Sibir jarasy (túineme) – zoonoz tobyndaǵy jedel juqpaly aýrý. Ol dene qyzýynyń kóterilýimen, limfa júiesiniń zaqymdalýymen jáne aǵzanyń aýyr túrde ýlanýymen sipattalady. Sibir jarasy terilik, óte sirek ishektik, ókpelik jáne sepsistik formada ótýi múmkin.
Aýrýdyń qozdyrýshysy – taiaqsha pishindi, qozǵalmaityn aerobty bakteriia. Bul bakteriialar adam men janýarlardyń aǵzasynan tys jerlerde sporalar túzýge qabiletti jáne olar fizikalyq-himiialyq áserlerge óte tózimdilik tanytyp, qorshaǵan ortada ondaǵan jyldarǵa deiin saqtalady.
Sibir jarasyn adamǵa juqtyrýshy kóz – úi janýarlary (iri qara mal, qoi, eshki, túie, shoshqa) bolyp tabylady. Adamǵa aýrýdyń juǵý joly kóbinesi janasý arqyly (maldy soiý kezinde terisin túsirýde nemese mal terisin óńdeýde) jáne bakteriianyń sporalarymen lastanǵan taǵamdar men aýyz sýyn ishp-jeýde jáne lastanǵan topyraqty egistikte qoldanýda juǵýy múmkin. Al aýrý adamnan adamǵa juqpaidy.
Sibir jarasynyń belgileri men aýrýdyń aǵymy. Aýrý kóbinesi teri jamylǵysyn zaqymdaidy, sirek túrde ishki múshelerdi de zaqymdaýy múmkin. Inkýbatsiia kezeńiniń uzaqtyǵy terilik formada birneshe saǵattan 14 kúnge deiin, sepsistik formada 6-8 kún. Deneniń ashyq jerleri zaqymdalady.
Qozdyrǵysh engen jerde aldymenen diametri 1-2 sm, qyzyl-kókshil tústi, aýyrmaityn daq paida bolady. Sol jer qyshidy, ashidy. Birneshe saǵattan keiin daqtyń ornynda mystyń túsindei papýla paida bolady. 12-24 saǵattan keiin ishi serozdy, sońynan qandy suiyqtyqqa toly vezikýlaǵa ainalady. Osy vezikýla jarylǵannan keiin, jiekteri kóterińki, túbi qońyr tústi jaraǵa ainalady. Osy kezden bastap ony karbýnkýl dep ataimyz. Jaranyń ainalasy qyzaryp, isip turady. 1-2 aptadan keiin karbýnkýldyń ortasy qaraiǵan tyǵyz, aýyrmaityn nekrozdy qabyrshaqqa ainalady. Osy qabyrshaq ainalasyndaǵy qyzarǵan teriniń ortasyndaǵy qara daq, qyzyl shoqtyń ortasyndaǵy kómirtárizdi kórinedi. Sondyqtan onyń aty grek tilinen aýdarǵanda «anthax – kómir» degen maǵynany bildiredi. Onyń ainalasynda sezimdaldyq múlde bolmaidy.
Limfa túiinderiniń ulǵaiýy bolady. 2-3 aptanyń sońyna qarai qabyrshaq túsip, onyń orny tyrtyqanady. Karbýnkýldyń eń kóp oranalsatyn jerleri – aiaq-qol, moiyn jáne jelke. Jergilikti qabyný protsesi kezinde aǵzanyń jalpy ýlaný belgileri bolady. Álsizdik, sharshaǵyshtyq, basynyń aýyrýy, dene qyzýy sýbfebrildiden, 39-40ºS deiin kóteriledi.
Úrdistiń sepsiske ulasýy qozdyrǵyshtyń tynys alý, asqazan ishek joldary arqyly engen jaǵdaiynda damidy. Terilik formada onyń sepsiske ulasýy sirek kezdesedi.
Adamda aýrý 90-95% deiin terilik formada bolady. Terilik forma 80% jaǵdaida jeńil túrde, 20% aýyr túrde ótedi. Der kezinde emdelmegen nemese kesh emdelgen terilik túrde ólim 5% deiin jetedi. Ishektik formada aýrý aýyr ýlanýmen, gemorragiialyq enterokolitpen kórinis beredi, úrdis az ýaqytta sepsiske ulasady. Ókpelik túrinde aýyr gemorragiialyq plevropnevmoniia damidy. Ókpelik-ishektik formalarynda ólim 80-100% deiin jetedi.
Aýrýdyń bastapqy kezeńindegi aitylǵan belgiler baiqalǵan jaǵdaida naýqas nemese onyń jaqyndary ony mindetti túrde aýrýhanaǵa jetkizilip meditsinalyq kómekke júginý qajet. Dárigerge der kezinde qaralǵanda jáne arnaiy emdeý sharalaryn júrgizgende dertten tolyǵymen jazylyp ketýge bolady.
Sibir jarasynyń eń tiimdi aldyn alý sharasy - jyl saiyn aýrýǵa qarsy egý júrgizý. Aýrýǵa qarsy vaktsinany egý úi janýarlar men et kombinattarynda, mal sharýashylyǵynda turaqty jumys isteitinderge, teri-jún óńdeýge, tasymaldaýǵa, saqtaýǵa, suryptaýǵa, ileýge qatysatyn adamdarǵa egiledi. Adam aǵzasynda Sibir jarasyna tótep bere alý qasieti egýden keiingi 12-14 kúnde paida bolady da, 12 aiǵa jýyq saqtalady. Egilgen tulǵalar jumysqa 2 aptadan soń ǵana jiberiledi jáne jyl saiyn ekpe alyp otyrýlary qajet. Ekpe júrgizý eń tiimdi ádis bolǵandyqtan, janýarlardyń barlyǵyn qamtýǵa tyrysqan jón.
Sonymen qatar osy aýrýdyń juqtyrýshy kózi retinde úi janýarlardy da baqylaýda ustaý qajet. Ekpe júrgizý eń tiimdi ádis bolǵandyqtan, janýarlardyń barlyǵyn qamtýǵa tyrysqan jón. Búgingi kúnde egý jumystary janýarlardy josparly tekserýden ótkizý kezinde veterinarlyq mekemelerde tegin júrgiziledi. Úi janýarlarynyń ieleri maldardy ekpege qatystyrmaý - derttiń keń etek jaiiýyna sebepshi bolyp, munyń saldarynan adamdar Sibir jarasyna shaldyǵatynyn esterinen shyǵarmasa igi bolar edi. Sibir jarasyna qarsy vaktsina egilgennen keiin 10 kún ishinde janýar ólip qalsa, onyń terisin sydyrýǵa bolmaidy.
Aýrý qozdyrǵyshtary aǵzadan tys jerde tek aýanyń áserinen paida bolatynyn eskere otyryp, ólgen janýardyń terisin kesýge bolmaidy jáne ólekseni ań-qustardyń tasýyna jol berilmeý kerek. Sebebi, munyń saldarynan jańa oshaqtar paida bolýy múmkin. Ólgen maldy terisimen birge órteý nemese qaýipsizdik erejelerin saqtai otyryp arnaiy oryndar – mal kómetin jerlerge órteý úshin aparý qajet. Aýrý mal jatqan nemese soiylǵan orynǵa basqa janýarlardy jiberýge jáne adamdardyń sol jerde jumys isteýine tyiym salynady.
Aýrýdan saqtaný men onyń belgilerin baiqaǵan jaǵdaidaǵy árekettermen tanystyrý maqsatynda ál–Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń biofizika jáne biomeditsina kafedrasynyń qabyrǵasynan qurylǵan hronobiologiia jáne hronomeditsina ortalyǵy stýdentteriniń ortasynda arnaiy aqparattandyrý sharalary únemi júrgizip, baspa sóz betterine zertteý maqalalaryn berip halyqqa eskertý jasap otyrady.
ál–Farabi atyndaǵy QazUÝ,
biofizika jáne biomeditsina
kafedrasynyń dotsentteri
m.ǵ.k., Týsýpbekova G.A.,
b.ǵ.k., Ablaihanova N.T.,
aǵa oqytýshy Ýrsheeva B.I.
