«Rýdnyi Altaidaǵy jabaiy tabiǵattyń erekshe alýan túrliligine qaramastan, mundaǵy kóptegen túrler shaǵyn, tipti dara janýarlardan turady», - deidi belgili shyǵysqazaqstandyq ornitolog, ólketanýshy Boris Sherbakov. Kóptegen túrler sirek kezdesedi, al keibireýleri joiylý qaýpiniń aldynda tur.
Shyǵys Qazaqstan oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesi aýmaqtyq inspektsiiasy turaqty túrde jylyna eki ret jabaiy janýarlardyń sanyn esepke alýǵa qatysady. Osy qurylymnyń janýarlar dúniesi jáne ańshylyq bóliminiń basshysy Samat Didahmetovtiń aitýynsha, aqpan aiynda mamandar ańshylyq sharýashylyqtardyń kúzetshilerimen birlesip qysqy marshrýttyń esebin júrgizedi, aptap ystyqtyń bastalýymen – sýda júzetin qustardyń ótetin jerinde, jazda shamamen sýyrlardyń, borsyqtardyń, aiýlardyń jáne basqa da túz janýarlarynyń sany anyqtalady.
«Bul árqashan salystyrmaly derekter», - dep túsindirdi Samat Didahmetov. - Janýarlar qorada turmaidy, olar únemi qozǵalys ústinde. Sondyqtan aýmaq, biotop alynady, mysaly, ormandy aimaq, taýly, batpaqty, dala. Qamtý oryndaldy. Eger siz sońǵy birneshe jyldaǵy eseptik aqparatqa súienseńiz, sandardaǵy aýytqýlardy baiqaýǵa bolady, biraq jalpy alǵanda dinamika turaqty.
Sarapshylar ańshylyqqa moratorii engizý týraly usynysqa kúmánmen qaraidy. 2016 jyly mundai qabyldanǵan jáne birden tórt jylǵa engizilgen. Biraq nátijesi shamaly, kóńil kónshitpeidi.
Ormanshylardyń túsindirgenindei, dál sol qustar kórshi Reseige ushady, onda olarǵa ań aýlaýǵa ruqsat etilgen, sondyqtan moratoriidiń paidasy shamaly. Iaǵni, kórshi memleketterdiń aýmaǵynda da osyndai tyiymdar jumys isteýi kerek. Janýarlar men qustar úshin shekara joq. Olar tek tabiǵi instinktterge baǵynady jáne ulttyq zańnamaǵa qaramastan, kóshi-qon joldaryn tańdaidy.
Jalpy, jyl basynan beri aýmaqtyq inspektsiia qyzmetkerleri brakonerliktiń tórt faktisin tirkedi, onyń ishinde atyshýly bulandardy zańsyz aýlaý deregi de bar. Odan kelgen shyǵyn shamamen 14 million teńgeni qurady. Shabýylshylar «Taiga» qar kóligin sol jerde qaldyryp, tastap ketken. Kóptegen dálelderge qaramastan, is áli de tergelýde. Serebriansk politsiia bóliminiń tergeýshileri eki ai boiy (!) qarda júretin kólik pen «salqyn» qarýdyń ielerin taba almai jatyr.
Basqarma basshysy atap ótkendei, brakonerlikti joiý qiyn – ár aǵashtyń túbine inspektor qoiýǵa taǵy múmkindik joq. Sheshim tek qoǵamnyń tabiǵat pen quqyqqa sanaly qatynasynda jáne ishki mádenietinde bolýy múmkin.
«Zańsyz ańshylyqqa túskenderdiń arasynda ártúrli adamdar bar. Keibireýler úshin bul qylmystyq biznes. Marqakóldiń sensatsiialyq oqiǵasy kópshiliktiń esinen shyǵa qoiǵan joq. Adamdar ýyldyryq úshin rezervtelgen kólde ań aýlaidy. Sondai-aq paida tabý maqsatynda aqbókendi aýlap, múiizderin shaýyp, satýmen ainalysady. Jurttyń bári jumyspen qamtamasyz etilmegen, shalǵaida turatyndardyń ishinde otbasyn brakonerlikpen qamtamasyz etýge tyrysatyndar bar. Tabiǵattan ózderine keregin ǵana alyp, paida taba tabady. Olarǵa balyq nemese aqbóken eti túrindegi «artyq» dúnie qajet emes», - dep túsindirdi basqarma basshysy.
Erekshe sanat - ańshylyq trofeilerdi unatatyndar. Olardyń aiqyn maqsaty bar: tarmaqtalǵan táji bar buǵyny nemese ádemi tústi tegis terisi bar úlken aiýdy nemese idealdy pishindi úlken múiizdi arqardy atý. Jái ǵana ermek úshi, jarys, maqtan úshin. Mine, solar qaýipti.
«Biraq múldem kezdeisoq adamdar, áýesqoi ańshylar bar, - dedi Samat. - Kóbinese bul bai kásipkerler nemese bastyqtar, olar ózderin erekshe mańyzdy adamdar sanaidy, múmkin ómirdiń óte sheberi retinde sezinedi. Olar óte qymbat jol tehnikasyn alady, firmalyq tehnika, qymbat qarý-jaraqpen jaraqtanǵan. Biraq olar ańshylyq mádenietten jurdai, kimge ań aýlaityndaryn oilamaidy. Olarda túisik joq, olar tek atý úshin ań izdeidi».
Aitpaqshy, áleýmettik jelilerde Shyǵys Qazaqstannyń qoryqtary men saiabaqtary tikushaqtan elitalyq ań aýlaityn aýmaqqa ainaldy degen syńaidaǵy pikirler bar. Sarapshylar mundai habarlamalarǵa ironiiamen qaraidy. Birinshiden, tikushaq áli de jeke kólik emes, ony jai ǵana miný múmkin emes. Ekinshiden, árbir erekshe qorǵalatyn aýmaqta inspektorlardyń orasan zor shtaty bolǵandyqtan, brakonerlik faktilerdi jasyra almaidy. Erte me, kesh pe, mundai qylmystar báribir áshkere bolady.
«Jelide kóptegen emotsiialyq málimdemeler bar. Biraq, shyn máninde, ataqty, bedeldi adamdar men qoryqtar basshylyǵynyń qai-qaisysy da óz ómirine qaýip tóndirýi ekitalai», - dep atap ótti basqarma basshysy
Aýmaqtyq inspektsiia qarý ainalymyna baqylaý jasamaidy jáne qarda júretin kólikterdi tirkemeidi, bul ishki ister organdarynyń jaýapkershiligindegi sala. Bul jerde olar «sándi» kólikter men qarý-jaraq ieleriniń sany qalai ózgerip jatqanyn taldamaidy. Biraq qyzmetkerler reidter kezinde ańshylardy mundai qural-jabdyqtarmen kórip qalyp jatady. Ári olardyń sany az emes.
Qysta Ridder mańyndaǵy búkil aýdan, Altai aimaǵynda, Ulan, Glýbokovskii jáne basqa aimaqtarda qarda júretin jol paida bolady. Qarda kólik júrgizgendi unatatyndar elik, maral, bulan tuqymdastaryn kórgende jaqynyraq aidap, sýretke túsýge tyrysady. Basqarma basshysy atap ótkendei, bul týrister úshin qyzyq, al orman turǵyndary úshin bul úlken kúizeliske alyp keledi.
«Bizdiń elikterdiń negizgi mekendeitin jerleri - Samara oblysy, Kýlýdjýn qoryǵy, ol jaqtarda qum tóbeleri kóp, turaqty jeli bar, qar az. Qysta mundai aimaqta eliktiń tirshilik etýi ońaiyraq. Elestetip kórińizshi, jabaiy janýarlar qolaily qystaityn jer taýyp alady, al olardy kóńil kóterý úshin qýyp jiberedi. Tuiaqtylar úshin adammen kezdesý stressti týdyrady. Úiirdi ornynan alastap tastaidy, ári qarai qalai qystaityny belgisiz», - dedi Samat.
Basqarma basshysynyń aitýynsha, mazasyzdyq faktory janýarlar álemine úlken keri áserin tigizýde. Jailaýdaǵy shopandarǵa mal baǵýǵa kómektesetin itter kem degende úsh ai ańshy bolady. Óitkeni, shopandardyń tórt aiaqty kómekshilerdi arnaiy tamaqtandyrý ádeti joq, al olardyń sany zańmen rettelmegen. Jaz boiy itter jemtikpen qorektenedi: jas kekilikterdiń, qaratorǵailardyń, qoiandardyń, sýyrlardyń, tiinderdiń etin jeidi.
«Olar maldy ylǵi salqynyraq taýǵa aidaýǵa tyrysady. Otarlar men tabyndar bóten biotopty alady. Mal sharýashylyǵy damyǵan saiyn jabaiy janýarlardyń tirshilik etý ortasy belsendi túrde qysqarady», - dedi Samat.
2022 jyly Shyǵys Qazaqstan oblystyq aýmaqtyq inspektsiiasynyń mamandary Respýblikalyq zoologiia institýtynyń ǵylymi qyzmetkerlerimen birlesip, arqarlardy Qyzyl kitapqa engen túr retinde tirkeýge atsalysty. Olar Saýyr men Monrak jotalaryndaǵy Tarbaǵatai men Zaisan óńiri sharýashylyqtarynyń maldaryn óz kózderimen kórdi, tórt túlik qarly shetke deiin barlyq jaiylymdyq aimaqty iemdenip alǵan. Jabaiy ańdarǵa oryn qalmaǵan. Mysaly, maral - butaqtyń sybdyrynan nemese qardyń syqyrlaǵan dybysynan synyp ketetin sondai saq janýar.
«Janýarlar eń az buzylý faktory bar jerde ómir súredi, - dep taǵy da túsindirdi jaýapty maman. - Eger olar kúizeliske ushyrasa, olar tirshilik etý ortasyn birden ózgertedi».
Kezinde oblystaǵy sharýa qojalyqtarynyń ótinishi boiynsha qasqyr atý baǵdarlamasy bolǵan. Ańshylarǵa biýdjetten ár aýlanǵan jyrtqyshtyń terisi úshin syiaqy tólendi. Al qazir Samattyń aitýynsha, qasqyr áli de retteletin túrlerdiń tiziminde, inspektsiia jyl saiyn limitine qarai atýǵa ruqsat beredi. Biyl, máselen, ǵylymi biologiialyq negizdeý nátijeleri boiynsha mundai shek 327 bas boldy. Osylaisha ańshylar ony 2023 jyldyń birinshi jumys kúniniń alǵashqy saǵattarynda-aq túgesip tastady. Memleketten eshqandai syilyqaqy nemese sýbsidiiasyz! Onyń ústine, zańda kimniń ańshy bola alatyny – mal basynyń qamyn jep júrgen sharýa qojalyqtarynyń basshylary ma, álde basqa bireý me, naqty kórsetilmegen. Eń bastysy, atys qarýyna ruqsat pen ańshylyq kýáligi bolýy kerek.
«2022 jyldyń kúzinde bizge 20-ǵa jýyq ótinish túsip, halyqqa ruqsat qujattaryn alý tártibin túsindirdik, – dedi orman sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy. – Jyrtqyshty alǵysy keletinder kóp, biraq, shynyn aitý kerek, elimizdiń ortalyq bóliginde ol is júzinde joq. Qaraǵandy, Aqmola, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystary ańdy alý ońai, dalaly óńirlerde qaǵyp kete beredi. Shyǵys Qazaqstannyń relefi kúrdeli, oily-qyrly bolyp keledi. Al qasqyr tek ertegilerde ǵana rýstikalyq bolýy múmkin, shyn máninde bul ailaker jyrtqysh, ol jasyrynýdy jaqsy biledi. Qansha ret reidke shyqtym, ony tabiǵi ortasynan eki-úsh ret qana kórdim».
Qosalqy sharýashylyqtary bar aýyl turǵyndary qasqyrdyń birinshi jaýy ekeni anyq. Samattyń aitýynsha, aýmaqtyq inspektsiiaǵa ótken jyldary sharýa qojalyqtarynan jyrtqyshtardyń keltirgen ziiany týraly aryz-shaǵymdar únemi túsip turatyn. Ásirese, qys mezgilinde. Biyl mundai habarlamalar bolǵan joq.
«Ótken qys tuiaqtylar úshin qiyn boldy. Janýarlar aýa raiynyń qolaisyzdyǵyn sezinip, aldyn ala qonys aýdarýdy biletinine qaramastan, biz olardyń qystaýyna kómektestik. Ańshylyq sharýashylyqtar men erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtarǵa shóp ákeldik, jemdik sypyrǵyshtar men tuz jalaptardy retke keltirdik. Sonymen birge turǵyndardy da baqylap otyrdyq. Bizge janýarlardyń ashtyqtan ólgeni týraly habar túsken joq», - dep atap ótti basshy.
