Qasietti súmelek taǵamy qalai daiyndalady?
Sýmalak qai ulttyń taǵamy? Áz-Naýryzdy tek bizdiń el emes, basqa da túrki halyqtary toilap, merekeleidi. Bul merekede naýryzkóje jasalyp, baýyrsaq, et pisirilip, kiiz úi tigilip, altybaqan ornatylady.
Qys ketip, jer kógerip, halyq «uiqydan turǵandai» kúide bolady. Kóńil kúi de jaqsaryp, mereke sezile bastaidy. Naýryz meiramynyń basty taǵamy – kóje. Basqa ulttar osy kúni árbir úide qazan ottan túspei, sýmalak daiyndaidy. Sonymen, bizdiń sóz etpegimiz merekeniń tarihy emes, sýmalak jaiynda bolmaq? Sýmalak degenimiz ne?
Naýryz kezinde bizde naýryzkóje ázirleý dástúrge ainalǵan. Al parsy, ózbek, qyrǵyz, iran, túrik, ázirbaijan, túrkimen, uiǵyr, aýǵan halqynda Ulystyń uly kúni «sýmalak» degen tamaq jasaidy. Ras, qyrǵyz aǵaiyn sál atyn ózgertip, bul taǵamdy «súmelek» dep aitady. Biraq jasalý tehnologiialary bir-birine uqsas. Al túrkimender osy taǵamdy «semene» dep ataidy. Bári de jańa ósip shyqqan bidai dáninen jasalady. Árine, ár halyq muny ártúrli qospa qosyp, túrlendiretini de bar. Biraq osy tusta bul uǵymnyń astaryna da úńilip kórgen jón siiaqty.
El aýzyndaǵy bir ańyzdarǵa sensek, «súmelek» nemese «sýmalak» sóziniń eki maǵynasy bar ekendigin baiqaimyz. Birinshisi – parsynyń «si melek», iaǵni «otyz perishte» sózinen shyqqandyǵy týraly ýáj. Iaǵni Naýryz kezinde «súmelek» qainatyp jatqan kezde qazannyń qasynda 30 perishte otyradymys. Ekinshisi – parsysha «samani» dep atalatyn bidai dánderi kórinedi. Shamasy, túrkimenderdiń «semene» deitini osydan shyǵar.
Degenmen, barlyǵynyń tilegi bir. Molshylyq bolsyn degeni. Sonymen, Naýryzdyń eń basty taǵamdarynyń biri bolyp sanalady. Ol tek ózbek ultyna tán taǵam emes, búkil musylman qaýymyna ortaq taǵam. Naýryzkójeni qalai qurmettese, sýmalakty da solai qadirleidi.
Sýmalak ázirleý – on kúnge sozylatyn kúrdeli is. Sýmalak týraly kóptegen ańyz-áńgimeler bar. Sonyń biri mynadai: ertede kóktem shyǵa bir aýyldyń jurty asharshylyqqa ushyraidy. Sodan jeke-jeke qazan kóterip, as pisirýge eldiń shamasy kelmei qalady. Sonda aýyldyń aq jaýlyqty analary qoldaryndaǵy bar azyqty jinap, bireýi bir ýys bidaiyn, endi bireýleri júgerisin, órik-meiizin, taǵy biri ósimdik maiyn alyp kelip, qazanǵa salyp, tamaq ázirleýge kirisedi.
Eń sońynda úielmeli-súielmeli toǵyz balasyn ertken jesir áiel keledi. Qosatyn eshteńesi joq ol qazanǵa taza jýyp, jeti tas salady. Dáý qazan orta belinen asyp tola túsedi. Astyndaǵy ottyń tabynan burqyldap qainai bastaǵan qazandaǵy tamaqty aralastyrǵan saiyn analarymyz Táńirden toqshylyqty, jyldyń túsimdi, berekeli bolýyn tilep jalbarynýymen bolady. Qudai analardyń tilegin berip, el sol jyly molshylyqqa keneledi. Sodan bastap «sýmalak» dep atalǵan osy qasietti taǵamdy erte kóktemde eldiń birigip, bir qazanda pisirý saltqa ainalǵan.
Taǵy bir ańyzda Bátima anamyz jaily aitylady. Bibi Bátima (635 j.ó) – musylman áleminde erekshe qadir tutatyn áiel, Muhammed (ǵ.s) paiǵambardyń Qadisha anadan týǵan qyzy, Áziret Áliniń áieli, Hasan men Huseiinniń anasy. Dástúrli qazaq qoǵamynda Bibi Bátima anany analardyń piri, dertke shipager retinde taný qalyptasqan. Birde aýylda asharshylyq bolady. Kóptegen qarttar, er-azamattar, náresteler dármensiz kúide qalǵan. Bibi Bátima anamyz úlken qazandy ortaǵa alyp shyǵyp, ishine bidaidy, undy, sýdy, jeti tasty qosyp sorpa ázirleýge kirisedi. Áne-mine pisip qaldy degenshe tań atady. Sóitip, tań atqanda Bibi Bátima anamyz duǵa oqyp sýmalaktan barlyǵyna dám aýyz tigizedi eken. Sonda dármensiz jatqandardyń barlyǵy kúsh-qýat alǵan deidi. Sodan bastap qasietti taǵam bolyp atalyp ketken. Sondai-aq sol jyly bári baqytqa kenelgen. Ońtústik Qazaqstan oblysy Túrkistan qalasy Babaiqorǵan aýylynyń turǵyny Ásiia Iskendirovamen áńgimemizde sýmalaktyń daiyndalý jolyn jáne densaýlyqqa paidalylyǵy jaily suradyq.
– Muny sizge kim úiretti?
– As daiyndaý salasynda eńbektenip kele jatqanyma – 33 jyl. Ustazym – enem. Munyń beineti kóp. Óte aýyr jumys. Sýmalakty eki áiel daiyndai almaidy. Eń kem degende 5 áiel daiyndaýy tiis. Kelin bolyp túspei turǵan kezde enem sol aýylda sýmalak qainatyp júredi eken. 1983 jyly kelin bolyp tústim. Sodan bastap, ol kisiden úirenip, men de istep kelemin. Úige enem bidaidy alyp kelip, bútinin ǵana alyp qal da, synyǵy bolsa alyp tasta deitin. Óitkeni synyǵy maqta sekildi tez myǵyrlanyp ketedi eken. Qazir jalǵyz ózim emespin, shákirtim Átirkúl Qojahmetova da bar.
– Sýmalak qalai daiyndalady?
– Muny daiyndaý úshin aldymen Qurandy qai kúni oqitynyn surap bilip alamyn. Sóitip, 10 kún erte bastaimyn. Sebebi jumysy kóp. Bidaidyń eń jaqsysyn tańdap alǵan jón. Sonda dámdi bolyp shyǵady. Bidaidy sýyq sýmen jýyp, tazalap, 18-24 saǵat boiy sýǵa jibitip qoiady. Sosyn ony sýdan alyp, kún timegen jyly jerge – taqtaiǵa, tesik aǵash ústelge jaiyp óndiredi. Aǵashtyń tesik bolǵany jón. Sebebi sýmen shaiýǵa ońai bolady. Taza jáne tez ónýi úshin astyna eki qabat mata salyp, ústine dáke jaýyp qoiady. Qurǵap qalmaýy úshin kúnine eki márte sý seýip turý qajet. 6-8 kúnde bidai 3-4 santimetrge deiin ónedi.
Sóitip, sýmalak qainatýǵa daiyn bolady. Ony maidalap týrap, et ótkizgishten ótkizip, sosyn ony dákemen súzip, sýyn bir ydysqa jinap alady. Dál osylai eki jáne úsh ret qaitalaidy. Iaǵni sýmalakty daiyndaýdan buryn ony úsh kezeńnen ótkizedi. Bidaidy qadaǵalap turmasań dámdi bolyp shyqpaidy. Sol sebepti árdaiym qadaǵalap qarap turǵan jón. Sýmalak degen jeti áiel nemese jeti perishte degen maǵynany beredi. Baiaǵy zamanda halyq osyndai til úiirerlik dámdi taǵamdy daiyndaityn áielderdi perishtelerge teńegen. Sýmalakty tek qana áielder jasaǵan.
Bidaidy úsh kezeńdik óńdeýden ótkizgennen soń úlken qazanǵa maqta maiyn qyzdyryp, oǵan daiyn ónimmen birge bir qap un salady. Mysaly, 1 keli bidaiǵa 3 keli un salynady. Ony 3-4 áiel aralastyryp turady. Sýmalak tez kúiip ketetin taǵam bolǵandyqtan, oǵan 7 tas salynady. Biraq ár ultta árqalai, basqalary 15-20 shaqty tas salady. Tasty jinaýshylar jaqsy tilekterin aityp, tasty jaqsylap jýyp-tazalap, qazannyń ishine tastaidy. Sonymen qatar qazanǵa jýyp-tazalap teńge salady. Sóitip, sýmalak 20-24 saǵatta pisedi. Sýmalak qoiýlana bastaǵanda onyń qyzǵylt túsi qońyr túske ainalady. Ony turaqty túrde aralastyryp turý kerek. Eń birinshi jasy úlken ájeler aralastyryp, bata beredi. Sodan keiin kim aralastyrsa da, jaqsy tilekterin aitsa qabyl bolady. Sýmalak daiyndalyp jatqanda úige týǵan-týys, kórshiler qonaqqa keledi. Kelgen árbir qonaq qur kelmei, ózimen birge bir tamaq nemese basqalai zattar ala keledi. Daiyn bolǵan soń qazannan barsha halyqqa sýmalak taratylady. Sýmalak – shyǵys táttisi.
– Sýmalaktyń densaýlyqqa paidasy bar ma?
– Densaýlyqqa óte paidaly taǵam. Óitkeni jańa ósken bidai dárýmenderge óte bai. Qystan adamdar aýyryp, álsiz bolyp shyǵady. Al bul taǵam adam densaýlyǵyna kúsh-qýat beredi. Sonymen qatar bala kótere almai júrgen analarǵa da paidasy mol. Bul taǵamnyń saýaby mol. Muny daiyndap jatqanda Allany madaqtap duǵa oqytylady. Eger naýryz aiynda bolsyn nemese niet etip sýmalak qainatyp, qasyna naýryz kóje berip, mal soiyp, dastarqan jaiyp, Quran oqytsań, ol da saýap. Al eger mal soiýǵa shamańyz kelmese, sýmalakty qainatyp kórshi-qolańdarǵa taratyp bergenniń ózi saýapty is. Niet etip, dám aýyz tierde «Bismilláhi rahman-rahim» dep aýyz tiseń de saýap. Sýmalaktyń ishindegi tas bir kisiniń kesesinen shyqsa, kelesi joly sol kisiniń úiinde sýmalak qainatylatyn bolǵan, osynyń ózi saýap. Saýapqa bólenýge asyǵyńyz. Bul taǵam adamǵa rýhani kúsh beredi. Sondai-aq sýmalaktan shyqqan tas kimniń ydysynan shyqsa, sol kisi baqytty bolady.
– Bul taǵamdy «basqa ulttardyń taǵamy» deidi. Muny jurtshylyq qalai qabyldap jatyr?
– Muny biri bilse, biri bilmeidi. Kóbisi basqa ulttardyń taǵamy dep jatady. Ásirese, ózbek halqyna tán. Al biraq bul búkil musylman qaýymyna ortaq taǵam. Bizdiń qazaq halqy kóshpendi halyq bolǵan soń ár jaqqa kóship-qonyp júrgen. Sol sebepti bul taǵam umyt bolǵan desedi. Al basqa ulttar bul taǵamdy jasyryn túrde saqtap qalǵan. Qazirgi kezde tek Babaiqorǵan aýylynda ǵana emes, Túrkistan jáne t.b. aýyl-aimaqtardan kóptegen tapsyrystar túsip jatyr. Muny shákirtim ekeýmiz kóptegen aýyl-aimaqtarǵa, qalalarǵa baryp daiyndap berip júrmiz. Barlyǵy rizashylyqtaryn bildirip jatady. Biraq azǵa qanaǵat etemin. Eń bastysy, dámdi bolyp shyqsa bolǵany deidi.
Jadyra PERDEBAIQYZY
Derekkózi: aikyn.kz
