Túrkistan jáne Kavkaz legiondary jiberilgen. Bul jaǵdai fashistik Germaniianyń Batys maidanyndaǵy qolbasshylyǵyna habarlanbai qalyp, nemister legionerlerdi kelgen boida tutqyndap, qarýlaryn tartyp alyp, Atlantika bekinisiniń qurylysyna salǵan.
Soǵys tutqyndarynyń Keńes Odaǵyna qaitqannan keiingi taǵdyry da óte aýyr bolǵan. M.Geller men A.Nekrichtiń Londonda, N.Tolstoidyń Parijde basylǵan zertteýlerinde mynadai málimetter berilgen:
1943-47 jyldary Keńes Odaǵyna 5,5 mln-ǵa jýyq soǵys tutqyny men Germaniiaǵa jumysqa aidalǵan azamattar qaitarylǵan; solardyń 20 protsenti atylǵan nemese 25 jylǵa aidalǵan, al 15-20 protsenti 5-10 jylǵa lagerge jiberiledi, 10 paiyzy Sibirdiń alys aýdandaryna jer aýdarylady, 15 protsenti soǵysta qiraǵan aýdandarda aýyr jumysqa salynady, 15-20 ǵana týǵan jerine oralady, biraq olarǵa jumysqa ornalasýǵa tutqyn bolǵan «aiyby» únemi kedergi jasap otyrǵan.
Al 15-25 protsentiniń taǵdyry belgisiz, múmkin qashqan bolar nemese túrmede ólgen bolar.
Demek, soǵys tutqyndaryn keńestik «otany» eki ret satty. Áýeli nemis tutqynynda júrgende qorǵaýdan bas tartty, al keiin elge qaitqanda aýyr jazaǵa ushyratty.
Dalanews.kz
