Jaqynda Qazaqstannyń jańa Konstıtýsıasyna sóz bostandyǵy men beıbit jınalystar erkindigin shekteýge qatysty usynys aıtyldy. Atalǵan normalar azamattardyń pikir bildirý quqyǵyna eleýli áser etýi múmkin. Bul týraly saıasattanýshy Tolǵanaı Úmbetálıeva men jýrnalıs, ǵalym Esengúl Kápqyzy Dalanews.kz redaksıasyna bergen pikirlerinde málimdedi. Aıtýlarynsha, usynylǵan ózgerister demokratıalyq qaǵıdattarǵa qaıshy ári onyń azamattyq qoǵam úshin saldary aýyr bolýy múmkin.

Usynylǵan normalar qoǵam múddesin shekteıdi - saıasattanýshy

Saıasattanýshy Tolǵanaı Úmbetálıeva Konstıtýsıaǵa engizilmek ózgeristerdi qoǵam úshin qaýipti dep sanaıdy. 

“Usynylǵan ózgerister qoǵamnyń múddesine múldem sáıkes kelmeıdi. Bul jerde túsiniksiz normalar kóp”, – dep atap ótti Úmbetálıeva.

Ásirese, “ar-namys pen qadir-qasıet” uǵymynyń keń ári anyqtamasyz qoldanylýy alańdaýshylyq týdyrady deıdi saıasattanýshy.

“Ar-namys degen ne? Bul uǵymǵa óte keń maǵyna berilgen. Mundaı jaǵdaıda kez kelgen pikirdi osy uǵymnyń ishine kirgizip jiberýge bolady. Sonyń saldarynan jýrnalıserdiń de, jalpy qoǵamnyń da múddeleri shekteledi”, – deıdi ol.

Saıasattanýshy bul ózgeristerden erkindik emes, kerisinshe jazalaýshy jáne tártiptik tetikter kúsheıip jatqanyn aıtty. Onyń paıymdaýynsha, usynystar 2022 jyly jarıalanǵan demokratıalyq reformalar baǵytyna qaıshy keledi.

“Eger bul ózgerister qabyldansa, Toqaevtyń saıası baǵyty demokratıadan alshaqtap, avtorıtarlyq, tipti totalıtarlyq rejımge bet burǵanyn kórsetedi. Biz qazirdiń ózinde avtorıtarlyq júıede otyrsaq, endi totalıtarlyq júıege qaraı qadam jasap jatqandaımyz”, – dedi Úmbetálıeva.

Ol usynystardyń basym bóligi totalıtarlyq rejımderge tán “tártip” pen “qaýipsizdik” uǵymdaryna negizdelgenin atap ótti.

“Depýtattardyń aıtyp otyrǵan bul túsinikteri – totalıtarlyq júıege tán uǵymdar. Bul qoǵam úshin asa qaýipti. Mundaı normalar bizdiń saıası damýymyzǵa óte úlken zıan keltiredi. Men atalǵan usynystarmen múldem kelispeımin. Bul jerde halyqtyń, qoǵamnyń, jýrnalıserdiń múddesin kórip turǵan joqpyn. Tek bılikte otyrǵan adamdardyń óz múddelerin, óz quqyqtaryn qorǵap otyrǵanyn ǵana kóremin. Bul – áleýmettik teńsizdik pen ádiletsizdiktiń aıqyn kórinisi”,- dep qosty ol.

Aıtýynsha, eger ózgerister qabyldansa, bul eldiń saıası baǵyty demokratıadan alystap, totalıtarlyq júıege qaraı bet alǵanyn kórsetedi.

“Biz totalıtarlyq júıeden avtorıtarlyq júıege óttik, endi demokratıaǵa qaraı júremiz” dep Toqaev ýáde bergen edi. Biraq osyndaı usynystar qabyldanatyn bolsa, onda “ýáde” oryndalmaı otyr degen sóz. Toqaevtyń ózi totalıtarlyq júıeden shyqqan adam bolǵandyqtan, sol júıeniń túsinikteri oǵan jaqyn bolyp turǵandaı áser qaldyrady. Eger normalar qabyldansa, Toqaev demokratıaǵa bet burǵan prezıdent emes, kerisinshe avtorıtarızmnen totalıtarızmge qaraı baǵyt alǵan prezıdent retinde qabyldanady”, - deıdi ol.

Sondaı-aq ol “ar-namys pen qadir-qasıet” máselesin zańmen emes, mádenıet pen etıka arqyly retteý qajet ekenin alǵa tartty. Bul uǵymdarǵa zań júzinde naqty anyqtama berý múmkin emes, al olardy Konstıtýsıa deńgeıinde bekitý negizgi zańdy usaq máselelermen toltyrýǵa ákeledi deıdi.

“Konstıtýsıa – usaq-túıek máselelerdi sheshetin qural bolmaýy kerek. Konstıtýsıada memlekettiń saıası jáne quqyqtyq negizderi, ıaǵnı irgeli qaǵıdattar ǵana jazylýy tıis. Al bizde kerisinshe, bolmashy dúnıelerdi kirgizip, Konstıtýsıany qaıta-qaıta ózgerte beremiz. “Ar-namys pen qadir-qasıet” degen uǵymdar tek jekelegen depýtattardyń nemese bılik ókilderiniń múddesin qorǵaýǵa arnalmaýy kerek. Konstıtýsıa búkil halyqty, búkil qoǵamdy qorǵaýy tıis. Sondyqtan men mundaı normalardy Konstıtýsıaǵa engizýge úzildi-kesildi qarsymyn”, - dep túıindedi ol.

Konstıtýsıaǵa shekteý engizý sóz erkindigine qaýipti - jýrnalıs

Jýrnalıs ári ǵalym Esengúl Kápqyzy da atalǵan usynystarǵa alańdaýshylyq bildirdi.  Onyń aıtýynsha, Konstıtýsıa adamnyń negizgi quqyqtary men bostandyqtaryn shektemeı, kerisinshe olardy qorǵaýǵa baǵyttalýy tıis.

“Jalpy, Konstıtýsıa adamnyń sóz bostandyǵyna nemese basqa da quqyqtaryna shekteý qoımaǵany abzal. Bul jerdegi “shekteý” degen sózdiń ózi durys emes”, – deıdi ol.

Kápqyzy Konstıtýsıada sóz bostandyǵyna kepildik berilgenimen, is júzinde ony shekteıtin zańdardyń onsyz da kóp ekenin atap ótti.

“Bizde sóz bostandyǵyn shekteıtin zańdar jeterlik. Máselen, qazaq tilinde sóıleýdi talap etemin degen adamdy tórt jylǵa sottap jiberip otyr. Al endi sol shekteýlerdi Konstıtýsıanyń ózine engizsek, onsyz da halyq seniminen aıyrylǵan aqparat quraldary múlde demala almaı qalatyn sekildi”, – deıdi jýrnalıs.

Onyń aıtýynsha, bul ózgerister tek medıanyń ǵana emes, tutas azamattyq qoǵamnyń pikir bildirý erkindigine nuqsan keltiredi. Esengúl Kápqyzy sheneýnikterdiń ar-namys pen iskerlik bedeldi qorǵaý syltaýymen jýrnalıserdi sotqa jıi bergenin de eske saldy.

“Endi oǵan qoǵamnyń qundylyqtar júıesi degen tirkes qosylmaqshy. Qoǵamnyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtar júıesi degenimiz ne? Oǵan qaı jerde, qandaı anyqtama berilgen? Adamdar qandaı kezde ar-namysy men qadir-qasıetine nuqsan keldi dep esepteıdi. Buǵan naqty krıterıı qoıylmaǵan”, – deıdi ol.

Jýrnalısiń pikirinshe, mundaı belgisiz tujyrymdar kez kelgen bılikke unamaıtyn pikirdi shekteýge jol ashýy múmkin. Sondaı-aq halyqaralyq adam quqyqtary standarttaryna da qaıshy keledi.

“Zańda mundaı uǵymdar naqty ári obektıvti túrde anyqtalýy kerek. Áıtpese, olar syn men opozısıalyq pikirlerdi negizsiz shekteý úshin paıdalanylýy múmkin”, – dedi Kápqyzy.

Sonymen qatar ol beıbit sherýlerge qoıylatyn shekteýlerdiń de qaýipti ekenine nazar aýdardy.

“Halyqaralyq tájirıbede narazylyq aksıalary kóbine dál osy “qaýipsizdik” pen “qundylyqtar” degen negizderge qarsy baǵyttalady. Mundaı shekteýler proporsıonaldy bolmaýy múmkin. Bul – beıbit jınalystar quqyǵyn shekteýge alyp keletin óte qaýipti usynys”, – dep túıindedi ol.

Buǵan deıin

Eske salaıyq, jaqynda Konstıtýsıalyq keńestiń ekinshi otyrysynda Qazaqstannyń jańa Konstıtýsıasynda sóz bostandyǵy men beıbit jınalystar erkindigin shekteýge qatysty usynys aıtyldy.

Konstıtýsıalyq reforma aıasynda usynylǵan túzetýlerdi Májilis depýtaty Snejana Imasheva tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, Konstıtýsıaǵa qosymsha shekteýler engizý kózdelip otyr.

"Qosymsha konstıtýsıalyq shekteý engiziledi. Sóz bostandyǵy ózge adamdardyń ar-namysy men qadir-qasıetine, qoǵamnyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtar júıesine jáne qoǵamdyq tártipke nuqsan keltirmeýi tıis. Sondaı-aq zorlyq-zombylyqty, soǵysty jáne alaýyzdyqty nasıhattaý men oǵan arandatýǵa tyıym salý tizimi keńeıtiledi. Senzýraǵa tyıym salý derbes konstıtýsıalyq kepildik retinde saqtalady", – dedi depýtat.

Sonymen qatar beıbit mıtıńilerdi uıymdastyrýdan bas tartýǵa negiz bolatyn sebepterdiń tizimin keńeıtý máselesi de qarastyrylyp jatyr.

"Azamattardyń beıbit jınalystarǵa quqyǵy týraly bapqa naqtylaýlar usynylady. Bul quqyqty zańmen shekteýge bolatyn negizder keńeıtiledi. Maqsattar tizimine konstıtýsıalyq qurylystyń negizderin qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne qoǵamnyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtar júıesin saqtaý engiziledi", – dedi Imasheva.

Depýtattyń pikirinshe, bul ózgerister beıbit jınalys bostandyǵyn qoǵamdyq jáne memlekettik múddelermen teńestirý kezinde quqyqtyq aıqyndyqty kúsheıtýge baǵyttalǵan.

Sondaı-aq Konstıtýsıa normalaryn naqtylaý arqyly adamnyń qadir-qasıetimen qatar, onyń ar-namysy, ıaǵnı jaqsy aty men qoǵamdyq bedelin qorǵaý da kózdelip otyr.

"Zańmen qorǵalady" degen sózderdiń qosylýy bul normany praktıkalyq deńgeıge shyǵarady. Bul jaı ǵana qaǵıda emes, memlekettiń adamdy, onyń qadir-qasıeti men ar-namysyn tıimdi qorǵaýdy qamtamasyz etý jónindegi tikeleı mindeti", – dep túıindedi depýtat.