Soljenitsynniń saqaly men meniń saqalymdy salystyrýǵa kelmeidi
Resei qaida, biz qaida! Resei – jan-jaǵyn jaipaǵan azýy alty qarys imperiia. Al Qazaqstan bolsa – táýelsizdigi keshe ǵana qolyna tigen, etegin jappaqqa umtylǵan, esin jańa ǵana jiyp jatqan keshegi otar el.
Imperiia azamatynda ózi qartaisa da, murny qartaimaityn imperiialyk buqa-kókirek bolady. Soljenitsynder – sol kókirektiń kórinisi. Al biz bolsaq, tusaýyn sheshse de, kos aiaqtap sekirgen tarpań sanasynan tamshy ǵana qalǵan, quldyq sanasy jabaǵy júni sekildi túspei qoiǵan taitorymyz.
Biz – shabýylshy jurt emes, qorǵanýshy elmiz!
«Ol tyqyr men bul tyqyr bólek» degendei, áiteýir aýyzdyń astyna ornalasty demeseńiz, túsi de, kúshi de basqa, nieti bólek Soljenitsynniń saqaly men meniń saqalymnyń aiyrmasyndai múldem salystyrýǵa kelmeitin qubylys qoi!
Jutqysy kelgen jyrtqysh pen jan saýǵalaǵan beibaqtyń halin saraptaý úshin kóp aqyl kerek emes edi. Qaitesiz endi «synaýshymdy jetesiz qylyp táńirim bergen-di», Sýbhan Allah!
Qazaqta bir áfsana bar. Adam kalyń otqa oranyp jatyr deidi. Sonda ot ústinen ushqan qarlyǵash qanatymen sý seber deidi. Syrtkózderdiń: «Qalyń otty tamshy sóndirmek túgili túspei jatsh keýip ketedi ǵoi, nesine áýre bolasyń», – degen sózine qarlyǵash: «Nietimdi bildirgenim ǵoi» deidi eken. Sol ottyń ústinen ushqan quzǵyn mai tamyzar deidi.
Oǵan: «Birer tamshy maiyńnan onsyz da laýlagan ot kúsheiip jarytar deimisiń, nesine áýre bolasyń», – degenine, quzǵyn: «Nietimdi bildirgenim ǵoi» – deidi eken.
Biz qalai jeńildik?
Eýraziianyń apaitós dalasynda atoi salyp, úzeńgisine shirengen jalpaq jurt jaltaq jurtqa ainalý sebebin bilý úshin tarihi sana kerek.
Otarlyqtyń qamytynda omalyp jatyp, Sheri Ámettiń urpaǵy «Sheremetevo» bizdiń týys, Týrgenevtiń túp atasy Túrgen bizden, Tiýmen bizdiń Tómen, Kýrgan – Qorǵan t.b. s.s. shalqýlar túsiniksiz. Ras, týysy týys. Edil en jailaǵanymyz da ras. Biraq ne paida?
Túbin qýyp kelseń, qazaqty qan qaqsatkan kazaktar da bizden alys emes. Plevako da bizge jien edi. Ekibastuzdyń kómirin ótimsiz etken Aman Tóleev te qandasymyz. Ári-beriden soń másele qanda da emes. Múddede!
Qarańyzshy endi! Qazaq tiliniń taǵdyry aldynda Esilbaev biik pe, Kniaginin biik pe? Ultyndy masqaralaǵan Qanaǵat Júkeshev qymbat pa, álde qazaq úshin shyryldaǵan Asyly Osmanova qymbat pa? Qazaq óneriniń aldynda Brýsilovskii kandai, Ermek Tursynov qandai? Osy salystyrǵan qandastarymyz neniń jemisi? Jáne bular búginde birli-jarym ǵana emes, olar kóp. Shirigen jumyrtqany shiritken kimder?
Basqynshy jurttyń ǵasyrlar boiy júrgizgen saiasaty. Birde kúshpen, birde ispen júrgizildi ol saiasat. Bólip-bólip biledi. Birine birin aidap saldy. Dúnieqońyzyn satyp aldy, batyrynyń basyn aldy. Urpaqtyń miyn ýlady. Mansapqoryna taq, sholaq oilyǵa shoqpar, ósekshisine aqpar berdi. Aqyr sońy jeńdi. Biledi. Dittegenine jetti. Nátijesinde tiliń shala-pula, diniń ala-qula bop, jeńildiń.
Aqsaqal jeńildim dep turǵan joq
Nemeresimen oryssha shúldirlesken aqsaqal jeńildim dep turgan joq. Jetistim dep máz. Sábiine «porosenok moi» dep eljiregen kelinshek basqynshyny armanynan shyǵaryp, «dońyzdyń basqan shóbin tulparyna jegizbegen» Kenesarynyń arman-muratyn aiaqasty etip turǵanynan beihabar. Bas súieginiń kúlsalgysh bolǵanynan da, balasyna eljiregen álgi áieldiń osy qylyǵy Han Kenege aýyr bolatynyn sezý úshin de tarihi sana qajet!
Basqynshy jurt baýyrlarymyzdy Edildiń arǵy betinen beri yǵystyryp, jolai beibit aýyldyń qyz-qyrqynynyń abyroiyn tógip, erkekkindigin qyryp saldy.
Urpaqtyń júregine jara, qaisaryna - kek, jýasyna - úrei bolyp sińgen kórinisti seziný úshin tarihi sana kerek edi.
Endi atańnyń quny, anańnyń ary ketken basqynshy jurttyń tilinde sóileýdi maqtanysh tutqan sanasy quldanǵan urpaqta aqyl bar ma, es bar ma?
Shoshqadan jiirkenbeitin qazaqtar ósip keledi
Ári-beriden soń, ana tilin bile tura ádemi sóilegen orysshasyn maqtan tutqan kembaǵal keiip, ońbaǵan sana qaidan?! Keshegi quldyqtan. Endi osy sorly ahýal sanańa saltanat quryp turganda shyn memleketshildik qalyptasa ma? Ái, qaidam! Sóz joq, til – ulttyń basty sipaty. Azamattarymyzdyń ulttyq sipatqa degen qulshynysy – ulttyq qýatymyzdyń ólshemi bolmaq.
Ol degenimiz – dúkende, áýejaida, kóshede, shańyraǵynda, janarmai beketinde keregińdi áýeli memlekettik tilde talap etý.
Tildi bilmegenge saýatty, mádenietti túrde memlekettik simvolǵa degen qurmetti órkeniettiliktiń belgisi ekendigin eskertip baryp, oryssha, aǵylshynsha surai jatarsyz. Til – qoǵamda qajettilik týǵan jaǵdaida ǵana qulash jaiatyn nárse. Qajettilikti tutynýshy týdyrady. Eger sen, men, ol, júz adam, myń, sosyn milliondar, eń quryǵanda, dúkende keregin qazaqsha surasynshy.
Dúken iesi tilge janashyrlyqtan emes, taýary ótý úshin qazaqsha sóileitin adamdy satýshy etip qoiady. Sonda sen tilińe degen qajettilik týdyrýdan bir qazaqtyń jumys tabýyna sebep boldyń.
