Shoqan Ýálihanov – tek Qazaq jeriniń ǵana emes, Ortalyq Aziia halyqtarynyń tarihyn, etnografiiasyn, etnikalyq shyǵý tegin, geografiiasyn, folkloryn jan-jaqty zertteýge erekshe mańyz bergen jáne osy jolda bilimi men qajyr qairatyn sarqa jumsaǵan ǵalym.
Bul turǵyda ol: «...Ortalyq Aziia qyraty óziniń álemdik janartaýlarymen, qupiia halqymen geografiianyń múmkindigi mol bola tura kúni búginge deiin aiaq attap bara alar jer emes. Ishki Afrika men Avstraliia saiahattary, uly jańalyqtar jaily jyl saiyn habarlar oqyp tańdanamyz, biraq Ishki Aziiaǵa ótý talabynyń bolmai kelgenine qynjylamyz da. Sonda adamzat besigi Aziia Afrikaǵa qaraǵanda shynymen-aq mańyzsyz bolǵany ma? Tipti Amýdariia men Syrdariiany boilaý — qum sýyrǵan, ań ulyǵan Afrikaǵa barýdan qiyn bolǵany ma?...» dep, qynjylysyn jasyrmaidy [1].
Álem ǵalymdary moiyndaǵandai, Sh. Ýalihanov - qyrǵyz halqynyń tarihyn kásibi zertteýshi. Ǵalymnyń qyrǵyztanýǵa qosqan úlesi biz oilaǵannan da kóp. Onyń zertteýleriniń baǵyty – qyrǵyzdardyń etnikalyq tarihy, tarihi geografiiasy, etnografiiasy, aýyz ádebieti. Ol tek «Manas» jyryn zerttep, qaǵazǵa túsirip, ǵylym álemine tanystyrsa da álem tarihynda qalýshy edi. Biraq ol – entsiklopedist tulǵa.
Shoqannyń qyrǵyz tarihy týraly ǵylymi tujyrymdary men kózqarasy búgingi kúnge deiin óz mánin joiǵan joq.
Zertteýshiniń «Qyrǵyzdar týraly jazbalar» atty ǵylymi eńbegi -qyrǵyz jeriniń tarihi geografiiasyna arnalǵan tereń zertteý. Onyń derekteri jai ǵana tarihi geografiialyq sholý retinde berilgen málimetter emes, jan-jaqty taldanǵan, jazba derek kózderine súienip, salystyryp jasalǵan ǵylymi turǵydaǵy qundy jazbalar.
Qyrǵyzdardyń qonysy týraly
Sh. Ýálihanovtyń qyrǵyz jeri týraly jasaǵan tarihi geografiialyq sipattamalary erekshe nazar aýdartady. Máselen, qyrǵyz taipalarynyń ornalasýy týrasynda: «Qyrǵyz taipasy Orta Aziianyń orasan kóp jerin alyp, Ońtústikke qarai sozyla mekendeidi. Alataý qyrǵyzdarynyń urpaqtary Ystyqkólden Ǵissar men Badahshanǵa deiin, Sozaqtan Aqsý men Úsh Turfanǵa deiin bytyrai qonys tepken. Bolor taýynyń qoinaýlarymen sol taýdyń Qytai men Qoqan, Qarategin, Ǵissar men Badahshan jerlerindegi taramdarynda...» mekendeidi dep, olardyń jer keńistigi men shekarasy týraly málimetter beredi [1. 204].
Odan ári olardyń qonystarynyń ereksheligine sipattama jasaǵan: «... qyrǵyzdar taý jotalaryn boilai qonys tebedi, sondyqtan qyrǵyz urpaqtarynyń basym kópshiliginiń shoǵyrlanyp jinalǵan jeri Syr men Amý dariialarynyń bas jaǵyndaǵy kógaldy taýly óńir men Alai jotasynyń arasyndaǵy taý toraby. Sol jerden bastap olar Tian-Shan men Alataý júielerin boilap, soltústikke qarai qonystanady da Mýstag pen Belýrdag shyńdarynyń ústin basa, ońtústikke qarai tereńdei kirip, kóldeneń jatqan Gindikýsh júielerine jete mekendeidi» [1. 204].
Qazaqtar qyrǵyzdardyń mekenin negizinen Ystyqkól men sonyń ainalasyndaǵy taý-jotalarymen bailanystyryp, elestetetinin atap kórsetedi. Alaida olardyń mekendeitin keńistigi áldeqaida keń ekendiginen habardar etedi.
Shynynda da olardyń kópshiligi derlik Ándijan tóńiregin jáne onyń soltústigindegi Shý ózeni boiy, batysynda Shyrshyq, shyǵysynda qytaidyń Aqsý, Ýcha jáne Qashqar, ońtústiginde Badahshan aralaryn mekendeidi dep, olardyń meken etetin aýmaqtaryn naqtylai túsedi. Sonymen birge, Shoqan qyrǵyz rýlarynyń da kóshi-qon aimaqtary men baǵyttaryn aiqyndap beredi: «Kishi Buhara mańy men Qashqar, Aqsý men Turfan aralyǵynda shońbaǵysh (Aqsý), cherik (Úsh) jáne naiman (Qashqar) rýlary mekendeidi. Sarykólde (Pamir) naimandar men qypshaqtar turady. Alaida bul ólkeler Qoqanǵa tiisti, durysyraǵy soǵan qarasty, al Shyǵys Túrkistan Qytaiǵa qarasty bolǵandyqtan bir-birine táýelsiz úsh rýdyń meken-jaiy Ystyqkóldi Alataý qyrǵyzdarynyń jeri dep atasa ábden oryndy bolar edi... Talas, Shý boiynda kóship júrgen saiaqtar men soltylar kóp zamannan beri qoqandyqtarmen aralas-quralas bolyp ketken» deidi [1. 205]
«Ystyqkól mańyn buǵy rýy jáne sarybaǵysh pen saiaq rýlarynyń biraz bóligi qystaidy, basqalary baǵzy zamannan: soltylar Shýdy, baǵyshtar Turfan men Qashqar jolyn, cherikter men saiaqtar Atbasy mańyn qystaidy. Sol qanat bóligi Naryn men Shyrshyq ózenin boilai ońtústigindegi Badahshanǵa deiingi aralyqty mekendeidi. Buǵy rýy jaz jailaýǵa Qarqara taýy men Qytaiǵa deiin, Ile taýynyń shyńdary men Tekes ózenine deiin barady» dep jazady [1. 205-206].
Shoqannyń qyrǵyzdardyń rýlyq qurylymy, olardyń kóshi-qon júiesi men ózara qarym-qatynastary jaiynda oi-pikirleri olardyń etnikalyq tarihyn zertteýde de keńinen qoldanylyp otyr.
Saiasi tarihy týraly
Shoqannyń nazarynan qyrǵyzdardyń saiasi júiesi de tys qalmaǵan.
«Bir-birinen oqshaýlana kóship-qonyp júrgen qyrǵyzdarda eshqandai saiasi birlik joq ári jer shalǵailyǵynyń saldarynan tipti rý qarym-qatynastarynyń ózi de kúshin joiǵan» dep, onyń sebebin tabiǵi-geografiialyq faktorlarmen bailanystyrady [1. 204].
Qyrǵyzdardyń ańyz derekterine taldaý jasai kele, olardyń saiasi tarihyna qatysty: «Alataý ordasynda sonaý erte zamannyń ózinen-aq hany da, sultany da, begi de bolǵan emes, eldi ózderiniń rý basylary patriarhaldyq jolmen basqaryp kelgen» dep jazǵan [1. 220]
Al sol tarihi kezeńde qyrǵyzdardyń sanyn aiqyndaý maqsatynda jasaǵan áreketi týraly: «Meken etip otyrǵan jerleriniń shalǵailyǵynyń saldarynan búkil qyrǵyz taipasynyń halyq sanyn anyqtaý tipti múmkin emes. Óz taipasynyń basty-basty rýlarynyń ne atyn, ne sanyn, tipti, qyrǵyzdardyń ózderi de bilmeidi. Ystyqkól rýlarynyń ońtústik-shyǵystaǵy týystarymen eshqandai bailanystary da joq, bular tek birin-biri syrttan estip qana biledi, bir-biri jónindegi uǵymdary da óte kúńgirt ári jańsaq....» degen tujyrym jasaǵan [1. 204].
Qyrǵyzdardyń baiyrǵy qonysy men qazirgi mekeni týraly
Qyrǵyztanýshylar arasynda «bul halyqtyń baiyrǵy mekeni - Ońtústik Sibir, qazirgi qonys aýmaǵy – Alataý, Qashqar men Ándijan aralyǵy» degen pikir ornyqsa, osyǵan qatysty Sh. Ýalihanovtyń da oi-pikiri, tujyrymy bar. Bul másele týrasynda ol óziniń tujyrymy men kózqarasyn ǵylymi turǵydan jan-jaqty dáiektedi.
Pikirtalasqa arqaý bolǵan – «qyrǵyzdar Alataý men Ystyqkól mańyna qashan qonys aýdardy?» degen suraq.
Bul máselege qatysty Shoqan da tarihi derekterge tereń úńilgen.
Jazba derekterin ǵylymi syn turǵysynan taldai otyryp, ǵalym bylai deidi: «... málimet kózi bolyp sanalatyn qytai shejireleri men shyǵys hronikalarynda belgili bir júie de joq, dáldik te joq. Qytailardyń sheteldik ataýlardy ózderiniń ierogliftaryna tek dybys jaǵynan uiqastyǵy bar qytai sózderi arqyly úndestik tásilimen aýdarýy, onyń ústine dáldikti ózderiniń ierogliftarynyń tálkegine qurban etken arsyzdyǵy... qytai tarihynda saqtalǵan faktylar kóp bolsa da, bul máseleni anyqtaýǵa múmkindik bermei otyr» [1. 222].
Bul syni kózqarasyn órbite kele Shoqan: «... qytai geografiiasynyń qyrǵyzdardyń shyqqan tegi jónindegi pikirin, Orta patshalyqta ol qansha bedeldi bolsa da, shyndyq dep sanaýǵa bolmaidy, óitkeni ol pikir tek bolý men býrýt degen eki sózdiń qur ánsheiin úndes bolýynan ǵana týǵan pikir, onyń ústine býrýt degen sózdi Alataý qyrǵyzdarynyń ózderi de bilmeidi jáne ondai sózdi qytailardyń ne úshin alǵanyna, qaidan alǵanyna ózderi de qairan qalady» deidi [1. 232].
Sonymen birge, derekterdi salystyrmaly taldaý barysynda «...shyǵys dereginiń qytai deregi aldynda artyqshylyǵy bar ekeni, árine, kúmánsiz...» degen derektanýlyq tujyrym jasaidy [1. 222].
Shoqan qyrǵyzdardyń tarihi geografiiasy, etnikalyq shyǵý-tegi, migratsiiasy boiynsha Ábilǵazy, Rashid-ad-din, Klaprot, Abel Remiýza, Ritter, Fisher, Levshin, Iakinf jáne t.b. eńbekterimen tanysyp, jan-jaqty taldaý jasaǵan. Eń bastysy, atalǵan zertteýshilerdiń eńbekterindegi málimetterdi qyrǵyzdyń tól tarihi ańyzdary men jyr-dastandaryndaǵy derekterimen salystyra otyryp, keshendi izdenister jasaǵan. Bul turǵyda ǵalymnyń ózi: «Soglasovat skazaniia odnogo s skazaniiami drýgogo, chtoby imet sviaz i posledovatelnosti, sostavliaet trýd esli ne neodolimyi, to, po krainei mere, tiajkii i pochti nevozmojnyi bez predpolojenii i dogadok… hronograficheskoe izýchenie sovremennyh kochevyh narodov, ih byta, obychaev, predanii i iazyka predstavliaet vtoroi vspomogatelnyi istochnik, kotoryi mojet slýjit v raziasnenie pervogo» [2].
Shoqantanýshylar ǵalym zertteýleriniń ǵylymi tereńdigine bylai dep baǵa beredi: «V Valihanove ýdachno sochetalis sposobnosti tekstologa i myslitelia. Mnogo sil i vremeni ýchenyi ýdelial rabote nad perevodami rýkopisei srednevekovyh avtorov, kriticheskomý kommentirovaniiý i obobsheniiý dobytyh kropotlivym trýdom svedenii» dep atap kórsetedi [3].
Shoqan qyrǵyzdardyń HVII ǵ. aiaǵynda qazirgi mekendep otyrǵan jerine qonys aýdaryp keldi degen pikirdiń múlde negizsiz ekendigin dáleldeidi. Oǵan jetekshi ýáj retinde halyqtyń sanasyndaǵy tarihi jady qubylysyn alǵa tartady. Túrki halyqtarynyń tarihy men tilderiniń, ádet-ǵurpy men jyr-ańyzdarynyń bilgiri retinde halyqtyń tarihi jadyna erekshe mańyz beredi.
Onyń qainary – tarihi jyrlar men ańyz-dastandarǵa tereń zer salady.
Soǵan sáikes Shoqan: «Enesei qyrǵyzdarynyń urpaǵy bola otyryp, Alataý qyrǵyzdary ózderiniń ońtústikke jer aýyp kelgendigin mundai qysqa merzimniń ishinde umyta qoidy dep oilaýdyń ózi múmkin emes» deidi [1. 241]
Sonymen birge, «... Qyrǵyzdardyń ejelden beri Ándijan taýlarynyń mańyn mekendep jáne Ońtústikte Qashqarǵa deiin kóship-qonyp júrgeni Alataý ordasynyń halyq ańyzdarynan aiqyn kórinip otyr» dep jazady [1. 227].
«Qyrǵyz dastandarynyń bári de ózderiniń Altyn Ordadan shyqqan qazaq, ózbek, tatar halyqtarymen týysqandyǵy týraly aitady jáne bir kezde meken-jaiy Eneseide bolǵandyǵy jóninen Alataý qyrǵyzdarynda eshbir habary joq», dep atap kórsetedi [1. 241].
Shoqan qyrǵyzdardyń Alataý men Ystyqkól aýmaǵyna qonystaný máselesi boiynsha «Ońtústik Sibir alǵashqy dáýirdiń ózinde-aq, qyrǵyzdardyń kóship-qonyp júrgen turaqty jeri bolǵan. Bul daýsyz aqiqat» [1. 238] degen naqty tujyrym jasai otyryp, óz ǵylymi boljamyn usynady. Birinshiden, búgingi Alataý qyrǵyzdary - Shyǵys Túrkistanǵa Shyńǵys hanǵa deiin nemese sonyń tusynda qonys aýdarǵan Sibir qyrǵyzdary. Ekinshiden, Sibir qyrǵyzdary burynǵy túsinik boiynsha Sibir shejirelerinen qonys aýdarýdyń nátijesinde emes, túrli qolaisyz jaǵdailardyń kesirinen joǵalyp ketti [1. 240].
Sh. Ýálihanovtyń bul ǵylymi pikirin O. Karaev, M. Kojobekov, T.K. Choroev, Ch.D. Týrdalieva syndy qyrǵyz zertteýshileri negizdi dep esepteidi [4].
Qyrǵyzdardyń sharýashylyǵy týraly
Sh.Ýálihanov qyrǵyzdar týraly jazbasynda «Halyq bailyǵy — mal sharýashylyǵy» dep atap kórsetedi.
Qyrǵyzdardyń sharýashylyq júiesin ǵalym qazaq halqynyń mal sharýashylyǵymen salystyra otyryp, ondaǵy ortaq jáne erekshe belgilerin aishyqtap zerttegen.
«...Alataý qyrǵyzdarynyń ordasyndaǵy mal sharýashylyǵynyń negizi jylqy men túie, qoi men iri qara mal. ... Eń bai degen qyrǵyzdyń qoiy úsh myńnan aspaidy, al endi iri qara maldary edáýir kóp bolady. Áldi qyrǵyzdyń elýden júzge tarta iri qara maly bolady.... Sol jaq bólimniń qyrǵyzdary iri qara maldy at ornyna at, túie ornyna túie ǵyp, salt minip te júredi, júgin de artyp júredi. Qońyraý taǵyp bezendirip, sándi er-toqymyn salyp minetin jaqsy ógizin pamirlik qyrǵyz nebir júirik sáigúligińizge de aiyrbastamaidy» degen birqatar tyń derekter negizinde málimetter beredi [1. 212].
Sonymen birge Sh. Ýálihanovtyń nazarynan tórt túliktiń qoregi týraly málimetter de tys qalmaǵan. Ǵalymnyń zertteý jumystaryna úlken yjdahattylyqpen qaraǵany qairan qaldyrady. «Qyrǵyz jylqysynyń súiikti oty — qońyrbas, qazaq jylqysynyń súiikti oty — betege men tikendi ebelek. Ebelek sentiabr aiynda pisip jetiledi de, jylqynyń qunarly kúzdik jaiylymyna ainalady. Jylqy kúzgi eki aidyń ishinde ebelekke toiynyp, qatty semiredi: qońyrbas taý eteginde, kól jaǵalaýdarynda ósedi. «Adam etsiz, jylqy qońyrbassyz tura almaidy» deidi qyrǵyz maqaly [1. 213].
Sh. Ýálihanov qyrǵyz halqynyń sanyn anyqtai almaǵany siiaqty, olardaǵy mal sanyn anyqtaýdyń da múmkin emes ekenine toqtalyp: «... Ordanyń eshkimge senbeitin ári taǵylyq jaǵdaiynda maldyń sanyn, tym bolmaǵanda shamamen belgileýdiń ózi de múmkin emes. Bul jóninde bergen suraqtarǵa jaltaryp, shyndyqqa múldem janaspaityn jalǵan sandy aitady» degen qynjylysyn bildiredi.
Shoqan qyrǵyzdarda ańshylyq, balyq aýlaý siiaqty qosymsha kásip túrleriniń mardymsyz ekenin aitady.
Biraq qyrǵyz ańshylyǵynyń basty erekshiligi jóninde: «Qytaida jas buǵynyń qandy múiizi qymbat bolady, Lýjýn deitin meditsinalyq dárini sol múiizden isteidi, sondyqtan qyrǵyzdar ańshylyq kásibi degende, tek osy buǵy aýlaýmen ǵana shuǵyldanady» dep jazady [1. 213-214].
Ystyqkóldiń balyǵy kóp, biraq jergilikti turǵyndar aý salýmen shuǵyldanbaidy, balyq aýlaityn jabdyqtary da joq...» dep, olardyń mundai kásipterdi igere qoimaǵanyn anyqtaǵan [1. 214].
Degenmen qyrǵyz arasynda eginshiliktiń laiyqty deńgeide taralyp, onyń búkil halyqtyq kásip bolyp otyrǵanyn erekshe ataidy. «...Qyrǵyzdardyń bári de astyq egedi jáne kóshpeliniń isherine kerek mólsherine qaraǵanda anaǵurlym mol egedi. Jeriniń qunarly topyraǵy olardyń bul kásibine óte qolaily jaǵdai týǵyzyp otyr...» dep, tabiǵi ortanyń qolailylyǵy eginshiliktiń damýyna sheshýshi yqpal jasaitynyn kórsetedi. «Olar kóbinese bidai, arpa men tary egedi. ...Tarydan boza qainatyp, bozadan araq qainatady jáne ol araqty ózderi keremet kóp ishedi. Aqsý ózeniniń ońtústik alaby Barsqaýyn meken-jaiy men Tyshqan ózenine deiin jappai egistik, kishi-girim ózenderdiń bárinde de sý diirmenderi bar.» dep, eginshiliktiń qyrǵyzdardyń ómirinde alatyn orny jóninde qundy málimetter keltirgen [1. 214].
Jalpy, Shoqannyń qyrǵyzdar týraly jazbalaryna zer sala qaraǵanda, onyń tarihi paiymdary geografiialyq málimettermen, geografiialyq zertteýleri tarihi derektermen naqtylanyp, órilip otyrady.
Ǵalymnyń murasy búgingi kúnge deiin jinaqtalyp, júielenip ǵylymi ainalymǵa engizilgeni málim. Degenmen ǵylymi tanymnyń árdaiym damý ústinde bolatynyn eskersek, tarihi muralar ár qyrynan zerdelene bermek. Tarih ǵylymynyń metodologiialyq negizi men zertteý ádisteri kókjieginiń keńeiýine bailanysty Sh. Ýálihanov eńbekteriniń jańa qyrlary ashyla beretini sózsiz. Óz kezeginde bul ǵylymi muralar Ortalyq Aziia halyqtarynyń biregeiligin nyǵaitýǵa arqaý bolyp, oń yqpal etedi dep esepteimiz.
Nurbek ShAIaHMETOV, L. Gýmilev atyndaǵy EUÝ Tarih fakýltetiniń kafedra meńgerýshisi, tarih ǵylymdarynyń doktory,professory
Ádebietter:
- Qyrǵyzdar týraly jazbalar // Ýálihanov Sh. Tańdamaly.- Almaty: «Jazýshy», 1985, 560 bet (207 b.)
- Valihanov Ch.Ch. Zapiski o kirgizah // Sobranie sochinenii. Alma-Ata, 1961. t. 1. s. 367 (S. 347-348)
- Sýleimenov R.B., Moiseev V.A. Chokan Valihanov – vostokoved.- Alma-Ata: Naýka, 1985.- 112 s.(82 s.)
- Karaev O., Kojobekov M. O pereselenii eniseiskih kyrgyzov na Tian-Shan//Voprosy etnicheskoi istorii kirgizskogo naroda.- Frýnze, 1989; Choroev T.K. Tengir-Too (Pritianshane) kak region etnogenezisa kyrgyzskogo naroda // Etnogeneticheskie i etnokýltýrnye protsessy v drevnosti i srednevekove v Tsentralnoi Azii.- Bishkek, 1996; Týrdalieva Ch.D. Istoriia i kýltýra kyrgyzov v trýdah Ch.Ch. Valihanova.- Bishkek, 2000
