Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵys besinshi jylǵa taıaǵan tusta, maıdan shebinen tys keńistikte jańa ekonomıkalyq karta syzylyp jatyr, dep habarlaıdy Dala News.
Qıraǵan porttar, buzylǵan temirjol baǵyttary jáne qaýipsizdigi álsiregen teńiz dálizderi Kıevti balama izdeýge májbúr etti. Sol balamalardyń biri – Ortalyq Azıa. Al óńir ishinde Qazaqstan erekshe orynǵa ıe bola bastady.
Qazaqstandaǵy Ýkraınanyń Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Vıktor Maıko The Times of Central Asia basylymyna bergen suhbatynda Ýkraına úshin óńirmen ekonomıkalyq baılanystardy tereńdetý «tańdaý emes, qajettilik» ekenin ashyq aıtty. Onyń sózinen ańǵarylǵany – bul tek saýda emes, geosaıası qaıta baǵdar.
Soǵysqa deıin Ýkraına úshin negizgi logıstıkalyq arterıa Qara teńiz bolatyn. Búginde ol baǵyt turaqsyz ári qaýipti. Nátıjesinde Kıev Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyna, ıaǵnı Orta dálizge basymdyq berip otyr. Bul baǵyt Rýmynıa, Bolgarıa, Túrkıa, Grýzıa jáne Ázerbaıjan arqyly Kaspıı teńizin kesip ótip, Qazaqstanǵa jalǵasady.
Alaıda bul marshrýt arzan emes. Elshi naqty sıfr keltirdi: Almatyǵa 20 tonnalyq júk jetkizý 11–15 myń dollar turady jáne shamamen bir aı ýaqyt alady. Negizgi másele – Kaspııdegi parom ótkizý múmkindiginiń shekteýli bolýy. Iaǵnı Orta dáliz – strategıalyq múmkindik bolǵanymen, áli tolyq qýatynda jumys istemeıdi.
Kıev Qara teńiz porttaryn osy dálizge ıntegrasıalaýdy kózdeıdi. Belgorod-Dnestrovskıı teńiz saýda porty men qazaqstandyq áriptester arasyndaǵy kelisimder sonyń naqty kórinisi. Sonymen qatar Aqtaý arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda konteınerlik hab qurý bastamasy da qoldaý tapqan. Bul tek tranzıt emes, aımaqtyq logıstıkalyq qaıta qurylym.
Ekonomıkalyq kooperasıaǵa kelsek, elshi Ýkraına men Qazaqstan ekonomıkasy birin-biri tolyqtyratynyn atap ótti. Ýkraına – agrotehnologıa, mashına jasaý, IT jáne óńdeý salalarynda tájirıbeli. Qazaqstan – tabıǵı resýrstarǵa, óndiristik qýatqa jáne tranzıttik ınfraqurylymǵa baı.
Soǵys pen logıstıkalyq shekteýler bolmaǵanda, eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 10 mlrd dollarǵa deıin jetýi múmkin edi. Bul tek boljam emes, soǵysqa deıingi dınamıkaǵa negizdelgen esep.
Ýkraınalyq mashına jasaý ónimderi áli kúnge deıin Qaraǵandy, Aqtaý jáne Pavlodar óńirlerindegi óndiristik nysandarda qoldanylyp keledi. Biraq olardyń basym bóligi jańǵyrtýdy qajet etedi. Kıev bul jerde tek jetkizýshi emes, tehnologıalyq seriktes bolýǵa nıetti.
Mıneraldyq resýrstar salasynda da yntymaqtastyq múmkindigi bar. Elshi Túrikmenstandaǵy sarqylǵan uńǵymalardy qalpyna keltirý tájirıbesin mysalǵa keltirdi. Buryn tıimsiz dep tanylǵan uńǵymalar ýkraınalyq tehnologıa arqyly qaıta iske qosylyp, júzdegen myń tonna munaı bergen. Mundaı model Qazaqstan úshin de ózekti bolýy múmkin.
Energetıka taqyryby suhbattyń mańyzdy bóligine aınaldy. Qazaqstan 2024 jyly Eýroodaqqa munaı jetkizý boıynsha úsh iri eldiń qataryna kirip, ımporttyń 11,5%-yn qamtamasyz etti. Ýkraına qazaqstandyq munaıdy Reseı aýmaǵyn aınalyp ótetin marshrýttar arqyly alýǵa múddeli. Aqtaý – Baký – Tbılısı – Djeıhan, Baký – Sýpsa jáne Transadrıatıkalyq qubyr jelisi – yqtımal baǵyttar retinde ataldy.
Kıev tipti Qazaqstandy Ýkraınadaǵy munaı óńdeý zaýyttaryn qalpyna keltirý jobalaryna qatysýǵa shaqyryp otyr. Maqsat – qazaqstandyq shıkizatty Ýkraına aýmaǵynda óńdep, ishki naryqqa jáne EO-ǵa eksporttaý. Bul qadam energetıkalyq táýelsizdik pen jańa óndiristik kooperasıany bildiredi.
Qaýipsizdik máselesine toqtalǵan elshi Ýkraına Qazaqstan ınfraqurylymyna soqqy jasamaıtynyn aıtty. Onyń sózinshe, ýkraınalyq soqqylar tek Reseı armıasyna qyzmet etetin áskerı nysandarǵa baǵyttalǵan. Qazaqstan ýkraınalyq operasıalardyń nysanasy bolmaıdy degen ustanym jetkizildi.
Halyqaralyq qoldaý taqyrybynda elshi AQSH pen Eýroodaqtyń kómegi jalǵasyp jatqanyn málimdedi. Sanksıalar Reseıdiń kóleńkeli flotyna jáne qarjy júıesine baǵyttalǵan. Kıev kelissózderge daıyn ekenin bildirgenimen, aýmaqtyq tutastyqtan bas tartpaıtynyn naqty aıtty.
Suhbat sońynda elshi soǵystyń bıyl aıaqtalatynyna senetinin jetkizdi. Biraq bul senimnen góri, Ýkraına úshin ýaqytpen jarys júrip jatqanyn ańǵarýǵa bolady.
Búginde soǵys tek maıdan shebinde emes, saýda kartalarynda, munaı qubyrlarynda, porttar men temirjol toraptarynda júrip jatyr. Ýkraına úshin Ortalyq Azıa – qosymsha naryq emes, ekonomıkalyq tirekke aınalyp barady. Al Qazaqstan – sol tirektiń negizgi býyny.
