Kópshilikke eskertetin eń mańyzdy nárse – qysqa merzimde jáne joǵary paiyzdyq mólsherlemelerde naryqtan joǵary kepildik berilgen passivti kiris usynysy. Zańǵa sáikes, investitsiialyq kompaniialarǵa tabystylyqqa kepildik berýge tyiym salynady. Kóbinese qarjylyq piramidalar baǵaly qaǵazdardy satyp alýdy usynyp, túsken qarajatty munai, altyn óndirýge, qurylysqa, mikroqarjylyq qyzmetke, Foreks naryǵyna jáne t.b. investitsiialaýǵa ýáde berip, investitsiialyq kompaniia retinde jasyrady.
Ádette, alaiaqtar ózderiniń qurbandaryn syiaqy úshin jańa klientterdi tartýǵa shaqyrady. Sońǵy engizilgen qarajat buryn kelgenderdiń kirisin tóleýge ketedi. Shabýyl jasaýshylar jii ártúrli psihologiialyq triýkterdi qoldanady, bul tutynýshylarǵa tek búgin ǵana qoljetimdi bolatyn shekteýli usynys ekenine sendiredi.
Qarjy piramidasynyń taǵy bir belgisi – uiymnyń óz qyzmetiniń naqty anyqtamasyn bermei-aq, ózin «biregei joba» retinde kórsetýi múmkin. Mundai kompaniianyń basshysy ádette óte tabysty adam retinde tanystyrylady. Onyń ústine, bul bedeldi kózderden alynǵan naqty sandarmen emes, uiymnyń tabystylyǵyna tikelei qatysy joq atribýttarmen rastalady. Bul qymbat kólikter, sándi kýrorttarǵa saparlar syndy qyzyqty dúnielerdi quraidy.
Eskerte ketetin kelesi jait, qarjylyq piramidalardy uiymdastyrýshylar klientterge kóbinese turǵyn úidi, jerdi jáne avtokólikterdi naryqtyq baǵadan edáýir joǵary baǵamen satyp alýdy nemese kerisinshe, olardy kúdikti túrde arzan baǵamen jyljymaly nemese jyljymaityn múlikti satýdy usynady. Klientten qandai da bir ónimdi satyp alý nemese múshelik jarna tóleý talap etilse, abai bolý kerek.
Tarihta eń birinshi qarjy piramidasy - shotland qarjygeri Djon Loýdyń Missisipi kompaniiasy. Ol Frantsiiada tirkelgen, biraq ol kezde frantsýz otary bolǵan Lýizianada jańa jerlerdi igerip, jergilikti halyqpen saýda jasamaq boldy. Onyń tanymaldylyǵy artqan saiyn kompaniia «Barlyq Úndistannyń kompaniiasy» dep atala bastady jáne frantsýz biligi onyń sheteldegi qyzmetine ruqsat berdi.
Aktsiialardy shyǵarý qarjylandyrý kózi bolýy kerek edi. Low óz firmasyn gazetterde keńinen jarnamalady. Buqaralyq aqparat quraldary Lýiziananyń jerleri óte bai, altyn, temeki jáne basqa da qundy zattary kóp dep jazdy. Missispia kompaniiasynyń aktsiialaryn memlekettik obligatsiialarmen satyp alýǵa bolady, bul kompaniiany Frantsiiaǵa nesie berýshi etedi. Djon Loý saýatty ekonomist retinde ataqqa ie boldy, ol tipti qarjy inspektory bolyp taǵaiyndaldy.
Biraq bir sátte bilik Missisipi kompaniiasynyń aktsiialary baǵaly metaldarmen qamtamasyz etilmegeni, al Lýiziana kedei jáne adam turmaityn aimaq ekeni áshkere boldy. Saýda tabys ákelmedi, keme jasaý shyǵyndaryn ótemedi, frantsýzdar onda ómir súrgisi kelmedi. Olar Koroldik bankte baǵaly qaǵazdardy monetalarǵa jappai aiyrbastai bastady. Qazyna tez taýsyla bastady.
Kompaniiany qoldaý úshin Frantsiianyń Koroldik banki onyń baǵaly qaǵazdaryn satyp alýǵa kúsh saldy. Alaida memleket qazynasyndaǵy qarajattyń azdyǵynan bank aktsiia baǵasyn birjola ustap tura almady. Sodan keiin Djon Loý aktsiialardy satyp alýdy jalǵastyrý úshin odan da kóp qaǵaz aqsha basyp shyǵarýdy buiyrdy. Nátijesinde tuiyq sheńber paida boldy, al frantsýz ekonomikasy tereń daǵdarysqa ushyrady.
Júz jyldan az ýaqyttan keiin italiandyq immigrant Charlz Pontsi Amerika Qurama Shtattaryna kelip, qazirgi piramidalyq shemalardyń bastaýshysy bolǵan The Securities Exchange Company kompaniiasyn qurdy. Pontsi oilap tapqan alaiaqtyq shema onyń atymen atala bastady. Baǵaly qaǵazdar birjasy kompaniiasy depozitke salynǵan somany 45 kúnde jáne 90 kúnde eki esege ulǵaitýǵa ýáde berdi. Alaida, keiin Pontsi salymshylarynyń biri sotqa bergennen keiin bank shottary buǵattaldy. Salyq organdary ony tekserýge kirisip, esepshottarda nebári 4 million dollar bolǵanyna qaramastan, 7 million dollar qaryzyn anyqtady. Ol alaiaqtyq úshin bes jylǵa bas bostandyǵynan aiyryldy.
Jiyrmasynshy ǵasyrdyń aiaǵynda keńes matematigi Sergei Mavrodi týystarymen birge MMM qurdy, onyń qurbandary ártúrli baǵalaýlar boiynsha 10-nan 15 millionǵa deiin salymshy boldy. Onda klassikalyq piramidanyń barlyq belgileri boldy: qatysýshylar shemaǵa keiinirek engen jáne onyń negizinde bolǵan klientterdiń qarajatynan kiris aldy. Mavrodi bir aktsiia úshin nominaldy quny 1000 rýbl bolatyn MMM aktsiialaryn shyǵardy. Alty aidyń ishinde olar úshin baǵa 127 esege qymbattady. Sodan keiin Mavrodi óz jarlyǵymen aktsiialardy bastapqy qunyna 1000 rýblge qaitardy. Sonymen qatar, ol endi baǵanyń eki ese jyldam ósetinin, ai saiyn tórt ese ósetinin aitty. Keibir málimetterge sáikes, tek Máskeýde Mavrodi kúnine shamamen 50 million dollar tabys tapty.
Uzaq ýaqyt boiy ol jaýapkershilikke tartyla almady, óitkeni MMM zańdy túrde qalyptasqan. Nátijesinde Mavrodi salyq tólemegeni úshin ustaldy, OMON onyń keńsesine basyp kirdi. Olar onda tintý júrgizip, salyq zańnamasyn óreskel buzý faktilerin anyqtap, kompaniianyń 4 milliard rýbl qarajatyn buǵatqa aldy. Memlekettik Dýma depýtattyǵyna kandidat retinde tirkelgen piramidashy bosatyldy.
Ol parlamentke keldi, biraq bir jyldan keiin Bas prokýratýranyń usynysymen depýtattyq mandatynan aiyryldy. 2000 jyldardyń basynda Mavrodi jalǵan qujat jasady jáne salyq tóleýden jaltardy degen aiyppen sottaldy. Mavrodi 4,5 jylǵa bas bostandyǵynan aiyryldy, biraq sot protsesi kezinde ol jazanyń barlyǵyn derlik tergeý izoliatorynda ótegen.
Qazaqstandaǵy eń tanymal oqiǵalardyń biri Mýdaraba Kapital oqiǵasy boldy. Uiym ózin kútpegen investitsiialar salasynda tabysty firma retinde kórsetti. Qazaqstandyqtarmen kelisim-sharttar jasalyp, tapsyrys berýshiniń aqshasy tenderler men memlekettik satyp alýlarǵa qatysýǵa jiberiledi. Investorlarǵa dividend túrinde ai saiyn 20 paiyzǵa deiin kiristilik ýáde etildi. Biraq is júzinde Mudarabah Capital tenderlerge qatyspady jáne jańa klientter esebinen dividendter tóledi. Sondai-aq kompaniia árbir ákelgen investorǵa 10 paiyz syiaqy ýáde etti.
Piramidany jarnamalaý úshin uiymdastyrýshylar BAQ ókilderin tartty, olar da keibir málimetter boiynsha úleste boldy. Ótken jyldyń basynda kompaniia qarjy piramidasy dep tanylyp, jetekshisi ustalǵan bolatyn. Tergeý qarjylyq piramidanyń basty ideology retinde Mudarabah Capital negizin qalaýshylardyń biri Almas Qurmanǵalievti atady. Jábirlenýshilerge keltirilgen jalpy shyǵyn shamamen 2 milliard teńgeni qurady. 40-tan astam jyljymaityn múlik obektisi, úsh avtokólik, toǵyz bank shoty jáne 16 kompaniianyń jarǵylyq kapitalyndaǵy ártúrli úlesteri ustaldy.
Qarjy piramidasynyń isine 14 adam qatysqan, olardyń arasynda tanymal blogerler Meiirjan Tórebaev, Meiirhan Sherniiazov jáne Ázimjan Saidbaev bar. Tergeýshilerdiń aitýynsha, olar piramidalyq shemany jarnamalap qana qoimai, onyń ortaq ieleri retinde únemi tabys alyp otyrǵan. Is tek jeltoqsan aiynda ǵana sotqa jiberilip, qazir aldyn ala tyńdaýlar júrip jatyr.
2022 jyly Qarjylyq monitoring agenttigi qarjy piramidalaryn qurý faktileri boiynsha 85 qylmystyq isti tergeýdi aiaqtap, osyndai 29 uiymdy taratqan. 15 is boiynsha úkim shyǵarylyp, 23 adam sottalǵan.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń saitynda qarjy piramidalarynyń belgileri bar uiymdardyń tizimi jariialanǵan. Onda tek sol kompaniialar ǵana ornalasqan, olardyń áreketteri úshin azamattardan shaǵym túsken. Alaida, bul materialdy jazý kezinde qujat qol jetimdi bolǵan joq.
Sonymen qatar, 12 qańtarda Qarjy monitoringi agenttigi Baiqa Telegram piramida botyn iske qosty, ony ázirleýshiler kompaniianyń qarjylyq piramida ekenin túsinýge kómektesýi kerek dep málimdeidi. Paidalanýshy muny kompaniia/uiym veb-saityna, Instagram paraqshasyna, VK tobyna nemese Telegram arnasyna nemese uiymnyń BSN-ine gipersiltemeni engizý arqyly jasai alady.
Bilik eger kompaniia qarjylyq piramida retinde qarjylyq qadaǵalaý organdarynyń tizilimine engizilgen bolsa, chatbot bul týraly dereý habardar etedi dep ýáde beredi. Basqa jaǵdailarda jaýap kútý bir kúnge sozylýy múmkin. Endi Qarjylyq monitoring agenttigi mamandary ótinimderdi qolmen óńdeýi kerek, sondyqtan kúnine bir eseptik jazbadan bes siltemeden artyq jiberýge bolmaidy.
