M.Naýryzbaevtan shýngit jaiynda suraǵanymyzda: «Shýngit tabiǵatta kezdesetin mineraldardyń tóresi dese bolady. Ol ǵylymǵa erte zamanda belgili bolǵan. Biraq onyń qory jer betinde sirek kezdesetin bolǵandyqtan ony óndiriste kádege jaratýǵa tiisti deńgeide kóńil bólinbedi. Kezinde orys patshasy I Petr Kareliiadaǵy shýngit qory mol, qazirgi Petrozavodsk aýmaǵynda shipajai salýǵa pármen bergen-di. Mine, sodan beri orystar shýngitti adam densaýlyǵyn jaqsartý jolynda paidalanyp keledi», – deidi M.Naýryzbaev.
Osyǵan deiin ǵalymdar shýngit tek qana Kareliiada bolady dep paiymdap kelgen edi. O basta ǵalymdar shýngitti ǵarysh keńistiginen Kareliiadaǵy kólge túsken mineraldy zat dep oilaǵan.
Al 70-jyldary geologter mundai qundy mineral Qazaqstanda da bar ekenin anyqtady. Tabiǵatta shýngit taza kúiinde kezdespeidi. Ǵalymdar Shyǵys Qazaqstan oblysy aýmaǵyndaǵy Baqyrshy altyn óndirisinen paida bolǵan qaldyqtardyń arasynan shýngitti kezdestirgen. Budan basqa Tekelidegi qorǵasyn-myrysh zaýytynyń óndiristik qaldyqtarynan da shýngit óndirýge bolady eken.
Shýngitti jan-jaqty zerttegen M.Naýryzbaev mundai mineral Kanada men Avstraliiada bolýy múmkin ekenin aitty. Ǵalym óziniń shákirti Sergei Efremovpen birge elimizde tabylǵan shýngittiń quramyn anyqtap, ony qandai maqsatqa paidalanýǵa bolatynyn júieli túrde zerttep, úlken nátijege qol jetkizgen. Ádette shýngitti biraz metaldyń quramynan kezdestirýge bolady.
Sol siiaqty sirek kezdesetin qymbat metaldardy óndirýde de bul mineraldyń mańyzy zor. Qazaq ǵalymdary Tekelidegi qorǵasyn-myrysh zaýytynyń qaldyqtary arasyndaǵy shýngitti rezeńke jasaý salasyna keńinen paidalanýǵa bolatynyn aitýda. Qazirgi tańda M.Naýryzbaev shýngitke qatysty 5-7 patentke ie.
Shýngittiń qyr-syryn jete zerttegen qazaqstandyq ǵalymdar onyń jer astynan shyǵatyn aýyzsýdy tazartatyn qasieti bar ekenin aitty. Búginde M.Naýryzbaev jetekshilik etetin Fizika-himiia ádistemelik zertteý jáne saraptaý ortalyǵy úi jaǵdaiynda keńinen qoldanatyn sý súzgilerdi daiyndap qoiǵan. Shýngit aýyr metaldardy boiyna soryp, sýdy tazalaityn qasietke ie mineral. Ortalyq mamandary mundai súzgilerdiń úi jaǵdaiyndaǵy jáne óndiriste qoldanatyn úlgilerin jasap qoiǵan.
Mundai sý súzgilerdi keń kólemde shyǵaryp, halyqtyń jappai paidalanýyna Úkimet qoldaý kórsetýi kerek-aq. Óitkeni aýyzsý – Qazaqstan úshin ózekti máselelerdiń biri. Sondyqtan jerasty sýlaryn tazartyp, halyqtyń igiligine jaratýda shýngitti keńinen paidalanýdyń mańyzy zor. Qazaq ǵalymdarynyń oilap tapqan súzginiń kúndelikti ómirde paidalanyp júrgen súzgilerden kóp aiyrmashylyǵy joq. Onyń basty ózgeshelegi sý súzetin jerine shýngittiń ornalasqanynda bolyp tur. M.Naýryzbaev jańa súzginiń baǵasy da qymbat bolmaitynyn aityp qaldy.
Maitalman ǵalym QR Aýyl sharýashylyǵy ministrligine aýyl-aimaqtardaǵy úlken sý sorǵylardyń jelbezegine shýngitti paidalanyp, halyqty taza aýyzsýmen qamtamasyz etý týrasyndaǵy oiyn aitqanyn tilge tiek etti. Ortalyq qyzmetkerleri qazir joǵarydan jaýap kútýde. Halyq úshin paidaly usynysty ministrliktegi mamandar qoldap jatsa, nur ústine nur bolar edi. M.Naýryzbaev mundai sý sorǵylarǵa Baqyrshy altyn kenishinen alynǵan shýngitti ǵana qoldanatynyn aitty. Al Tekelidegi qorǵasyn zaýytyndaǵy qaldyqtan aiyryp alǵan shýngit adam densaýlyǵyna ziiandy eken. Óitkeni onyń quramynda aýyr metaldar bar. Sondyqtan qorǵasyn men myryshtyń qaldyǵynan aiyryp alynǵan shýngit adam densaýlyǵyna qaýipti. Odan shyqqan shýngitten kóliktiń dóńgelegine qajetti komponent jasaýǵa bolady. Ádette munaidan rezeńke alýda oǵan biraz qospalar qosýǵa týra keledi. Bolashaqta sol zattardyń ornyn shýngit almastyra alady. Jańa qospa ekonomikalyq turǵydan da tiimdi. Shýngit jaiynda sheshile áńgime aitqan M.Naýryzbaev Tekelide taý bolyp úiilip jatqan qorǵasyn-myrysh zaýytynyń qaldyqtaryn keń kólemde paidalanyp, rezeńke jasaýǵa qajetti shýngit alýǵa bolatynyn alǵa tartty. Ǵalymnyń sózin baqqanymyzda shýngittiń paidasy kóp eken.
– Qazir jurttyń bárinde uialy telefon bar. Uialy telefonmen sóileskende odan adam densaýlyǵyna ziiandy ýltradybys paida bolady. Kópshiligimiz ony bile bermeimiz. Ol tómen deńgeide bolsa da adam densaýlyǵyna ziian. Eger uialy telefonnyń syrtyn shýngit qosylǵan polimermen qaptasa, shýngit ýltradybysty ótkizbes edi. Osylaisha, uialy telefonnyń adam densaýlyǵyna ziiandylyǵyn aitarlyqtai tómendetýge bolady. Bul baǵytta arnaiy ǵylymi-zertteý jumysyn júrgizip, jobany synaqtan ótkizip, patenttep qoidyq. Bul jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytqan investorlar tabylsa, olarmen oiymyzben bólisýge ázirmiz, – deidi ǵalym.
Búginde reseilik mamandar shýngitti meditsina salasynda keńinen qoldanýda. Olar shýngitten teri aýrýlaryna qarsy turatyn túrli jaqpalar jasai bastaǵan. Sondai-aq, soltústiktegi kórshimiz shýngitpen adam qanyn tazartýǵa da qoldana bastapty. Qazaq shýngitiniń ákesi M.Naýryzbaev Qazaqstan atalmysh mineralmen sý tazartyp, rezeńke alýǵa kúsh salsa, paidaǵa batatynyn alǵa tartty. Búginde Fizika-himiia ádistemelik zertteý jáne saraptaý ortalyǵynyń mamandary Baqyrshydaǵy altyn qaldyǵynan shýngitti aiyryp, rezeńke shyǵaratyn birli-jarym kásiporyndarǵa saýdalaýda. Aitpaqshy, otandyq shýngitti Jambyl fosfor zaýyty da satyp alyp, fosfordy tazartýǵa keńinen paidalanyp jatqanyn ortalyq mamandary alǵa tartty. M.Naýryzbaev Qazaqstanda shýngittiń 300 mln tonnaǵa deiin qory bar eken. Fizika-himiia ádistemelik zertteý jáne saraptaý ortalyǵynyń mamandary shýngitti gazǵa qarsy kietin tumyldyryqqa da salyp, onyń ammiak pen kúkirt kómirtegin jaqsy tazalaitynyna kóz jetkizipti. Osylaisha, qazaq ǵalymdary shýngitti ómirdiń san-salasynda paidalanýǵa bolatynyn naqty ispen dáleldeýde. Ǵalymdarymyzdyń bul baǵyttaǵy jumystaryna sáttilik tileimiz.
Nurlan JUMAQANOV
