Aldymen qarjy piramidasy degenniń anyqtamasyn jasap kórsek, barlyq qarjylyq piramidalar qaýipti, óitkeni belgili bir ýaqytta mundai «investitsiialyq kompaniialar» kúireýge beiim keledi. Ádette, kez kelgen qarjylyq piramidanyń shemasyn uiymdastyrýshylar joǵary paiyzdar men dividendterge ýáde ete otyryp, investorlardan aqsha alady. Jinaqtalǵan qarajat belgili bir mólsherge jetkende tólemder toqtatylady, sodan keiin, ádette, uiymdastyrýshylar salymshylardyń aqshasymen birge izderin sýytady. Árine, qarjy piramidasy quldyrai bastaǵanǵa deiin salymshynyń aqshasyn alý múmkindigi bar, alaida mundai yqtimaldyq az ekenin moiyndaý kerek. Tájiribege súiene otyryp, adam tez baiýǵa úmittenip, piramidaǵa qaita-qaita aqsha salady jáne bir sátte barlyq jinaqtarynan aiyrylady dep qorytyndy jasaýǵa bolady.
Qarjy piramidalaryna qatysty atyshýly qylmystyq isterdi eske túsirip kórsek, 2020 jyly pandemiia kezinde elimizdiń birneshe oblystarynan, sonyń ishinde Astana, Shymkent, Aqtóbe qalalarynan qazaqstandyqtar Lombard 24 kompaniiasynyń alaiaqtyq áreketteri týraly quqyq qorǵaý organdaryna jappai aryz jaza bastady. Investitsiialanǵan somanyń kirisiniń 40 paiyzyna deiin halyqqa ai saiyn tóleýge ýáde berildi. Bul jaǵdaidan zardap shekkender Aqtaýda da tirkelgen.
Ótken jyldyń basynda Aqtaýda taǵy bir «Kapital pliýs» qarjylyq piramidasyna qatysty qylmystyq is boiynsha eki aiyptalýshyǵa úkim shyqty. Is materialdarynda «Kapital pliýs» JShS qyzmetinen keltirilgen shyǵynnyń jalpy somasy úsh milliard teńgeden astam ekeni anyqtalǵan. Eki adam kináli dep tanyldy, olardyń árqaisysy 12 jylǵa bas bostandyǵynan aiyryldy. Olar 35 paiyzdyq paidamen aqsha jáne múlik salýdy usynǵan. 600-den astam adam zardap shekken dep tanyldy. Sottalǵandar barlyq salymshylarǵa ótemaqy tóleýge mindetteldi. Iske qatysy bar taǵy bir adam – qarjy piramidasyn qurýshy jáne osy uiymnyń shtattan tys basshysy – halyqaralyq izdeýde. Tergeý amaldary jalǵasýda.
Taldyqorǵanda Qnet qarjylyq piramidasyn qurylyp, ony basqarǵan kúdikti de qamaýǵa alyndy. Bul boiynsha naqty shyǵyndar ázirge belgisiz. Tergeý amaldaryna bailanysty áli jariialana qoiǵan joq. Dese de, qarjy piramidalaryn uiymdastyrýshylardyń jalǵyz basty maqsaty – olar salymshylardyń aqshasyn alaiaqtyq jolmen alýdy kózdeidi. Olar emotsiialarmen oinai alady, manipýliatsiia jasai alady, aqyry jeńedi. Olar bolashaq qurbandaryna ne jáne qalai aitý kerektigin biledi. Halyqtyń senimin arttyrý úshin investorlarmen kezdesýler ótkizedi. Oiyn ózgertip, áser etý úshin olar alǵashqy ailardaǵy mindettemelerin júieli túrde oryndaidy, kelisilgen ýáde etilgen paiyzdardy, bonýstardy tóleidi. Bul uiymnyń tólem qabilettiligin dáleldeý úshin ǵana jasalady. Sondai-aq olar tek JShS ǵana emes, salymshylardyń ózderi úshin de tabys ósýi úshin týystaryn, dostaryn, tanystaryn shaqyrýǵa yqpal etedi.
Azamattarymyzdy qorǵaý maqsatynda ótken jyly Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev qarjylyq (investitsiialyq) piramidalyq shemalardy jarnamalaǵany úshin eki myń ailyq eseptik kórsetkishke deiin aiyppul salý túrindegi jazany qarastyratyn zańǵa qol qoiǵan bolatyn.
Al investitsiia salýdy josparlap otyrǵan azamattar ne nársege nazar aýdarýy kerek? Birinshiden, halyq «jeńil ári jyldam aqsha» dep ýáde etilgen qylmystyq marketing dep atalatyn jolǵa túsip qalmaýy tiis. Ádette, qarjylyq piramidalardy uiymdastyrýshylar investitsiiadan nemese passivti kiristen joǵary tabysqa «kepildik beredi». Mysaly, olar ekinshi deńgeili bankterdegi paiyzdyq mólsherlemeni salystyryp, 35-40 paiyz syiaqyǵa ýáde berip, óz sharttaryn usynady. Eger sizge qolaily bolyp kórinetin osyndai sharttar usynylsa, bul mundai investitsiialardyń oryndylyǵyna kúmándanýǵa negiz bolady.
Taǵy bir nazar aýdaratyn jait, azamattardy esh oilanbastan jyldam investitsiialaýǵa shaqyrady. Bul adamdardy eskertýi kerek, óitkeni biz agressivti jarnama týraly aityp otyrmyz, azamattarǵa oilanýǵa, barlyq málimetterdi naqtylaýǵa ýaqyt berilmeidi. Qarjy piramidasynyń taǵy bir belgisi - týystaryn, dostaryn jáne tanystaryn ákelgeni úshin bonýstar ýáde etý, iaǵni adamdarǵa klientterdi tartý jáne sol arqyly aqsha tabý júiesin qurý.
Qarjy piramidasynyń qurbany bolmai turyp, qalai qorǵaný joldary da qarapaiym. Azamattardy óz jinaqtaryn investitsiialaýǵa yntalandyratyn investitsiialyq kompaniianyń bedelimen tanysyp alǵan jón. Depozitterdi qabyldaýǵa ýákiletti organnyń litsenziiasyn kórsetýdi surap kórińiz. Bul jerde aita ketetin jait, eger litsenziia bolmasa, onda bul piramidalyq shema bolý yqtimaldyǵy joǵary jáne kópshilik biletindei, mundai uiymdardyń tiisti litsenziiasyz qyzmeti zańsyz bolyp sanalady.
Sondai-aq, eshqandai jaǵdaida aqshany nesielik kelisimge otyrǵan kompaniialarǵa salý usynylmaidy. Eń sońynda kompaniianyń salymshylardyń aqshasyn qalai qabyldaitynyna nazar aýdarý kerek. Eger qolma-qol aqsha bolsa, bul saq bolýǵa úlken sebep. Eger aqsha áldeqashan salynǵan bolsa jáne siz qarjylyq piramidamen ainalystym dep oilasańyz, dereý quqyq qorǵaý organdaryna habarlasýyńyz kerek.
Quzyrly organ mamandarynyń aitýynsha, qylmystyq istiń eń qiyny – qarjy piramidalaryn uiymdastyrdy degen kúdikke ilingenderdi ustaý. Ásirese, qylmystyq is boiynsha aiyptalýshylar elden ketip qalyp jatsa, tipti qiyn. Sol kezde kúdiktilerdi ekstraditsiialaý máselesi týyndaidy. Jedel bólimsheler kúdiktilerdi izdestirýge kirisedi, tergeý kezeńi úzilip qalady. Ekstraditsiialaý protsesi biraz ýaqyt alýy múmkin. Kúdiktilerdi berý týraly kelissózderdi memleketterdiń ýákiletti organdary júrgizedi.
Al zardap shekken salymshylarǵa keltirilgen shyǵyndy óteýge kelsek, Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń normalary jábirlenýshilerge qylmystyq is boiynsha sottalýshylarǵa, eger olardyń kinási sotpen dáleldense, keltirilgen ziian somasyn óndirip alýǵa talap qoiý quqyǵyn beredi. Talap-aryz qylmystyq isti qaraý barysynda nemese sot úkimi shyqqannan keiin berilýi múmkin. Óndirip alý máselesi azamattyq is júrgizý tártibimen sheshiledi.
Qarjy piramidasyn bir adam basqara almaityny anyq. Sondyqtan, ádette, qarjylyq piramidalardy jasaýshylardyń sybailastary, agentteri, oryndaýshylary bolady, tiisinshe «adamdar tobynyń qylmys jasaýy» boiynsha úsh jyldan jetige deiingi merzimge bas bostandyǵynan aiyrý túrindegi jaýapkershilik kózdelgen. Eger is materialdarynda qylmystyq toptyń bolǵany anyqtalsa jáne asa iri kólemde ziian keltirilgen bolsa, múlki tárkilenip, bes jyldan on eki jylǵa deiingi merzimge bas bostandyǵynan aiyrý túrindegi jaza qarastyrylady. Osy jerde aita ketetin jait, tótenshe shara – 10 jyl bas bostandyǵynan aiyrý – 12 jylǵa deiin ulǵaityldy.
Joǵaryda atap ótkenimdei, sońǵy kezderi alaiaqtyqtyń jii kezdesetin jaǵdailary – onlain saýda, atap aitqanda, áleýmettik jeliler arqyly, mysaly, Instagram arqyly aldaityndar jiilegen. Tańǵajaiyp arzan zattar men jarty baǵadaǵy tartymdy mámileler beitanys onlain satyp alýshylardy qyzyqtyrýǵa arnalǵan. Sonymen qatar, sengish azamattar jazylýshylar sanyn, ónimniń ádemi fotolary men beinelerin basshylyqqa alady, sodan keiin tapsyrys beredi, biraq ónim joq. Keiinirek belgili bolǵandai, bul jalǵan akkaýnttyń ieleri profildiń atyn jai ǵana ózgertip, endi shartty túrde kózildiriktiń ornyna áielder sómkelerin satady eken. Bul ártúrli internet saittaryna da qatysty. Sondyqtan azamattardy yqtimal keleńsizdikterden qorǵaý úshin saqtyq sharalaryn saqtaýdy suraimyz. Mysaly, taýarlarǵa tek senimdi jetkizýshilerden tapsyrys berý, olardan naqty tutynýshylardyń pikirlerin basshylyqqa ala otyryp, tolyq aqparatty suraý asa mańyzdy.
Kóptegen turǵyndar «Zardap shekken satyp alýshy men jalǵan satýshy arasyndaǵy aqshanyń aýdarylǵanyn rastaityn úzindi kóshirme jáne hat-habar politsiiaǵa júgingen kezde zattai dálel bola alady ma?» dep surap jatady. Bank arqyly aqsha aýdarylǵany, áleýmettik jelilerdegi jeke hat-habarlary týraly málimetterge – aryzdanýshy usynǵan barlyq materialdar qylmystyq is materialdaryna qosa tirkelip, dálel retinde qyzmet etýi tiis. Joǵalǵan aqshany qaitarý úshin dereý aryz jazý arqyly politsiiaǵa habarlasý mańyzdy. Ótinish berýshiniń jedel áreket etýi politsiiaǵa alaiaqtyqqa kúdik týǵyzǵandardy izdeý boiynsha jedel is-sharalardy bastaýǵa múmkindik beredi.
Jalpy, elimizdegi alaiaqtyq faktilerin barynsha azaitýǵa qatysty qosymsha sharalar az qoldanylyp jatqan joq. Adal azamattardyń aqshasyn zańsyz alý úshin aldaý ádisteriniń jyldan-jylǵa ónertapqyshtyqqa ainalyp bara jatqanyn da moiyndaǵan jón. Adamdardyń qarjylyq saýattylyǵy tómen bolǵandyqtan, kólikterin, páterlerin «investitsiialyq kompaniialarda» lombardqa qoiady. Tómen qarjylyq saýattylyq pen ońai jáne jyldam paidaǵa umtylý - bul adamdarǵa qylmystyq kontingent qurylymdaryna jol ashatyn kombinatsiia. Sondyqtan mektepterde qarjylyq saýattylyqqa úiretetin pán bolǵany jón.
Osylaisha, balalarǵa mektep partasynan ekonomikanyń qalai jumys isteitinin bilýge ǵana emes, onyń bolashaq kúndelikti ómirine qajet negizgi nárselerge baǵyttalǵan bilim beriledi. Bálkim, osy taǵylymdardyń arqasynda óskeleń urpaq tegin irimshik tek tyshqannyń torynda bolatynyn túsinetin shyǵar.
