Shyǵystyń jer-sý ataýlarynyń qupiiasy
Tamyz aiynda «Máńgilik el» onyń ishinde «Týǵan jer» baǵyty boiynsha «Shyǵys Qazaqstan onomastikalyq keńistigi-ulttyq kod pen rýh jańǵyrýynyń kórinisi» (Tarbaǵatai, Aiagóz, Úrjar aýdandary toponimikalyq ataýlary negizinde)» taqyrybyndaǵy joba aiasynda Qazaq innovatsiialyq gýmanitarlyq-zań ýniversitetiniń bir top ǵalymdary Úrjar aýdanyna ekspeditsiialyq is-saparmen baryp qaitqan edik. Is-saparǵa shyǵýdaǵy negizgi maqsatymyz – Úrjar aýdanynyń jer-sý ataýlarynyń sózdigine arqaý bolatyn aqparattar men derekter jinaý edi. Bul is-saparda ekspeditsiia ujymy úsh topqa bólinip, Úrjar, Maqanshy, Taskesken baǵyttary boiynsha zertteý jumystary júrgizildi.
Ekspeditsiia barysynda jer-sý ataýlary jóninde tolyqqandy málimet alý maqsatynda aimaqtaǵy barlyq aýyldardy aralap, kónekóz qariialarmen suhbattasyp, halyq aýzyndaǵy jer-sý ataýlary, ataýǵa qatysty ańyzdar men tarihi oqiǵalar da jazylyp alyndy. Sondai-aq, murajai derekteri men jergilikti aqyn-jazýshylardyń jazbalary da saraptaldy.
Atap aitsaq, biz suhbattasqan aqshoqylyq Ahmetbekov Myrzaǵazy, Nurǵaliev Jasanbek, kókterektik Qalipanov Áýletbek, maqanshylyq Jirentai Tólegen, qarabulaqtyq Toqtarbaev Sheriiazdan, Súttibaev Daýtan, Alhanov Orazbai, Toqtarbaev Hizamadi, Saparov Qabdesh, Abylhanov Kadirbai, Rambaev Qapsamet, Qorǵambaev Ait, Dinahmetov Bolys, qabanbailyq Qanapiianov Amantai, Abralimov Beisen, sholpandyq Turarbaev Ońǵarbai, qarabutalyq Erkintaev Jumabai, Berebaev Jumaǵazy, Bazylhanov Seitqazy, Sadyqov Qairat, Bekturova Tursyn, Bahtylyq Dútbaev Maqan, Álimjanov Serik, Amanbaev Oktiabr, Sadýaqasov Muratbek, Balajan Qyzyrhan, qaraqoldyq Baiazitov Berikbol, myrzalar óz ólkesiniń, týǵan jeriniń ótken-ketken tarihyn jer ataýlarymen ushtastyra otyryp, jan-jaqty maǵlumattar berdi. Á.T. Razýevtiń «Qut qonǵan meken», K.Bazarovanyń «Urpaqqa aitarym bar» estelikteri t.b. sol óńirdiń aqyn-jazýshylarynyń jazbalary arqyly da mol qazynaǵa kenelgenimizdi aita ketýimiz qajet.
Ekspeditsiia barysynda baiqaǵanymyz – Úrjar aýdanynyń jer-sý ataýlary ejelgi qazaq halqynyń tarihynan, oqiǵalarynan kórinis beredi.
Kónekóz qariialar aýdannyń arǵy tarihyna kóz jibere otyryp qazaq-jońǵar soǵysynyń nebir jan alysyp, jan berisken shaiqastary osy óńirde ótkenin, Oiran jazyǵy dep atalatyn jerdegi soǵys jaiynda, Baqty taýynyń arǵy asýynda Qyrǵynsai dep atalyp ketken jer ataýy, sol jerde orystarmen bolǵan qyzyl qandy qyrǵyn soǵys salǵan izder jaiynda ańyz qylyp aityp berdi.
Keibir ataýlar negizinen osy aimaqta ár kezeńderde oryn alǵan eleýli tarihi oqiǵalarǵa nemese jeke tulǵalarǵa bailanysty berilgen. Mysaly, Qabanbai batyr aýyly – Qabanbai Qojaǵululy, Qarakerei Qabanbai, Daraboz – batyr, talantty qolbasshy. Qabanbai Naiman ishindegi Qarakerei rýynyń Baijigit tarmaǵynan; Qazymbet aýyly – qazaq tarihynda «Tý astynda týlap ólgen Qazymbet» degen ańyzǵa ainalǵan erligimen óshpes aty qalǵan qazaq halqynyń asa iri batyrlarynyń biri Qazymbet Quttymbetuly. Ómir súrý kezeńi bala shaǵynan bastap jońǵar – qazaq arasyndaǵy ondaǵan jyldarǵa dóp kelgen. Onyń týǵan jyly naqty belgisiz bolsa da, shamamen 1685-90-shy jyldary dúniege kelgen dep topshylaýǵa bolady. Óitkeni, onyń jońǵar – qazaqtyń, qyrǵyz – qazaq pen qytai – qazaq arasyndaǵy urystarǵa qatysqan kezinde 67 – 69 jasta bolǵan degen derekter bar. Ol osy jasynda da qazaq áskeriniń tý ustaýshysy bolǵan. Al týdy ustaý kez-kelgen batyrǵa senip tapsyrylmaǵan. Qazymbet batyr 1756-57-shi jyldary Aqsháýli – Aiagóz urysynda týdy jyqpai qaza bolǵan.
Shyn máninde osy óńirdegi árbir eldi mekender men taý-tastardyń, ózen-kólder men bulaqtardyń, attarynyń astarynda tarihtyń haty jatqany anyq.Úrjar aýdanynyń aitýly jerleri – Tarbaǵatai, Jarbulaq, Barlyq, Alakól, Qabanbai, Jalańashkól, Eginsý, Baqty, Qaraqol, Aqshoqy, Altynshoqy, Sulýshoqy, Arqaldy, Saýyr, Quti syndy ataýlarynyń da árqaisynyń ózindik erekshelikteri men tarihy bar.
Bul aimaqta ornalasqan ózen-kólderdiń ataýy onyń tabiǵi ereksheligine, aǵysyna, tereńdigine, túsine bailanysty – Alakól, Sasyqkól, Ai, Qarakól, Qarabuta, Keldimurat, Úrjar, Qatynsý, Eginsý, Shoshqaly, Emil, Qýsaq, Jyndy, Sholaqterek, Kóldeneń, Aqtas, Terekti, Jalańash, Bazar, Baqyrketken, Jasylkól dep atalsa, al eldi mekender ósimdikter álemindegi erekshelikterine nemese qonystanýshylar ómirlerindegi faktilerge sáikes Aqshi, Aqshoqy, Araltóbe, Balasaz, Balatóbe, Barqytbel, Barmaqqum, Batpaqty, Báigetóbe, Qonystaný ataýlarymen ózge ólkelerden erekshelenedi.
Keibir ataýlar jer bederine, tabiǵi, geologiialyq qalyptasýyna, mal ósirý, egin salý siiaqty basty sharýashylyǵyn júrgizýine orai Kókózek, Qaratuma, Kóktal, Kókterek, Qaiyndy, Qyzylbulaq, Qarabuta, Qarabulaq, Barlyq-Arasan, Qaratal, Qońyrsháýli, Úsh bulaq, Naýaly, Joǵary Eginsý, Barqytbel, Batpaqty, Salqynbel, Qarabuirat dep ataý qalyptasqan.
Al, Tarbaǵatai, Aqsháýli, Barlyq, Aqshoqy, Naizaqara, Jaqsy jartas, Jaman jartas, Báigetóbe, Jaitóbe, Tastaý shyńy taý-tas, biik tóbe, shoqylar osy jerde bolǵan talai tarihi oqiǵalardyń kýási.
Jer-sý ataýlaryn jinastyrý barysynda baiqaǵanymyz Úrjar óńirinde árbir ataýdy bergende sol jerde turatyn adamdardyń ádet-ǵuryp, salt-sanasyn jáne dini, ideologiialyq jaǵdailaryn sipattaityn sózderden qoiylyp, sol jerdiń erekshe bir belgisin bildiretindei óte joǵarǵy dáldikpen belgileýdi de maqsat etken. Mysaly, Taskesken ataýynyń shyǵý tarihy Aqtanberdi Saryuly zamanynan bastalǵan desedi aýyl qariialary. Biikqyzyl, Sháýildir taýlarynan bastaý alatyn Qaraqol ózenin egin sharýashylyǵyna paidalaný maqsatynda taýdy kesip ortasyn jaryp ózendi ótkizgen. Tasty kesý arqyly egistikke sý jiberilgen eken; Baqyrketken – bulaq, baqyr – ojaý. Sol mańnyń sýynyń ekpini ojaý aǵyzardai qatty bolǵandyqtan qoiylǵan ataý; Keregetas – taý, keregedei kerilip turǵan úlken taý kiiz úidiń keregesine uqsaǵandyqtan qoiylǵan ataý, Kempirtas – Taskesken aýylynan 7-8 shaqyrym ornalasqan adamnyń beinesi bar ájege uqsaity tastyń ataýy. Sol jerdi Kempirtas dep ataidy.
Jer sý ataýlarynda halyqtyq ataýlarmen qatar otarshyldyq ataýlar da jii kezdesedi. Ondai ataýlar tek qana Keńes dáýirimen kelgen ataýlar emes, onyń tamyry tereńde jatyr.
Jalpy ekspeditsiia barysynda, 80-nen asa adamnan suhbat alynyp, 500-den asa jer-sý ataýlary sózdikke qosyldy. Topyraǵy qunarly, tabiǵaty kórkem Úrjar óńiriniń jer-sý ataýlarynyń tunyp turǵan tarih ekenin ańǵartyp, bul ekspeditsiia óńirimizdiń tarihqa jáne jer ataýlaryna óte bai ekenin, jáne ony keleshek urpaqqa jetkizýdiń qajettiligin taǵy da dáleldedi.
Óńirlik toponimderdi jinastyrý júieli túrde birneshe ǵasyr boiy arnaiy zertteý nysany bolmaǵanyn jete túsingen aýdan ákimi apparatynyń basshylaryna ekspeditsiia múshelerine uiymdastyrý máselesinde bilgir basshy retinde kómek kórsete bildi.
Shynar SEIITOVA,
Shaiza DOSKEEVA,
Ásem QASYMOVA
Qazaq innovatsiialyq gýmanitarlyq zań ýniversiteti oqytýshylary.
